ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିକାଶ ଓ ଔପନିବେଶିକ ରାଷ୍ଟ୍ର (Constitutional Development and the Colonial State)

୧. ପରିଚୟ

ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିକାଶ କହିଲେ ଅଠରଶହ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚଳିତ ଆଇନ, ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥା, ବିଧାନ ପରିଷଦ ଓ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର କ୍ରମିକ ବିକାଶକୁ ବୁଝାଯାଏ। ଏହି ବିକାଶ ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତିର ବିସ୍ତାର ସହିତ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଇଂରାଜ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏକ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂସ୍ଥା ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ୧୭୫୭ ମସିହାର ପଲାସୀ ଯୁଦ୍ଧ, ୧୭୬୪ ମସିହାର ବକ୍ସାର ଯୁଦ୍ଧ ଓ ୧୭୬୫ ମସିହାରେ ବଙ୍ଗଳାର ଦିୱାନୀ ଅଧିକାର ପାଇବା ପରେ କମ୍ପାନୀ କ୍ରମେ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା।

କମ୍ପାନୀ ଶାସନର ବିସ୍ତାର ଅନେକ ପ୍ରଶାସନିକ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। କମ୍ପାନୀ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁର୍ନୀତି, ଆର୍ଥିକ ସମସ୍ୟା, ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ଦୁରୁପଯୋଗ ଓ ଭାରତୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଆବଶ୍ୟକତା ବ୍ରିଟିଶ ସଂସଦକୁ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲା। ଏହାର ପରିଣାମରେ ୧୭୭୩ ମସିହାର ରେଗୁଲେଟିଂ ଆକ୍ଟରୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଇନର ଏକ ଧାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

କମ୍ପାନୀ ଶାସନ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶ କ୍ରାଉନ୍ ଶାସନ ସମୟରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଜାରି ରହିଥିଲା। ଏହି ସଂସ୍କାରଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଶାସନ, ବିଧାନ ସଂସ୍ଥା, ନ୍ୟାୟିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ସୀମିତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସ୍ୱଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ନଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଜାୟ ରଖିବା, ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଔପନିବେଶିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ପରିଚାଳନା କରିବା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା। ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଦାବି ଓ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ବିକାଶ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରକୁ କ୍ରମେ ଅଧିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲା।

୨. ଔପନିବେଶିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଅର୍ଥ ଓ ପ୍ରକୃତି

ଔପନିବେଶିକ ରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ ଏପରି ଏକ ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବୁଝାଯାଏ, ଯାହା ଏକ ବାହ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ତାହାର ଜନସାଧାରଣ ଉପରେ ଶାସନ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ଗଠନ କରେ। ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ବିକାଶ ସାମରିକ ବିଜୟ, ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ, ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ, ଆଇନଗତ ସଂସ୍ଥା ଓ ବ୍ରିଟିଶ ସଂସଦ ଏବଂ କ୍ରାଉନ୍ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇଥିଲା।

ଔପନିବେଶିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ କ୍ଷମତା: ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ କ୍ଷମତା ମୁଖ୍ୟତଃ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ହାତରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ଥିଲା। ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲ, ଭାଇସରୟ, ଭାରତ ସଚିବ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ନେଉଥିଲେ।

ଅର୍ଥନୈତିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ପ୍ରଶାସନ ବ୍ରିଟିଶ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିଲା। ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ, ବାଣିଜ୍ୟିକ ନିୟମ, ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ସମ୍ପଦ ପରିଚାଳନା ମୁଖ୍ୟତଃ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ କରାଯାଉଥିଲା।

ଅମଲାତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରଶାସନ: ସରକାରୀ ନୀତି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା ଓ ଶାସନକୁ ସୁଚାରୁ ଭାବରେ ଚଳାଇବା ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ସିଭିଲ ସର୍ଭିସ, ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ, ପୋଲିସ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନ୍ୟାୟିକ ସଂସ୍ଥା ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା।

ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ସୀମିତ ଭାଗୀଦାରି: କ୍ରମେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ବିଧାନ ପରିଷଦ ଓ କେତେକ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥାରେ ସାମିଲ କରାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଭାଗୀଦାରି ସୀମିତ ଥିଲା। ପ୍ରକୃତ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ କ୍ଷମତା ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ହାତରେ ରହିଥିଲା।

ଆଇନଗତ ଓ ଦମନମୂଳକ କ୍ଷମତା: ରାଜନୈତିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ଔପନିବେଶିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଆଇନ, ନ୍ୟାୟାଳୟ, ପୋଲିସ ଓ ସାମରିକ ବାହିନୀର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲା। ଆଇନଗତ ସଂସ୍ଥା ପ୍ରଶାସନିକ ଏକରୂପତା ଆଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସମାନ ଔପନିବେଶିକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା।

ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର: ସାମ୍ବିଧାନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପରୁ ଲାଗୁ କରାଯାଉଥିଲା। ସେଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସାର୍ବଭୌମ ଭାରତୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଫଳ ନଥିଲା।

୩. ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ଶାସନ ସମୟରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିକାଶ (୧୭୭୩–୧୮୫୮)

ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିକାଶର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ଶାସନ ସମୟରେ ହୋଇଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସଂସଦ କ୍ରମେ କମ୍ପାନୀର ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଉପରେ ନିଜର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଢ଼ାଇଥିଲା।

କ. ରେଗୁଲେଟିଂ ଆକ୍ଟ, ୧୭୭୩

୧୭୭୩ ମସିହାର ରେଗୁଲେଟିଂ ଆକ୍ଟ ଭାରତରେ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ପ୍ରଶାସନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ସଂସଦର ପ୍ରଥମ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରୟାସ ଥିଲା। କମ୍ପାନୀର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଫଳତା, ଆର୍ଥିକ ସମସ୍ୟା ଓ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ଦୁର୍ନୀତି ଯୋଗୁଁ ଏହା ପ୍ରଚଳନ କରାଯାଇଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

  • ବଙ୍ଗଳାର ଗଭର୍ଣ୍ଣରଙ୍କୁ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲ ଅଫ୍ ବେଙ୍ଗଲ ଭାବରେ ନାମିତ କରାଗଲା।
  • ୱାରେନ ହେଷ୍ଟିଙ୍ଗସ୍ ପ୍ରଥମ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲ ହେଲେ।
  • ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଚାରି ଜଣ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଏକ ପରିଷଦ ଗଠନ କରାଗଲା।
  • ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଶାନ୍ତି ସମ୍ପର୍କିତ ବିଷୟରେ ବମ୍ବେ ଓ ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିକୁ ବଙ୍ଗଳାର ସାଧାରଣ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଅଧୀନରେ ରଖାଗଲା।
  • ୧୭୭୪ ମସିହାରେ କଲିକତାଠାରେ ଜଣେ ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି ଓ ଅନ୍ୟ ବିଚାରପତିଙ୍କୁ ନେଇ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଗଲା।
  • କମ୍ପାନୀ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ କେତେକ ପ୍ରକାରର ଉପହାର ଗ୍ରହଣ କରିବା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭ ପାଇଁ ଘରୋଇ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବା ଉପରେ କଟକଣା ଲଗାଗଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ଆଇନ ଭାରତରେ କମ୍ପାନୀ ପ୍ରଶାସନ ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ ସଂସଦର ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା। ଏହା କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ପ୍ରଶାସନର ମୂଳଦୁଆ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲ ଓ ତାଙ୍କ ପରିଷଦ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ଏବଂ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଏହାର ସୀମାବଦ୍ଧତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।

ଖ. ପିଟ୍ସ ଇଣ୍ଡିଆ ଆକ୍ଟ, ୧୭୮୪

ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ୱିଲିୟମ ପିଟ୍ ଦି ୟଙ୍ଗରଙ୍କ ସରକାର ସମୟରେ ପିଟ୍ସ ଇଣ୍ଡିଆ ଆକ୍ଟ ପାରିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

  • କମ୍ପାନୀର ରାଜନୈତିକ, ନାଗରିକ ଓ ସାମରିକ କାର୍ଯ୍ୟର ତଦାରଖ ପାଇଁ ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ କଣ୍ଟ୍ରୋଲ ଗଠନ କରାଗଲା।
  • କୋର୍ଟ ଅଫ୍ ଡାଇରେକ୍ଟର୍ସ କମ୍ପାନୀର ବାଣିଜ୍ୟିକ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିଚାଳନା ଜାରି ରଖିଲା।
  • ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଓ କମ୍ପାନୀ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱୈତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।
  • ଭାରତରେ କମ୍ପାନୀର ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ଆଇନ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନ ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ସିଧାସଳଖ ତଦାରଖ ବଢ଼ାଇଥିଲା। ଏହା କମ୍ପାନୀର ବାଣିଜ୍ୟିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଧୀନରେ ରହିଥିବା ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲା।

ଗ. ଚାର୍ଟର ଆକ୍ଟ, ୧୭୯୩

୧୭୯୩ ମସିହାର ଚାର୍ଟର ଆକ୍ଟ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଅଧିକାରପତ୍ରକୁ ଆଉ କୋଡ଼ିଏ ବର୍ଷ ପାଇଁ ନବୀକରଣ କରିଥିଲା। ଏହା କମ୍ପାନୀର ବାଣିଜ୍ୟିକ ସୁବିଧାକୁ ଜାରି ରଖିଥିଲା ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବଜାୟ ରଖିଥିଲା।

ଏହି ଆଇନ ଅଧୀନସ୍ଥ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲଙ୍କ କ୍ଷମତାକୁ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ଆଇନ କୌଣସି ବଡ଼ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବା ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱମୂଳକ ସଂସ୍କାର ଆଣିନଥିଲା। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କମ୍ପାନୀ ଶାସନର ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଗଠନକୁ ବଜାୟ ରଖିବା ଥିଲା।

ଘ. ଚାର୍ଟର ଆକ୍ଟ, ୧୮୧୩

୧୮୧୩ ମସିହାର ଚାର୍ଟର ଆକ୍ଟ କମ୍ପାନୀର ଅଧିକାରପତ୍ରକୁ ନବୀକରଣ କରିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଭାରତ ସହିତ ଅଧିକାଂଶ ବାଣିଜ୍ୟ ଉପରେ କମ୍ପାନୀର ଏକଚାଟିଆ ଅଧିକାରକୁ ଶେଷ କରିଥିଲା। ଚା ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଚୀନ୍ ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟ ଉପରେ କମ୍ପାନୀର ଏକଚାଟିଆ ଅଧିକାର ଜାରି ରହିଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

  • ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ବ୍ୟତୀତ ଭାରତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ଅନ୍ୟ ବ୍ରିଟିଶ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲାଗଲା।
  • କମ୍ପାନୀର ଭାରତୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ କ୍ରାଉନ୍‌ର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱକୁ ଔପଚାରିକ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକାର କରାଗଲା।
  • ଭାରତରେ ଶିକ୍ଷା ଓ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରସାର ପାଇଁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏକ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଗଲା।
  • ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟ ମିଶନାରୀମାନଙ୍କୁ ଭାରତରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ସୁଯୋଗ ଦିଆଗଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ଆଇନ ବ୍ରିଟେନ ଓ ଭାରତ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା। ଏହା କମ୍ପାନୀର ବାଣିଜ୍ୟିକ ଏକଚାଟିଆ ଅଧିକାରକୁ ଦୁର୍ବଳ କରି ଘରୋଇ ବ୍ରିଟିଶ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି ବଢ଼ାଇଥିଲା।

ଙ. ଚାର୍ଟର ଆକ୍ଟ, ୧୮୩୩

୧୮୩୩ ମସିହାର ଚାର୍ଟର ଆକ୍ଟ ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତରେ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ବିଧାନଗତ କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଦିଗରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦକ୍ଷେପ ଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

  • ବଙ୍ଗଳାର ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲଙ୍କୁ ଭାରତର ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲ କରାଗଲା।
  • ଲର୍ଡ ୱିଲିୟମ ବେଣ୍ଟିଙ୍କ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲ ହେଲେ।
  • ବମ୍ବେ ଓ ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ବିଧାନଗତ କ୍ଷମତା ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରି ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲଙ୍କ ପରିଷଦ ଅଧୀନରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ କରାଗଲା।
  • ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଅବଶିଷ୍ଟ ବାଣିଜ୍ୟିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଶେଷ କରାଗଲା ଏବଂ ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥାରେ ପରିଣତ ହେଲା।
  • ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲଙ୍କ ପରିଷଦରେ ଜଣେ ଆଇନ ସଦସ୍ୟ ଯୋଗ କରାଗଲେ। ଥୋମାସ ବାବିଙ୍ଗଟନ ମାକଲେ ପ୍ରଥମ ଆଇନ ସଦସ୍ୟ ହେଲେ।
  • ଧର୍ମ, ଜନ୍ମସ୍ଥାନ, ବଂଶ ବା ରଙ୍ଗ ଆଧାରରେ କୌଣସି ଭାରତୀୟ ବା ଭାରତରେ ଥିବା ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସରକାରୀ ଚାକିରିରୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷଣା କରାଯିବ ନାହିଁ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଗଲା। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଏହି ନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାବରେ ଲାଗୁ କରାଯାଇନଥିଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ଆଇନ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା ଏବଂ କମ୍ପାନୀକୁ ଏକ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂସ୍ଥାରୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥାରେ ପରିଣତ କରିଥିଲା। ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ଔପଚାରିକ ସମାନତାର ନୀତି ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଜାତିଗତ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବାଧା ଜାରି ରହିଥିଲା।

ଚ. ଚାର୍ଟର ଆକ୍ଟ, ୧୮୫୩

୧୮୫୩ ମସିହାର ଚାର୍ଟର ଆକ୍ଟ କମ୍ପାନୀ ଶାସନ ସମୟରେ ପାରିତ ହୋଇଥିବା ଶେଷ ଚାର୍ଟର ଆକ୍ଟ ଥିଲା। ପୂର୍ବ ଚାର୍ଟର ଆକ୍ଟଗୁଡ଼ିକ ପରି ଏହା କମ୍ପାନୀର ଅଧିକାରପତ୍ରକୁ ଆଉ କୋଡ଼ିଏ ବର୍ଷ ପାଇଁ ନବୀକରଣ କରିନଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

  • ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲଙ୍କ ପରିଷଦର ବିଧାନଗତ ଓ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କିଛି ପରିମାଣରେ ପୃଥକ କରାଗଲା।
  • ବିଧାନ ପରିଷଦରେ ଅତିରିକ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ସାମିଲ କରାଗଲା।
  • ବିଧାନ ପରିଷଦକୁ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ପରିଷଦଠାରୁ ଅଧିକ ପୃଥକ ରୂପ ଦିଆଗଲା।
  • ସିଭିଲ ସର୍ଭିସରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଁ ଖୋଲା ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ନୀତି ପ୍ରଚଳନ କରାଗଲା। ତଥାପି ଭାରତୀୟ ସିଭିଲ ସର୍ଭିସର ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ୧୮୫୫ ମସିହାରେ ହୋଇଥିଲା।
  • କମ୍ପାନୀର ପ୍ରଶାସନିକ ଭୂମିକା ଜାରି ରହିଲା, କିନ୍ତୁ ଆଉ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କୋଡ଼ିଏ ବର୍ଷର ଶାସନ ଅବଧି ଧାର୍ଯ୍ୟ କରାଗଲା ନାହିଁ।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ଆଇନ ବିଧାନ ସଂସ୍ଥା ଓ ସିଭିଲ ସର୍ଭିସର ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ତଥାପି ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ରିଟିଶ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଧୀନରେ ରହିଥିଲା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦବୀରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ସୁଯୋଗ ସୀମିତ ଥିଲା।

୧୭୭୩ ରୁ ୧୮୫୩ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ସାମ୍ବିଧାନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀକୁ ଏକ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂସ୍ଥାରୁ ବ୍ରିଟିଶ ସଂସଦର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଧୀନରେ ଥିବା ଏକ ଆଞ୍ଚଳିକ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥାରେ ପରିଣତ କରିଥିଲା। Egyankosh+1

୪. କମ୍ପାନୀଠାରୁ ବ୍ରିଟିଶ କ୍ରାଉନ୍‌କୁ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର: ଭାରତ ସରକାର ଆଇନ, ୧୮୫୮

୧୮୫୭ ମସିହାର ବିଦ୍ରୋହ କମ୍ପାନୀ ପ୍ରଶାସନର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ସଙ୍କଟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାକୁ ଶେଷ କରି ଭାରତର ପ୍ରଶାସନକୁ ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶ କ୍ରାଉନ୍‌କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲା।

୧୮୫୮ ମସିହାର ଭାରତ ସରକାର ଆଇନ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା:

  • ଭାରତର ପ୍ରଶାସନ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀଠାରୁ ବ୍ରିଟିଶ କ୍ରାଉନ୍‌କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରାଗଲା।
  • ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲ ପଦବୀ ଜାରି ରହିଲା, କିନ୍ତୁ ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ରାଜା ବା ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସେ ଭାଇସରୟ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।
  • ଲର୍ଡ କ୍ୟାନିଂ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଭାଇସରୟ ହେଲେ।
  • ବ୍ରିଟେନରେ ଭାରତ ସଚିବ ପଦବୀ ସୃଷ୍ଟି କରାଗଲା।
  • ଭାରତ ସଚିବଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଇଣ୍ଡିଆ କାଉନ୍ସିଲ ଗଠନ କରାଗଲା।
  • ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ କଣ୍ଟ୍ରୋଲ ଓ କୋର୍ଟ ଅଫ୍ ଡାଇରେକ୍ଟର୍ସକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରାଗଲା।

୧ ନଭେମ୍ବର ୧୮୫୮ର ରାଣୀଙ୍କ ଘୋଷଣାରେ ବ୍ରିଟିଶ କ୍ରାଉନ୍‌ର ନୂତନ ନୀତି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା। ଏଥିରେ ଧାର୍ମିକ ବିଷୟରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ନକରିବା, ଭାରତୀୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ସହିତ ହୋଇଥିବା ଚୁକ୍ତିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା, ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ସମାନ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିବା ଓ ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରା ପ୍ରତି ସତର୍କ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଥିଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ଆଇନ କମ୍ପାନୀ ଶାସନର ଅନ୍ତ ଘଟାଇ ସିଧାସଳଖ କ୍ରାଉନ୍ ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହା ଉତ୍ତରଦାୟୀ ସରକାର ବା ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିନଥିଲା। ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କ ହାତରେ ରହିଥିଲା।

୫. ଭାରତୀୟ ପରିଷଦ ଆଇନ, ୧୮୬୧

୧୮୫୭ ମସିହାର ବିଦ୍ରୋହ ପରେ ବିଧାନଗତ ପ୍ରଶାସନର ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ୧୮୬୧ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ପରିଷଦ ଆଇନ ପ୍ରଚଳନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଚୟନିତ ଭାରତୀୟ ଅଭିଜାତ ବର୍ଗର ସହଯୋଗ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

  • ଭାଇସରୟଙ୍କୁ ନିଜ ବିଧାନ ପରିଷଦରେ ଅତିରିକ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ମନୋନୀତ କରିବାର କ୍ଷମତା ଦିଆଗଲା।
  • ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧୀନରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ବିଧାନ ପରିଷଦରେ ମନୋନୀତ କରାଯାଇପାରୁଥିଲା।
  • ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଷୟରେ ବମ୍ବେ ଓ ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ବିଧାନଗତ କ୍ଷମତା ପୁନଃସ୍ଥାପିତ କରାଗଲା।
  • କେତେକ ସର୍ତ୍ତ ଅଧୀନରେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ବିଧାନ ପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇପାରୁଥିଲା।
  • କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ପରିଷଦର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗ ବଣ୍ଟନ କରୁଥିବା ପୋର୍ଟଫୋଲିଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆଇନଗତ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା।
  • ଜରୁରୀ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭାଇସରୟଙ୍କୁ ଅଧ୍ୟାଦେଶ ଜାରି କରିବାର କ୍ଷମତା ଦିଆଗଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ଆଇନ ବିଧାନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ସୀମିତ ଭାଗୀଦାରି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରାଦେଶିକ ବିଧାନଗତ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣକୁ କିଛି ପରିମାଣରେ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ମନୋନୀତ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର କ୍ଷମତା ସୀମିତ ଥିଲା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ବିଭାଗର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଜାରି ରହିଥିଲା।

୬. ଭାରତୀୟ ପରିଷଦ ଆଇନ, ୧୮୯୨

୧୮୯୨ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ପରିଷଦ ଆଇନ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ବଢ଼ୁଥିବା ଦାବିର ପରିଣାମ ଥିଲା। ୧୮୮୫ ମସିହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଏହି ଦାବିକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଉଠାଇଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

  • କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଓ ପ୍ରାଦେଶିକ ବିଧାନ ପରିଷଦରେ ଅତିରିକ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ାଗଲା।
  • ପୌରପାଳିକା, ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ଜିଲ୍ଲା ବୋର୍ଡ ଭଳି ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧାନ ପରିଷଦ ପାଇଁ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ନାମ ସୁପାରିସ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଆଗଲା।
  • ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବାର୍ଷିକ ବଜେଟ୍ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିବାର ଅଧିକାର ଦିଆଗଲା।
  • ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ସାର୍ବଜନୀନ ବିଷୟ ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାର ଅଧିକାର ଦିଆଗଲା।
  • ସଦସ୍ୟମାନେ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ବିଭାଗ ଉପରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସ୍ଥାପନ କରିପାରୁନଥିଲେ ଏବଂ ବଜେଟ୍ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ଭୋଟ୍ ଦେବାର କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟ ନଥିଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ଆଇନ ବିଧାନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସୀମିତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଏକ ଉପାଦାନ ଆଣିଥିଲା। ଯଦିଓ ଆଇନରେ ନିର୍ବାଚନ ଶବ୍ଦଟି ଔପଚାରିକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇନଥିଲା, କେତେକ ସଂସ୍ଥାର ସୁପାରିସ ମାଧ୍ୟମରେ ପରୋକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନର ନୀତି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା। ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଏହି ସଂସ୍କାରକୁ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ବିଚାର କରିଥିଲେ।

୭. ଭାରତୀୟ ପରିଷଦ ଆଇନ, ୧୯୦୯: ମର୍ଲେ-ମିଣ୍ଟୋ ସଂସ୍କାର

୧୯୦୯ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ପରିଷଦ ଆଇନକୁ ସାଧାରଣତଃ ମର୍ଲେ-ମିଣ୍ଟୋ ସଂସ୍କାର କୁହାଯାଏ। ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନ, ବଢ଼ୁଥିବା ଜାତୀୟତାବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାରର ଦାବି ସମୟରେ ଏହା ପ୍ରଚଳନ କରାଯାଇଥିଲା।

ଏହି ସଂସ୍କାର ଭାରତ ସଚିବ ଜନ୍ ମର୍ଲେ ଓ ଭାଇସରୟ ଲର୍ଡ ମିଣ୍ଟୋଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

  • କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଓ ପ୍ରାଦେଶିକ ବିଧାନ ପରିଷଦର ସଦସ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ାଗଲା।
  • କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଧାନ ପରିଷଦର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ କରାଗଲା।
  • ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସର୍ତ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଜେଟ୍ ଉପରେ ଆଲୋଚନା ଓ ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାର ଅଧିକାର ଦିଆଗଲା।
  • ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ଭାଇସରୟ ଓ ଗଭର୍ଣ୍ଣରମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ପରିଷଦରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇପାରୁଥିଲା।
  • ସତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ସିହ୍ନା ଭାଇସରୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ପରିଷଦର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସଦସ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ।
  • ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳନ କରାଗଲା। ଏହା ଅନୁଯାୟୀ ମୁସଲମାନ ଭୋଟରମାନେ ପୃଥକ ମୁସଲମାନ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରୁ ନିଜ ପ୍ରତିନିଧି ଚୟନ କରିପାରୁଥିଲେ।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ଆଇନ ବିଧାନ ସଂସ୍ଥାରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ଭାଗୀଦାରି ବଢ଼ାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିନଥିଲା। ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଧର୍ମ ଆଧାରିତ ପୃଥକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ଆଇନଗତ ରୂପ ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ଔପନିବେଶିକ ଭାରତରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶରେ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲା।

୮. ଭାରତ ସରକାର ଆଇନ, ୧୯୧୯: ମଣ୍ଟାଗୁ-ଚେମ୍ସଫୋର୍ଡ ସଂସ୍କାର

୧୯୧୯ ମସିହାର ଭାରତ ସରକାର ଆଇନ ଭାରତ ସଚିବ ଏଡୱିନ ମଣ୍ଟାଗୁ ଓ ଭାଇସରୟ ଲର୍ଡ ଚେମ୍ସଫୋର୍ଡଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ଏହା ପୂର୍ବରୁ ୨୦ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୧୭ରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଭାରତରେ ସ୍ୱଶାସନକାରୀ ସଂସ୍ଥା ଓ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ଶାସନର କ୍ରମିକ ବିକାଶକୁ ନିଜର ନୀତିଗତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

ପ୍ରଦେଶରେ ଦ୍ୱୈତ ଶାସନ: ପ୍ରାଦେଶିକ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଗଲା:

  • ହସ୍ତାନ୍ତରିତ ବିଷୟ: ଏଥିରେ ଶିକ୍ଷା, ସାଧାରଣ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୃଷି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ ଭଳି ବିଷୟ ରହିଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରଶାସନ ପ୍ରାଦେଶିକ ବିଧାନ ପରିଷଦ ପ୍ରତି ଉତ୍ତରଦାୟୀ ଭାରତୀୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କରୁଥିଲେ।
  • ସଂରକ୍ଷିତ ବିଷୟ: ଏଥିରେ ଅର୍ଥ, ପୋଲିସ, ଆଇନ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ଜଳସେଚନ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ ରହିଥିଲା। ଏଗୁଡ଼ିକ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଓ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ପରିଷଦର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହିଥିଲା।

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା:

  • କେନ୍ଦ୍ରରେ ରାଜ୍ୟ ପରିଷଦ ଓ ବିଧାନ ସଭାକୁ ନେଇ ଦ୍ୱିସଦନୀୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଗଲା।
  • ସୀମିତ ଭୋଟରଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚଳନ କରାଗଲା।
  • ଭାଇସରୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ପରିଷଦରେ ଭାରତୀୟ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ାଗଲା।
  • ଶିଖ, ଭାରତୀୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନ, ଆଙ୍ଗ୍ଲୋ-ଇଣ୍ଡିଆନ ଓ ୟୁରୋପୀୟଙ୍କ ସମେତ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିସ୍ତାର କରାଗଲା।
  • କେନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରାଦେଶିକ ସରକାରଙ୍କ ବିଷୟ ଏବଂ ଅର୍ଥ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପୃଥକ କରାଗଲା।
  • ଏକ ଲୋକସେବା ଆୟୋଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଗଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ଆଇନ ପ୍ରଦେଶରେ ଦ୍ୱୈତ ଶାସନ ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲା ଓ ବିଧାନଗତ ଭାଗୀଦାରିକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକର ବିଭାଜନ ପ୍ରଶାସନିକ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ଗଭର୍ଣ୍ଣରଙ୍କ ପାଖରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷମତା ରହିଥିଲା, ଭୋଟଦାନ ଅଧିକାର ସୀମିତ ଥିଲା ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସରକାର ବ୍ରିଟିଶ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଧୀନରେ ରହିଥିଲା।

୯. ଭାରତ ସରକାର ଆଇନ, ୧୯୩୫

୧୯୩୫ ମସିହାର ଭାରତ ସରକାର ଆଇନ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ପ୍ରଣୀତ ସବୁଠାରୁ ବ୍ୟାପକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଇନ ଥିଲା। ସାଇମନ କମିଶନ, ଗୋଲଟେବୁଲ ବୈଠକ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଲୋଚନା ପରେ ଏହା ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

ସର୍ବଭାରତୀୟ ମହାସଂଘ: ଏହି ଆଇନ ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଦେଶ ଓ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ଏକ ସର୍ବଭାରତୀୟ ମହାସଂଘ ଗଠନ କରିବାର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆବଶ୍ୟକ ସଂଖ୍ୟକ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ଏଥିରେ ଯୋଗ ନଦେବାରୁ ଏହି ମହାସଂଘ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇପାରିନଥିଲା।

ପ୍ରାଦେଶିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା: ପ୍ରଦେଶରେ ଦ୍ୱୈତ ଶାସନକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରି ପ୍ରାଦେଶିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ପ୍ରଚଳନ କରାଗଲା। ପ୍ରାଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିର୍ବାଚିତ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ ପ୍ରତି ଉତ୍ତରଦାୟୀ ରହିଥିଲେ। ତଥାପି ଗଭର୍ଣ୍ଣରମାନଙ୍କ ପାଖରେ ବିଶେଷ ଓ ବିବେଚନାଧୀନ କ୍ଷମତା ରହିଥିଲା।

ବିଧାନଗତ ବିଷୟର ବିଭାଜନ: ବିଧାନଗତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଗଲା:

  • କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ତାଲିକା।
  • ପ୍ରାଦେଶିକ ତାଲିକା।
  • ସମବର୍ତ୍ତୀ ତାଲିକା।

ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ଷମତା ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲଙ୍କ ପାଖରେ ରଖାଯାଇଥିଲା।

କେନ୍ଦ୍ରରେ ଦ୍ୱୈତ ଶାସନ: ଏହି ଆଇନ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଦ୍ୱୈତ ଶାସନ ପ୍ରଚଳନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ମହାସଂଘ ଗଠନ ନହେବାରୁ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇନଥିଲା।

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା:

  • ଛଅଟି ପ୍ରଦେଶରେ ଦ୍ୱିସଦନୀୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଗଲା।
  • ଭୋଟଦାନ ଅଧିକାର ବିସ୍ତାର କରାଗଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ଜନସଂଖ୍ୟାର ଏକ ଅପେକ୍ଷାକୃତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଂଶ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିଥିଲା।
  • ୧୯୩୭ ମସିହାରେ ଫେଡେରାଲ କୋର୍ଟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଗଲା।
  • ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ୧୯୩୫ ମସିହାରେ ଏକ ପୃଥକ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।
  • କେନ୍ଦ୍ରୀୟ, ପ୍ରାଦେଶିକ ଓ ଯୁଗ୍ମ ଲୋକସେବା ଆୟୋଗ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଗଲା।
  • ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥଗୋଷ୍ଠୀ ପାଇଁ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ଓ ବିଶେଷ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜାରି ରହିଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ଆଇନ ପ୍ରାଦେଶିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲା ଏବଂ ଏକ ବ୍ୟାପକ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ସଂଘୀୟ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା। ଏହା ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନର କେତେକ ସଂସ୍ଥାଗତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ଏଥିରେ ବିଧାନଗତ ବିଷୟର ସଂଘୀୟ ବିଭାଜନ, ରାଜ୍ୟପାଳ ପଦବୀ ଓ ଲୋକସେବା ଆୟୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ତଥାପି ଏହି ଆଇନ କେନ୍ଦ୍ରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିନଥିଲା ଏବଂ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲ ଓ ଗଭର୍ଣ୍ଣରମାନଙ୍କ ପାଖରେ ବ୍ୟାପକ କ୍ଷମତା ରହିଥିଲା। PMF IAS+2

୧୦. ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଇନ, ୧୯୪୭

୩ ଜୁନ୍ ୧୯୪୭ର ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ୍ ଯୋଜନା ପରେ ବ୍ରିଟିଶ ସଂସଦ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଇନ, ୧୯୪୭ ପାରିତ କରିଥିଲା। ଏହି ଆଇନ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଅନ୍ତ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତର ବିଭାଜନ ପାଇଁ ଆଇନଗତ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

  • ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ରେ ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଅନ୍ତ ଘଟିଲା।
  • ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ନାମରେ ଦୁଇଟି ସ୍ୱାଧୀନ ଡୋମିନିଅନ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା।
  • ଭାଇସରୟ ପଦବୀକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରାଗଲା।
  • ପ୍ରତ୍ୟେକ ଡୋମିନିଅନ୍ ପାଇଁ ଜଣେ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଗଲା।
  • ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନର ସମ୍ବିଧାନ ସଭାକୁ ନିଜ ନିଜ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାର କ୍ଷମତା ଦିଆଗଲା।
  • ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ ସର୍ବୋଚ୍ଚତାର ଅନ୍ତ ଘଟିଲା।
  • ଭାରତ ସଚିବଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦବୀ ଶେଷ ହେଲା।
  • ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ଗ୍ରହଣ ନହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ୧୯୩୫ ମସିହାର ଭାରତ ସରକାର ଆଇନ ପ୍ରଶାସନର ମୂଳ ଆଧାର ଭାବରେ ଜାରି ରହିଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ଆଇନ ଭାରତ ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ଆଇନଗତ ଅନ୍ତ ଘଟାଇଥିଲା ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଓ ପାକିସ୍ତାନୀ ନେତୃତ୍ୱକୁ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବାର ମାର୍ଗ ଖୋଲିଥିଲା। ଏହା ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନ ସମ୍ବିଧାନ ସଭାକୁ ଏକ ସାର୍ବଭୌମ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଣୟନକାରୀ ସଂସ୍ଥା ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଆଧାର ମଧ୍ୟ ଦେଇଥିଲା।

୧୧. ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ଓ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିକାଶକୁ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶଠାରୁ ପୃଥକ କରି ବୁଝିହେବ ନାହିଁ। ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ନେତାମାନେ କ୍ରମେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ନାଗରିକ ଅଧିକାର, ଉତ୍ତରଦାୟୀ ଶାସନ ଓ ଶେଷରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଦାବି କରିଥିଲେ।

୧୮୮୫ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରାରମ୍ଭରେ କଂଗ୍ରେସ ପ୍ରଶାସନରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ଅଧିକ ଭାଗୀଦାରି, ବିଧାନ ପରିଷଦର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ଓ ସିଭିଲ ସର୍ଭିସରେ ସଂସ୍କାର ଦାବି କରିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦାବି ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ ହୋଇଥିଲା।

ପ୍ରମୁଖ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

  • ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜାତୀୟତାବାଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ଓ ଅଧିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଦାବି।
  • ୧୯୦୫ ମସିହାର ବଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ପରେ ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ସ୍ୱଶାସନର ବଢ଼ୁଥିବା ଦାବି।
  • ବାଲ ଗଙ୍ଗାଧର ତିଳକ ଓ ଆନି ବେସାଣ୍ଟଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ହୋମରୁଲ ଆନ୍ଦୋଳନ।
  • ୧୯୧୬ ମସିହାର କଂଗ୍ରେସ ଓ ମୁସଲିମ ଲିଗ୍ ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଚୁକ୍ତି।
  • ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ସ୍ୱରାଜର ଦାବି।
  • ୧୯୨୮ ମସିହାରେ ସାଇମନ କମିଶନର ବର୍ଜନ।
  • ୧୯୨୮ ମସିହାର ନେହେରୁ ରିପୋର୍ଟ, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତ ପାଇଁ ଏକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରସ୍ତାବ କରାଯାଇଥିଲା।
  • ଡିସେମ୍ବର ୧୯୨୯ର ଲାହୋର କଂଗ୍ରେସ ଅଧିବେଶନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱରାଜର ଦାବି ଗ୍ରହଣ।
  • ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଗୋଲଟେବୁଲ ବୈଠକ।
  • ୧୯୪୨ ମସିହାର ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ, ଯାହା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଅନ୍ତ ଦାବି କରିଥିଲା।

ରାଜନୈତିକ ଚାପର ପରିଣାମରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର କେତେକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହି ସଂସ୍କାରଗୁଡ଼ିକର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଦାବିକୁ ପରିଚାଳନା କରି ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ କ୍ଷମତାକୁ ବଜାୟ ରଖିବା ଥିଲା। ଭାରତୀୟ ନେତାମାନେ କ୍ରମେ ସୀମିତ ସଂସ୍କାରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି ସ୍ୱଶାସନ ଓ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ଦାବି କରିଥିଲେ।

୧୨. ଔପନିବେଶିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରକୃତି ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଇନଗୁଡ଼ିକ ବିଧାନ ପରିଷଦ, ନିର୍ବାଚନ, ପ୍ରାଦେଶିକ ପ୍ରଶାସନ ଓ ନ୍ୟାୟିକ ସଂସ୍ଥାର ବିକାଶ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଔପନିବେଶିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମୂଳତଃ ଅଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରହିଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ସୀମାବଦ୍ଧତାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ଅଭାବ: ଶେଷ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ବ୍ରିଟିଶ ସଂସଦ ଓ କ୍ରାଉନ୍‌ଙ୍କ ହାତରେ ରହିଥିଲା।

2. ସୀମିତ ମତାଧିକାର: ସମ୍ପତ୍ତି, କର, ଶିକ୍ଷା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟତା ଆଧାରରେ କେବଳ ଅଳ୍ପ ସଂଖ୍ୟକ ଭାରତୀୟ ଭୋଟ୍ ଦେଇପାରୁଥିଲେ।

3. ସୀମିତ ବିଧାନଗତ କ୍ଷମତା: ବିଧାନ ପରିଷଦଗୁଡ଼ିକର ସରକାରୀ ନୀତି ଓ ବ୍ୟୟ ଉପରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିଲା।

4. କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ବିଭାଗର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ଗଭର୍ଣ୍ଣର, ଭାଇସରୟ ଓ ବରିଷ୍ଠ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ପାଖରେ ବ୍ୟାପକ କ୍ଷମତା ରହିଥିଲା।

5. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିରେ ଧାର୍ମିକ ବିଭାଜନକୁ ଆଇନଗତ ରୂପ ଦେଇଥିଲା।

6. ଜାତିଗତ ଅସମାନତା: ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦବୀ ଓ ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ଭାରତୀୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ବାଧାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିଲେ।

7. ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ ସ୍ୱାର୍ଥ: ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସ୍ୱଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ବ୍ରିଟିଶ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା।

ଏହିପରି ଭାବରେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ସମୟରେ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱମୂଳକ ସଂସ୍ଥାର ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ରାଜନୈତିକ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରାଯାଇନଥିଲା।

୧୩. ଔପନିବେଶିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିକାଶର ଉତ୍ତରାଧିକାର

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅନୁଭବ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତକୁ ଏକ ଜଟିଳ ଉତ୍ତରାଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା। ଅନେକ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ସଂସ୍ଥାଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା।

ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା:

  • ସଂସଦୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
  • କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ଗଠନ।
  • କେନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରାଦେଶିକ ସ୍ତରରେ ବିଧାନ ସଂସ୍ଥା।
  • ରାଜ୍ୟପାଳ ପଦବୀ।
  • ସିଭିଲ ସର୍ଭିସ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
  • ଲୋକସେବା ଆୟୋଗ।
  • ବିଧାନଗତ ବିଷୟର ସଂଘୀୟ ବିଭାଜନ।
  • ନ୍ୟାୟିକ ଗଠନ ଓ ଫେଡେରାଲ କୋର୍ଟର ସଂସ୍ଥାଗତ ଅନୁଭବ।

ତଥାପି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତ ଔପନିବେଶିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଯଥାତଥା ଜାରି ରଖିନଥିଲା। ୨୬ ନଭେମ୍ବର ୧୯୪୯ରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ଓ ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିବା ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଜନସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ସାର୍ବଜନୀନ ବୟସ୍କ ମତାଧିକାର, ମୌଳିକ ଅଧିକାର, ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର, ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସମାନତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା।

ସମ୍ବିଧାନ ସଭା ଏକ ବିଶାଳ ଓ ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶର ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ କେତେକ ଉପଯୋଗୀ ସଂସ୍ଥାଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ସାର୍ବଭୌମ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଢାଞ୍ଚା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିଲା।

୧୪. ଉପସଂହାର

ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିକାଶ ଏକ କ୍ରମିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଥିଲା, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ଓ ପରେ ବ୍ରିଟିଶ କ୍ରାଉନ୍ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍ଥାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପୁନର୍ଗଠନ କରିଥିଲେ। ୧୭୭୩ ମସିହାର ରେଗୁଲେଟିଂ ଆକ୍ଟରୁ ୧୯୩୫ ମସିହାର ଭାରତ ସରକାର ଆଇନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଶାସନକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା, ବିଧାନ ପରିଷଦର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ କରିଥିଲା ଓ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ସୀମିତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା। ୧୯୪୭ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଇନ ଶେଷରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଅନ୍ତ ଘଟାଇ ସ୍ୱାଧୀନ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସରକାର ଗଠନର ମାର୍ଗ ପ୍ରଶସ୍ତ କରିଥିଲା।

କିନ୍ତୁ ଏହି ସଂସ୍କାରଗୁଡ଼ିକର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭାରତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସ୍ୱଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ନଥିଲା। ଔପନିବେଶିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା, ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପଦ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥା ଉପରେ ନିଜର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଜାୟ ରଖିଥିଲା। ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦୀମାନେ ଏହି ସୀମାବଦ୍ଧତାକୁ ନିରନ୍ତର ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାରର ଦାବିକୁ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ବ୍ୟାପକ ସଂଘର୍ଷରେ ପରିଣତ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିକାଶକୁ ଆଧୁନିକ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥାର ବିକାଶ ସହିତ ଔପନିବେଶିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିରୋଧ ଓ ଶେଷରେ ଭାରତୀୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତିର ଇତିହାସ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।

Leave a Reply