3.1 ପରିଚୟ
ଭାରତରେ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶ ମୁଖ୍ୟତଃ ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ବିରୋଧ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବାର ଆକାଂକ୍ଷା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ୱରୂପ, ନେତୃତ୍ୱ ଓ ସାମାଜିକ ଆଧାରକୁ ନେଇ ଇତିହାସକାର ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତକମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।
କେତେକ ଚିନ୍ତକ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା, ଉଦାରବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା, ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ଓ ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟ ନେତୃତ୍ୱକୁ ଜାତୀୟତାବାଦର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଅନ୍ୟ କେତେକ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ, ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ଆଦିବାସୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଭୂମିକା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି।
ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦ ଅଧ୍ୟୟନର ଚାରିଟି ପ୍ରମୁଖ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ହେଲା:
- ଉଦାର ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ
- ଧାର୍ମିକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ
- ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ
- ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଜାତୀୟତାବାଦର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଭିନ୍ନ ମତ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କିଏ କରିଥିଲା, ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ କାହାର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିଥିଲା ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ କିପରି ଭାଗ ନେଇଥିଲେ, ସେ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଏକମାତ୍ର ଧାରାର ଆନ୍ଦୋଳନ ନଥିଲା। ଏଥିରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆନ୍ଦୋଳନ, ଜନ ଆନ୍ଦୋଳନ, ବିପ୍ଳବୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଗଠନ, କୃଷକ-ଶ୍ରମିକ ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସମାନତା ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା। OUP Academic+2
3.2 ଜାତୀୟତାବାଦର ଅର୍ଥ ଓ ଭାରତୀୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀ
ଜାତୀୟତାବାଦ ହେଉଛି ଏକ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ସାମୂହିକ ଭାବନା। ଏହା ଅନୁସାରେ ସମାନ ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ, ଭୌଗୋଳିକ ସମ୍ପର୍କ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ଆକାଂକ୍ଷା ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ନିଜ ରାଜନୈତିକ ଭବିଷ୍ୟତ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାର ଅଧିକାର ରହିବା ଉଚିତ।
ଔପନିବେଶିକ ଭାରତରେ ଜାତୀୟତାବାଦ ବିଦେଶୀ ଶାସନର ବିରୋଧ, ସ୍ୱଶାସନର ଦାବି ଏବଂ ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଆକାଂକ୍ଷା ଭାବେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।
ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶରେ କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ ଥିଲା:
- ରାଜନୈତିକ ଏକତା: ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଅଧୀନରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥିବାରୁ ବ୍ୟାପକ ରାଜନୈତିକ ଏକତାର ଭାବନା ବିକଶିତ ହେଲା।
- ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ପ୍ରତି ସଚେତନତା: ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତକମାନେ ଧନ ନିଷ୍କାସନ, ଅତ୍ୟଧିକ କର, ଅସମାନ ବାଣିଜ୍ୟ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଶିଳ୍ପର ଅବନତିକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ।
- ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା: ଶିକ୍ଷା, ସମ୍ବାଦପତ୍ର, ସଂଗଠନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା ଓ ସ୍ୱଶାସନର ଧାରଣା ପ୍ରସାରିତ ହେଲା।
- ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଐତିହାସିକ ସଚେତନତା: ଭାରତର ଇତିହାସ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରାର ଅଧ୍ୟୟନ ସାମୂହିକ ପରିଚୟ ଗଠନରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲା।
- ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପ୍ରତିରୋଧ: କୃଷକ, ଆଦିବାସୀ, ଶ୍ରମିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଆନ୍ଦୋଳନ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା।
ତଥାପି ସମସ୍ତ ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ ଏକ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁନଥିଲେ। ଜାତି, ଶ୍ରେଣୀ, ଧର୍ମ, ଅଞ୍ଚଳ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଅନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଧାରଣା ଭିନ୍ନ ଥିଲା।
3.3 ଉଦାର ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ
ଅର୍ଥ ଓ ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଉଦାର ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶକୁ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା, ଉଦାରବାଦୀ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା, ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟ ନେତୃତ୍ୱ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ।
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ସମାଲୋଚନା କରିବା ଏବଂ ନିଜର ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ଦାବି କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲା।
୧୮୮୫ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସଂଗଠିତ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶରେ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଥିଲା। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କଂଗ୍ରେସ ନେତାମାନେ ପ୍ରଶାସନରେ ଭାରତୀୟଙ୍କ ଅଧିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ବିଧାନ ପରିଷଦର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ, ନାଗରିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ନୀତିରେ ସଂସ୍କାର ଦାବି କରିଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତକ ଓ ନେତା
୧. ଦାଦାଭାଇ ନଉରୋଜି: ସେ ତାଙ୍କର ଧନ ନିଷ୍କାସନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଯୋଗୁଁ ଭାରତର ସମ୍ପଦ କିପରି ବ୍ରିଟେନକୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲା ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।
୨. ମହାଦେବ ଗୋବିନ୍ଦ ରାଣାଡେ: ସେ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର, ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ, ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ସଂସ୍ଥାର ବିକାଶକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
୩. ଗୋପାଳ କୃଷ୍ଣ ଗୋଖଲେ: ସେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦ୍ଧତି, ବିଧାନସଭାରେ ଆଲୋଚନା, ରାଜନୈତିକ ଶିକ୍ଷା ଓ କ୍ରମାଗତ ସ୍ୱଶାସନର ସମର୍ଥକ ଥିଲେ।
୪. ସୁରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ବାନାର୍ଜୀ: ସେ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ, ସାର୍ବଜନୀନ ମତ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ।
୫. ଆର୍. ସି. ମଜୁମଦାର: ତାଙ୍କର ଐତିହାସିକ ଲେଖାରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ବିକାଶ, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ନେତାମାନଙ୍କ ଭୂମିକାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି।
ପ୍ରମୁଖ ଯୁକ୍ତି ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
୧. ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରଭାବ: ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ନାଗରିକ ଅଧିକାର, ସାମ୍ବିଧାନିକ ଶାସନ ଓ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ସରକାରର ଧାରଣା ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
୨. ଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଭୂମିକା: ଶିକ୍ଷକ, ଆଇନଜୀବୀ, ସାମ୍ବାଦିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ମଞ୍ଚ ଗଠନରେ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ।
୩. ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦ୍ଧତିର ବ୍ୟବହାର: ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜାତୀୟତାବାଦୀମାନେ ଦାବିପତ୍ର, ପ୍ରସ୍ତାବ, ଭାଷଣ, ସାର୍ବଜନୀନ ସଭା ଓ ବିଧାନ ପରିଷଦର ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଦାବି ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଥିଲେ।
୪. ଜାତୀୟ ଏକତାର ବିକାଶ: କଂଗ୍ରେସ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରଦେଶର ନେତାମାନଙ୍କୁ ଏକ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚରେ ଏକତ୍ର କରିଥିଲା।
୫. ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ନୀତିର ସମାଲୋଚନା: ଉଦାର ଜାତୀୟତାବାଦୀମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ କର, ଧନ ନିଷ୍କାସନ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ଓ ଭାରତୀୟ ଶିଳ୍ପର ଅବହେଳାକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ।
୬. ସ୍ୱଶାସନ ଦିଗରେ କ୍ରମାଗତ ଅଗ୍ରଗତି: ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍କାର ଓ ଅଧିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଦାବି କରାଯାଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହା ସ୍ୱଶାସନ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଦାବିରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା।
ଅବଦାନ
ଉଦାର ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ସଂଗଠିତ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିକାଶକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା, ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା ଓ କଂଗ୍ରେସ ଭଳି ସଂଗଠନ କିପରି ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲେ, ତାହା ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।
ସମାଲୋଚନା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା
- ଏହା ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସହରାଞ୍ଚଳର ନେତାମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଭୂମିକାକୁ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ।
- ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦ୍ଧତି ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବାରୁ ବିପ୍ଳବୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ଜନ ଆନ୍ଦୋଳନର ମହତ୍ତ୍ୱ କମ୍ ଦେଖାଯାଇପାରେ।
- ଏହା ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ବାସ୍ତବତାଠାରୁ ଅଧିକ ଏକତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରିପାରେ।
- ଜାତିଗତ ଅସମାନତା, ମହିଳାଙ୍କ ଭୂମିକା, ଆଦିବାସୀ ସଂଘର୍ଷ ଓ କୃଷକ-ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱ ନ ମିଳିପାରେ।
- ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କଂଗ୍ରେସ ନେତୃତ୍ୱରେ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ସମାନ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନଥିଲା।
ଏହିପରି, ଉଦାର ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିକାଶକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସମଗ୍ର ସାମାଜିକ ସ୍ୱରୂପକୁ ଏକାକୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରେ ନାହିଁ।
3.4 ଧାର୍ମିକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ
ଅର୍ଥ ଓ ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଧାର୍ମିକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଧର୍ମୀୟ ପରମ୍ପରା, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ, ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ଓ ଧାର୍ମିକ ସମୁଦାୟର ରାଜନୈତିକ ଚେତନା ଆଧାରରେ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।
ଊନବିଂଶ ଓ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ, ପୁନରୁତ୍ଥାନବାଦୀ ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟକୁ ନୂତନ ରାଜନୈତିକ ରୂପ ଦେଇଥିଲେ।
ଧାର୍ମିକ ଜାତୀୟତାବାଦର ଏକମାତ୍ର ରୂପ ନଥିଲା। ଏଥିରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଏବଂ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ଜାତୀୟତାର ଧାରଣା ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରମୁଖ ଧାରା
୧. ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା
ଏହି ଧାରାରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ପରିଚୟକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୁ ସଭ୍ୟତା, ସଂସ୍କୃତି, ଇତିହାସ ଓ ପରମ୍ପରା ଆଧାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା।
- ବଙ୍କିମଚନ୍ଦ୍ର ଚଟ୍ଟୋପାଧ୍ୟାୟ: ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦମଠ ଉପନ୍ୟାସ ଓ ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍ ଗୀତ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
- ସ୍ୱାମୀ ଦୟାନନ୍ଦ ସରସ୍ୱତୀ: ଆର୍ଯ୍ୟ ସମାଜ ମାଧ୍ୟମରେ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
- ବାଲ ଗଙ୍ଗାଧର ତିଳକ: ଗଣେଶ ଉତ୍ସବ ଓ ଶିବାଜୀ ଉତ୍ସବକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ରୂପ ଦେଇ ଜନସଚେତନତା ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ।
- ବିନାୟକ ଦାମୋଦର ସାବରକର: ସେ ହିନ୍ଦୁତ୍ୱ ଧାରଣାର ବିକାଶ କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ପରିଚୟକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହିନ୍ଦୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା।
- ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ୱୟଂସେବକ ସଂଘ: ଏହି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ରାଜନୀତି ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଏହି ଚିନ୍ତକ ଓ ସଂଗଠନମାନଙ୍କର ମତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ନଥିଲା।
୨. ମୁସଲମାନ ରାଜନୈତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ
ଔପନିବେଶିକ ଭାରତରେ ମୁସଲମାନ ନେତା ଓ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଧାରଣା ବିଷୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ଦେଇଥିଲେ।
୧୯୦୬ ମସିହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ପ୍ରଥମେ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହାର କେତେକ ନେତା ପୃଥକ ମୁସଲମାନ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଧାରଣାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ମହମ୍ମଦ ଅଲ୍ଲୀ ଜିନ୍ନାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏହି ଧାରଣା ୧୯୪୦ ଦଶକରେ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୋଇଥିଲା।
ତଥାପି ସମସ୍ତ ମୁସଲମାନ ନେତା ପୃଥକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସମର୍ଥକ ନଥିଲେ। ମୌଲାନା ଅବୁଲ କଲାମ ଆଜାଦ ଏକତାବଦ୍ଧ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦେଶ ବିଭାଜନକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
୧. ଧର୍ମ ଆଧାରିତ ସାମୂହିକ ପରିଚୟ: ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ପରମ୍ପରା ଓ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
୨. ସାଂସ୍କୃତିକ ପୁନରୁତ୍ଥାନ: ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରାର ପୁନରୁଦ୍ଧାରକୁ ଜାତୀୟ ଚେତନାର ବିକାଶ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
୩. ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବହାର: ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ, ନାରା, ଐତିହାସିକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ଜନସଂଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା।
୪. ଧାର୍ମିକ ସମୁଦାୟର ସ୍ୱାର୍ଥ ସୁରକ୍ଷା: କେତେକ ସଂଗଠନ ଧାର୍ମିକ ସମୁଦାୟଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସଂସ୍ଥାଗତ ସୁରକ୍ଷା ଦାବି କରିଥିଲେ।
୫. ରାଷ୍ଟ୍ରର ଭିନ୍ନ ଧାରଣା: ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଓ ମୁସଲମାନ ପୃଥକତାବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ରାଷ୍ଟ୍ରର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରିଭାଷା ଦେଇଥିଲା। ଅନ୍ୟପଟେ ଅନେକ ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନ ନେତା ଏକ ସାଧାରଣ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ପରିଚୟକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
ଅବଦାନ
ଧାର୍ମିକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଧର୍ମ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ଭୂମିକାକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ, ସାଂସ୍କୃତିକ ପୁନରୁତ୍ଥାନ, ଧାର୍ମିକ ସଂଗଠନ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ପରିଚୟର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।
ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀ, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତି, ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା, ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଓ ଭାରତ ବିଭାଜନ ସମ୍ପର୍କିତ ରାଜନୈତିକ ବିତର୍କକୁ ବୁଝିବାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉପଯୋଗୀ।
ସମାଲୋଚନା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା
- ଯଦି ଗୋଟିଏ ଧର୍ମକୁ ଜାତୀୟ ପରିଚୟର ଏକମାତ୍ର ଆଧାର କରାଯାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମର ଲୋକଙ୍କ ସମାବେଶ ଏକ ସମସ୍ୟା ହୋଇପାରେ।
- ଧର୍ମକୁ ରାଜନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର କରିବା ଦ୍ୱାରା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ବିଭାଜନ ବଢ଼ିପାରେ।
- ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ, ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ଭଳି ଅନ୍ୟ କାରକଗୁଡ଼ିକୁ ଏହା ଅବହେଳା କରିପାରେ।
- ଗୋଟିଏ ଧର୍ମର ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ମତ ଏକାଭଳି ବୋଲି ଧରିନେବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
- ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ଧାର୍ମିକ ସହାବସ୍ଥାନ ଓ ମିଳିତ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ପରମ୍ପରାକୁ ଏହା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱ ନ ଦେଇପାରେ।
ତେଣୁ ଧାର୍ମିକ ଜାତୀୟତାବାଦ ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ଏକମାତ୍ର ରୂପ ବୋଲି ଧରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। OUP Academic+2
3.5 ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ
ଅର୍ଥ ଓ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଆଧାର
ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ, ଔପନିବେଶିକ ଶୋଷଣ ଓ ସାମାଜିକ ସଂଘର୍ଷ ଆଧାରରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ଏହା କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ସମାଜର ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି ଓ ଉତ୍ପାଦନ ସମ୍ପର୍କ ତାହାର ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଇତିହାସକାରମାନଙ୍କ ମତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କେବଳ ଏକ ବିଦେଶୀ ରାଜନୈତିକ ଶାସନ ନଥିଲା; ଏହା ଏକ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଏହା ଭାରତର କୃଷି, ଶିଳ୍ପ, ବାଣିଜ୍ୟ, ଜମି ସମ୍ପର୍କ ଓ ଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସ୍ୱାର୍ଥ ଅନୁସାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା।
ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତକ ଓ ଇତିହାସକାର
୧. ଆର୍. ପି. ଦତ୍ତ: ତାଙ୍କର India Today ପୁସ୍ତକରେ ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଗଠନ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି।
୨. ଏ. ଆର୍. ଦେଶାଇ: ତାଙ୍କର Social Background of Indian Nationalism ପୁସ୍ତକରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶ ପଛରେ ଥିବା ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତିର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇଛି।
୩. ବିପିନ ଚନ୍ଦ୍ର: ସେ ଔପନିବେଶିକ ଶୋଷଣ, ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତି, ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଭାରତୀୟ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ବିକାଶ ଉପରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।
୪. ସୁମିତ ସରକାର: ସେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ସାମାଜିକ ଗଠନ, ରାଜନୈତିକ ରଣନୀତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ।
୫. ଡି. ଡି. କୋସାମ୍ବି: ସେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଆଧାରରେ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସକୁ ବୁଝିବାରେ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ ଯୁକ୍ତି ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
୧. ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଏକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଇତିହାସକାରଙ୍କ ମତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ବ୍ରିଟିଶ ଶିଳ୍ପ ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଅନୁସାରେ ପରିଚାଳିତ କରିଥିଲା। ଧନ ନିଷ୍କାସନ, ଅସମାନ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ସମ୍ପଦର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଭାରତର ଅର୍ଥନୈତିକ ସମସ୍ୟାକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା।
୨. ଶ୍ରେଣୀ ଗଠନ ଓ ଜାତୀୟତାବାଦ: ଜମିଦାର, କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ବ୍ୟବସାୟୀ, ପୁଞ୍ଜିପତି ଓ ଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଭୂମିକାକୁ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଏକାଭଳି ନଥିଲା।
୩. ଭାରତୀୟ ପୁଞ୍ଜିପତି ଶ୍ରେଣୀର ଭୂମିକା: ଔପନିବେଶିକ ନୀତି ଯୋଗୁଁ ଭାରତୀୟ ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ଶିଳ୍ପପତିମାନଙ୍କର କେତେକ ସ୍ୱାର୍ଥ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
୪. କୃଷକ ଓ ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନ: ଚମ୍ପାରଣ, ଖେଡ଼ା ଓ ବାରଡୋଲିର କୃଷକ ସଂଗ୍ରାମ ଏବଂ ସଂଗଠିତ ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଆଧାରରେ ବୁଝାଯାଏ।
୫. ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ଶ୍ରେଣୀ ସ୍ୱାର୍ଥର ସମ୍ପର୍କ: ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ କଂଗ୍ରେସ ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଔପନିବେଶିକ ବିରୋଧୀ ମେଣ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖେ। ଏଥିରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ସମାନ ନଥିଲା।
୬. ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପ, ରେଳପଥ, ବାଣିଜ୍ୟିକ କୃଷି, ସହରୀକରଣ ଓ ମଜୁରି ଭିତ୍ତିକ ଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶକୁ ଜାତୀୟତାବାଦର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ।
ଅବଦାନ
ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୀତି ସହିତ ଯୋଡ଼ି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ କେବଳ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଦାବି ନଥିଲା। ଏହା ଜମି, କର, ମଜୁରି, ଶିଳ୍ପ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।
ସମାଲୋଚନା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା
- ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କାରକ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଫଳରେ ଧର୍ମ, ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟର ଭୂମିକା କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇପାରେ।
- ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଣୀର ସ୍ୱାର୍ଥ ଆଧାରରେ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ।
- କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରେରଣା କେବଳ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅଭିଯୋଗ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନଥିଲା।
- କେତେକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ, ବିଚାରଧାରା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରାଜନୈତିକ ଭୂମିକାକୁ କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି।
- ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ ଓ ଜାତୀୟ ଏକତାର ସମ୍ପର୍କ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସମୟରେ ଭିନ୍ନ ଥିଲା।
ଏହି ସୀମାବଦ୍ଧତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଔପନିବେଶିକ ଶୋଷଣ ଓ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ଅର୍ଥନୈତିକ ତଥା ସାମାଜିକ ଆଧାରକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। OUP Academic+2
3.6 ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ
ଅର୍ଥ ଓ ଉଦ୍ଭବ
ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦଟି ସମାଜରେ ଅଧସ୍ଥିତ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଶକ୍ତିରୁ ବଞ୍ଚିତ ଥିବା ଲୋକ ବା ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ବୁଝାଏ। ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ କୃଷକ, ଆଦିବାସୀ, ଶ୍ରମିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଅନୁଭୂତି, ସଂଘର୍ଷ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜନୈତିକ ଭୂମିକା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
୧୯୮୦ ଦଶକର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଷ୍ଟଡିଜ୍ ନାମକ ଅଧ୍ୟୟନ ଧାରାର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଔପନିବେଶିକ ଭାରତର ଇତିହାସକୁ କେବଳ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀ, ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟ ଅଭିଜାତ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ନେତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ନ ଦେଖି ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଅନୁଭୂତି ଆଧାରରେ ବୁଝିବା ଥିଲା।
**ରଣଜିତ ଗୁହା**ଙ୍କ ସମ୍ପାଦନାରେ Subaltern Studies: Writings on South Asian History and Society ର ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡ ୧୯୮୨ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। ଏହା ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟୟନ ଧାରାର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆରମ୍ଭ ଥିଲା। ଗୁହା ଔପନିବେଶିକ ଓ ଅଭିଜାତ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଇତିହାସ ଲେଖନକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ, କାରଣ ସେହି ଇତିହାସଗୁଡ଼ିକରେ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶର ଶ୍ରେୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ଅଭିଜାତ ଶ୍ରେଣୀକୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଏହି ଅଧ୍ୟୟନ ଧାରା ଇଟାଲୀୟ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଚିନ୍ତକ **ଆଣ୍ଟୋନିଓ ଗ୍ରାମସି**ଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲା। ବିଶେଷକରି ଅଧସ୍ଥିତ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ତାଙ୍କର ଧାରଣା ଏହି ଅଧ୍ୟୟନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତକ ଓ ଗବେଷକ
୧. ରଣଜିତ ଗୁହା: ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଷ୍ଟଡିଜ୍ ଧାରାର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା। ତାଙ୍କର Elementary Aspects of Peasant Insurgency in Colonial India ପୁସ୍ତକରେ ଔପନିବେଶିକ ଭାରତର କୃଷକ ବିଦ୍ରୋହ ଓ କୃଷକଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚେତନାର ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇଛି।
୨. ଶାହିଦ ଆମିନ: ସେ ଲୋକସ୍ମୃତି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସମାଜ ଦ୍ୱାରା ଐତିହାସିକ ଘଟଣାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ଚୌରୀଚୌରା ଘଟଣା ସମ୍ପର୍କିତ ତାଙ୍କର ଗବେଷଣା ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ।
୩. ଡେଭିଡ୍ ହାର୍ଡିମାନ୍: ସେ କୃଷକ ଓ ଆଦିବାସୀ ଆନ୍ଦୋଳନ तथा ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପ୍ରତିରୋଧର ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପକ୍ଷ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।
୪. ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ର ପାଣ୍ଡେ: ସେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା, ଲୋକପ୍ରିୟ ରାଜନୀତି ଓ ଐତିହାସିକ ପରିଚୟର ଗଠନ ବିଷୟରେ ଗବେଷଣା କରିଥିଲେ।
୫. ପାର୍ଥ ଚାଟାର୍ଜୀ: ସେ ଜାତୀୟତାବାଦ, ଔପନିବେଶିକ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଅଭିଜାତ ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ସମ୍ପର୍କ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।
୬. ଦୀପେଶ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ: ସେ ଇତିହାସ ଲେଖନ, ଆଧୁନିକତା ଓ ୟୁରୋପକେନ୍ଦ୍ରିକ ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ସୀମାବଦ୍ଧତା ବିଷୟରେ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ ଯୁକ୍ତି ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
୧. ଅଭିଜାତ କେନ୍ଦ୍ରିକ ଇତିହାସର ସମାଲୋଚନା: ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଇତିହାସକାରମାନଙ୍କ ମତରେ ଔପନିବେଶିକ ଓ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଇତିହାସ ଲେଖନରେ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀ ଓ ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟ ନେତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ଫଳରେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଅବଦାନ ଅନେକ ସମୟରେ ଅଣଦେଖା ହୋଇଛି।
୨. ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜନୈତିକ ଚେତନା: କୃଷକ, ଆଦିବାସୀ ଓ ଶ୍ରମିକମାନେ କେବଳ ଜାତୀୟ ନେତାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ନଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଅନୁଭୂତି, ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ରାଜନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା।
୩. ସ୍ଥାନୀୟ ଓ ଲୋକପ୍ରିୟ ପ୍ରତିରୋଧର ଗୁରୁତ୍ୱ: ସ୍ଥାନୀୟ ବିଦ୍ରୋହ, କୃଷକ ସଂଘର୍ଷ, ଆଦିବାସୀ ଆନ୍ଦୋଳନ, ଶ୍ରମିକ ସଂଘର୍ଷ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରତିରୋଧକୁ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
୪. କୃଷକ ଓ ଆଦିବାସୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ଅଧ୍ୟୟନ: ୧୮୫୫–୫୬ ମସିହାର ସାନ୍ତାଳ ବିଦ୍ରୋହ, ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମୁଣ୍ଡା ଉଲଗୁଲାନ୍ ଏବଂ ୧୮୭୫ ମସିହାର ଦକ୍ଷିଣାତ୍ୟ କୃଷକ ଦଙ୍ଗା ଭଳି ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ।
୫. ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତି: ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ କେବଳ ଔପଚାରିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ମାଧ୍ୟମରେ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗ ଦେଇନଥିଲେ। ଗ୍ରାମ ସମ୍ପର୍କ, ଜାତି ଓ ଆତ୍ମୀୟତାର ବନ୍ଧନ, ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା, ସ୍ଥାନୀୟ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଏକତା ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିରୋଧର ଆଧାର ଥିଲା।
୬. ଜାତୀୟ ନେତୃତ୍ୱର ଭୂମିକାର ପୁନର୍ବିଚାର: ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କଂଗ୍ରେସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅଭିଜାତ ସଂଗଠନର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା ବୋଲି ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ।
୭. ଲୋକସ୍ମୃତି ଓ ମୌଖିକ ପରମ୍ପରାର ଗୁରୁତ୍ୱ: ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାକୁ କିପରି ମନେ ରଖିଥିଲେ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ, ତାହା ବୁଝିବା ପାଇଁ ମୌଖିକ ଇତିହାସ, ଲୋକକଥା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ମୃତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ଅବଦାନ
ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ କରିଛି। ଏହା କୃଷକ, ଆଦିବାସୀ, ଶ୍ରମିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟଙ୍କୁ ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନର କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଆଣିଛି।
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ କେବଳ ପ୍ରମୁଖ ନେତା, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଲୋଚନାର ଇତିହାସ ନଥିଲା। ଏଥିରେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜନୈତିକ ଚେତନା ଓ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
ଜମି ଅଧିକାର, ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, କର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଶ୍ରମ, ସାମାଜିକ ଭେଦଭାବ ଓ ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନ ବିରୋଧୀ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂଘର୍ଷକୁ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି।
ସମାଲୋଚନା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା
- ଅଭିଜାତ ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ରାଜନୀତି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଫଳରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସହଯୋଗ ଓ ସମ୍ପର୍କକୁ କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ମିଳିପାରେ।
- ସ୍ଥାନୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଉପରେ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଫଳରେ ବ୍ୟାପକ ଜାତୀୟ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟର ବିକାଶକୁ ବୁଝିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପାରେ।
- ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ କୃଷକ, ଆଦିବାସୀ, ଶ୍ରମିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମୁଦାୟ ରହିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଅନୁଭୂତି ଭିନ୍ନ ଥିବାରୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ସମାନ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବେ ଦେଖିହେବ ନାହିଁ।
- କେତେକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଠନକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
- ପରବର୍ତ୍ତୀ କେତେକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ବାସ୍ତବ ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଅପେକ୍ଷା ଭାଷା, ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି।
ଏହି ସୀମାବଦ୍ଧତା ସତ୍ତ୍ୱେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଐତିହାସିକ ଭୂମିକାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବାରେ ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ଅବଦାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। PubMed Central (PMC)+2
3.7 ଚାରୋଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ
| ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ | ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର | ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତକ | ମୁଖ୍ୟ ଯୁକ୍ତି |
|---|---|---|---|
| ଉଦାର ଜାତୀୟତାବାଦୀ | ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା, ସାମ୍ବିଧାନିକତା ଓ ଜାତୀୟ ନେତୃତ୍ୱ | ଦାଦାଭାଇ ନଉରୋଜି, ଗୋଖଲେ, ରାଣାଡେ | ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା, ସଂଗଠିତ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାରର ଦାବି ମାଧ୍ୟମରେ ଜାତୀୟତାବାଦ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। |
| ଧାର୍ମିକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ | ଧର୍ମ, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ସମୁଦାୟ | ବଙ୍କିମଚନ୍ଦ୍ର, ତିଳକ, ସାବରକର ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୁସଲମାନ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତକ | ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସମୁଦାୟର ଭିନ୍ନ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। |
| ମାର୍କ୍ସବାଦୀ | ଔପନିବେଶିକ ଶୋଷଣ, ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ଶ୍ରେଣୀ ସ୍ୱାର୍ଥ | ଆର୍. ପି. ଦତ୍ତ, ଏ. ଆର୍. ଦେଶାଇ, ବିପିନ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୁମିତ ସରକାର | ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଠନ ଓ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। |
| ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ | ଜନ ପ୍ରତିରୋଧ ଓ ବଞ୍ଚିତ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭୂମିକା | ରଣଜିତ ଗୁହା, ଶାହିଦ ଆମିନ, ଡେଭିଡ୍ ହାର୍ଡିମାନ୍, ପାର୍ଥ ଚାଟାର୍ଜୀ | ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଚେତନା ଥିଲା ଏବଂ ସେମାନେ ଔପନିବେଶିକ ବିରୋଧୀ ସଂଗ୍ରାମରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ। |
3.8 ସାମଗ୍ରିକ ମୂଲ୍ୟାୟନ
ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ଜଟିଳ ବିକାଶକୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରେ ନାହିଁ। ଉଦାର ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ରାଜନୀତି ଓ ସଂଗଠିତ ନେତୃତ୍ୱର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଧାର୍ମିକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଧର୍ମ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟର ଭୂମିକାକୁ ଉଜାଗର କରେ। ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ଓ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ। ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଓ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜନୈତିକ ଭୂମିକାକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣେ।
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଲଗା ନଥିଲେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ କୃଷକ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ବିରୋଧୀ ସଂଘର୍ଷ ସହିତ ଧାର୍ମିକ ବା ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତୀକର ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରୁଥିଲା। ସେହିପରି କଂଗ୍ରେସର ନେତୃତ୍ୱରେ ଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ସବୁବେଳେ ସମାନ ନଥିଲା।
ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଠନ, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ, ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ଏକାଠି ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
3.9 ଉପସଂହାର
ଉଦାର ଜାତୀୟତାବାଦୀ, ଧାର୍ମିକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ, ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଓ ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଉଦାର ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଦାବିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଧାର୍ମିକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଧର୍ମ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ଭୂମିକାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଓ ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ। ସବାଲଟର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ କୃଷକ, ଆଦିବାସୀ, ଶ୍ରମିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଅବଦାନକୁ ଉଜାଗର କରେ।
ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ମିଳିତ ଅଧ୍ୟୟନ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ, ସନ୍ତୁଳିତ ଓ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଭାବେ ବୁଝିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥାଏ।
