ଜଙ୍ଗଲ, କୃଷି, ଭୂମି ସମ୍ପର୍କ, ଶିଳ୍ପ ଓ ପରିବେଶ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ (Impact on Forest, Agriculture, Land relations, Industry and Ecology)

୧. ପରିଚୟ

ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଭାରତର ଜଙ୍ଗଲ, କୃଷି ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଭୂମି ସମ୍ପର୍କ, ଶିଳ୍ପ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରେ ବ୍ୟାପକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଔପନିବେଶିକ ସରକାରର ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଆବଶ୍ୟକତା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା, ବାଣିଜ୍ୟିକ କୃଷିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲା, ବୃହତ୍ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କେନ୍ଦ୍ର ବା ପ୍ଲାଣ୍ଟେସନର ବିକାଶ କରିଥିଲା, ରେଳପଥ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲା ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟବହାରକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲା।

ଔପନିବେଶିକ ସରକାର ଏହି ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ କୃଷିର ଉନ୍ନତି, ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ, ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା ଓ ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ବୋଲି ପ୍ରଚାର କରୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିବା, ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ କରିବା, ବ୍ରିଟିଶ ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ ଯୋଗାଇବା ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ଉତ୍ପାଦିତ ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ବଜାରର ବିସ୍ତାର କରିବା। ଏହାର ପ୍ରଭାବ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସମାଜର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବର୍ଗ ଉପରେ ଅଲଗା ଭାବରେ ପଡ଼ିଥିଲା। କେତେକ ନୂତନ ଅର୍ଥନୈତିକ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୃଷକ, ଆଦିବାସୀ, କାରିଗର ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଉତ୍ପାଦକମାନେ ଜମି ହରାଇବା, ଋଣଗ୍ରସ୍ତତା, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଓ ପରିବେଶଗତ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ।

୨. ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ପୂର୍ବରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଅନେକ ଆଦିବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଜୀବିକାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର ଥିଲା। ଲୋକମାନେ ଜାଳେଣି କାଠ, ପଶୁଖାଦ୍ୟ, ଖାଦ୍ୟ, ଔଷଧ, କାଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସମ୍ପଦ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ। ଶିକାର, ପଶୁ ଚରାଇ ଓ ପୋଡ଼ୁଚାଷ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜୀବିକାର ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା। ଜଙ୍ଗଲର ସାଂସ୍କୃତିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା। ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ସମୟରେ ଏହି ସମ୍ପର୍କରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ସରକାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଢ଼ିଲା।

ଜଙ୍ଗଲର ବାଣିଜ୍ୟିକ ଶୋଷଣ

ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଶାସନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ବାଣିଜ୍ୟିକ ମୂଲ୍ୟ ଥିବା କାଠର ଉତ୍ସ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଆରମ୍ଭ କଲା। ରେଳପଥର ସ୍ଲିପର, ଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ, ଘର ଓ ସରକାରୀ କୋଠା ନିର୍ମାଣ, ସାମରିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବହୁ ପରିମାଣରେ କାଠ ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିଲା। ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରେଳପଥର ବିସ୍ତାର ହେବା ସହିତ କାଠର ଚାହିଦା ବଢ଼ିଲା। ଶାଗୁଆନ ଓ ଶାଳ ଭଳି ଗଛ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଭାବରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।

ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ ଓ ସରକାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ

ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଅନେକ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲା। ୧୮୬୫, ୧୮୭୮ ଓ ୧୯୨୭ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାରଙ୍କ ଅଧିକାର କ୍ରମଶଃ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥିଲା।

୧୮୭୮ ମସିହାର ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଜଙ୍ଗଲକୁ ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲ, ସୁରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ସରକାରଙ୍କର କଠୋର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରହିଥିଲା। ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାରକୁ ସୀମିତ କରାଯାଇଥିଲା, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇଥିଲା କିମ୍ବା କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଚ୍ଛେଦ କରାଯାଇଥିଲା। ୧୯୨୭ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ ପୂର୍ବର ଆଇନଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରି ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରଶାସନ ଓ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟାପକ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।

ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ ଓ ସମ୍ପଦ ସଂଗ୍ରହ ଉପରେ ଲାଗିଥିବା କଟକଣାର ପ୍ରଭାବ ସେହି ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଉପରେ ଅଧିକ ପଡ଼ିଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ପୋଡ଼ୁଚାଷ, ଶିକାର, ପଶୁ ଚରାଇ ଓ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ। ପୂର୍ବରୁ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାର ଭାବରେ ପରିଚିତ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଇନବିରୋଧୀ କରାଯାଇଥିଲା କିମ୍ବା ସରକାରୀ ଅନୁମତି ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥିଲା।

କାଠ ସଂଗ୍ରହ, ପଶୁ ଚରାଇବା ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଜମି ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ମଧ୍ୟ କଟକଣା ଲାଗିଥିଲା। ଏହା ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ପ୍ରତିରୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

ଜଙ୍ଗଲ ନୀତି ବିରୋଧରେ ପ୍ରତିରୋଧ

ଔପନିବେଶିକ ଜଙ୍ଗଲ ନୀତି ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରତିରୋଧ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା। ୧୯୧୦ ମସିହାର ବସ୍ତର ବିଦ୍ରୋହ ଏହାର ଏକ ଉଦାହରଣ। ଏହା ଔପନିବେଶିକ ଜଙ୍ଗଲ ନିୟମ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାର ଉପରେ ଲାଗିଥିବା କଟକଣା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ଛୋଟନାଗପୁର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ସରକାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଧିକାରର ପ୍ରଶ୍ନ ଆଦିବାସୀ ଅସନ୍ତୋଷକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା।

ଏହିପରି ଭାବରେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ସାମୁଦାୟିକ ଜୀବିକାର ଉତ୍ସରୁ ସରକାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟବହାରର ସମ୍ପଦରେ ପରିଣତ କରିଥିଲା।

୩. କୃଷି ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ କୃଷି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ। ଔପନିବେଶିକ ନୀତି କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ, ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ, ଫସଲର ପ୍ରକାର ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା।

କୃଷିର ବାଣିଜ୍ୟିକୀକରଣ

ଔପନିବେଶିକ ଯୁଗରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବା ନଗଦ ଫସଲର ଚାଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। କୃଷକମାନଙ୍କୁ ବଜାରରେ ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଅନେକ ସମୟରେ ରାଜସ୍ୱ ଓ ବଜାରର ଚାପ କୃଷକମାନଙ୍କୁ ନଗଦ ଫସଲ ଚାଷ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲା।

ପ୍ରମୁଖ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଫସଲ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲା:

  • ବଙ୍ଗଳା ଓ ବିହାରରେ ନୀଳ।
  • ପଶ୍ଚିମ ଓ ମଧ୍ୟ ଭାରତରେ କପା।
  • ବଙ୍ଗଳାରେ ଝୋଟ।
  • ଆସାମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚା।
  • ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ କଫି।
  • ଉତ୍ତର ଭାରତର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଫିମ।
  • ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆଖୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଜାରମୁଖୀ ଫସଲ।

ଏହି ଫସଲଗୁଡ଼ିକ ଶିଳ୍ପ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବଜାର ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ ଯୋଗାଇଥିଲା। କପା ବ୍ରିଟିଶ ବସ୍ତ୍ର ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଥିବାବେଳେ ନୀଳ ଓ ଅଫିମ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।

ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ନଗଦ ଫସଲର ବିସ୍ତାର ହେତୁ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ଚାଷ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ଜମିର ପରିମାଣ କମିଥିଲା। ତଥାପି ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ ନଥିଲା। ସବୁଠାରେ ପାରମ୍ପରିକ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ଚାଷ ବନ୍ଦ ହୋଇନଥିଲା, କିନ୍ତୁ କୃଷକମାନଙ୍କର ବଜାର, ଦର, ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ଋଣ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ବଢ଼ିଥିଲା।

ନଗଦ ଫସଲର ଦର କମିଗଲେ କିମ୍ବା ଫସଲ ନଷ୍ଟ ହେଲେ କୃଷକମାନେ ଗୁରୁତର ଅର୍ଥନୈତିକ ସମସ୍ୟାରେ ପଡ଼ୁଥିଲେ। କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଫସଲ ଚାଷର ଚାପ ଖାଦ୍ୟ ଅସୁରକ୍ଷାକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା।

ନୀଳ ଚାଷ ଓ କୃଷକ ପ୍ରତିରୋଧ

ନୀଳ ଚାଷ ଔପନିବେଶିକ କୃଷି ଶୋଷଣର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ। ୟୁରୋପୀୟ ନୀଳଚାଷୀମାନେ ଅଗ୍ରିମ ଟଙ୍କା, ଚୁକ୍ତି ଓ ଚାପପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ଧତି ମାଧ୍ୟମରେ କୃଷକମାନଙ୍କୁ ନୀଳ ଚାଷ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କିମ୍ବା ବାଧ୍ୟ କରୁଥିଲେ। କୃଷକମାନେ ଅନେକ ସମୟରେ ଉପଯୁକ୍ତ ଲାଭ ପାଉନଥିଲେ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହେଉଥିଲା।

୧୮୫୯–୬୦ ମସିହାର ବଙ୍ଗଳା ନୀଳ ବିଦ୍ରୋହ ନୀଳଚାଷୀମାନଙ୍କର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆନ୍ଦୋଳନ ଥିଲା। ଏହା ଶୋଷଣମୂଳକ ବାଣିଜ୍ୟିକ କୃଷି ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିରୋଧରେ କୃଷକମାନଙ୍କର ପ୍ରତିରୋଧକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।

କୃଷି ଋଣଗ୍ରସ୍ତତା

ଅଧିକ ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ, ଅନିଶ୍ଚିତ ଫସଲ, ବଜାରର ଚାପ ଓ ମହାଜନମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଗ୍ରାମୀଣ ଋଣଗ୍ରସ୍ତତାକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା। ରାଜସ୍ୱ ଦେବା ଓ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟର ଖର୍ଚ୍ଚ ପାଇଁ କୃଷକମାନେ ଋଣ ନେଉଥିଲେ। ଋଣ ପରିଶୋଧ କରିପାରିନଥିଲେ ଜମି ହରାଇବା କିମ୍ବା ଋଣଦାତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହୁଥିଲା।

ଏହିପରି ଭାବରେ କୃଷିର ବାଣିଜ୍ୟିକୀକରଣ ଓ ଋଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କୃଷକମାନଙ୍କର ଅର୍ଥନୈତିକ ଅନିଶ୍ଚିତତାକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା।

୪. ଭୂମି ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ନୂତନ ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳନ କରି ଭାରତର ପାରମ୍ପରିକ ଭୂମି ସମ୍ପର୍କକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା। ଏହା ଜମିଦାର, ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟକାରୀ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଓ ଭୂମିଧାରୀମାନଙ୍କର ସ୍ଥିତିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

ଚିରସ୍ଥାୟୀ ବନ୍ଦୋବସ୍ତ, ୧୭୯୩

୧୭୯୩ ମସିହାରେ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲ ଲର୍ଡ କର୍ଣ୍ଣୱାଲିସଙ୍କ ସମୟରେ ବଙ୍ଗଳା, ବିହାର ଓ ଓଡ଼ିଶାର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ବନ୍ଦୋବସ୍ତ ପ୍ରଚଳନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଜମିଦାରମାନେ ସରକାରଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଥିବା ଭୂମି ରାଜସ୍ୱର ପରିମାଣ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଥିଲା।

ଜମିଦାରମାନଙ୍କୁ ଭୂମିର ମାଲିକାନା ସମ୍ପର୍କିତ ଅଧିକାର ଦିଆଯାଇଥିଲା ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ରାଜସ୍ୱ ଦେବାର ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସରକାରଙ୍କୁ ନିୟମିତ ଆୟ ଯୋଗାଇବା ଓ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜମିଦାର ବର୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା।

କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଜମିଦାର କୃଷକମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ଖଜଣା ଆଦାୟ କରୁଥିଲେ। ଏହାଦ୍ୱାରା କୃଷକମାନେ ଶୋଷଣ, ଜମିରୁ ବେଦଖଲ ଓ ଭୂମିଗତ ଅନିଶ୍ଚିତତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ରାଜସ୍ୱ ଦେଇନପାରିଲେ ଜମିଦାରଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ନିଲାମ ହୋଇପାରୁଥିଲା।

ରୟତୱାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ରୟତୱାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଡ୍ରାସ ଓ ବମ୍ବେ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଚଳନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଥୋମାସ ମୁନ୍ରୋ ଓ ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡର ରିଡ୍‌ଙ୍କ ଭଳି ଅଧିକାରୀଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସରକାର ସିଧାସଳଖ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କୃଷକ ବା ରୟତଙ୍କ ସହିତ ରାଜସ୍ୱ ବନ୍ଦୋବସ୍ତ କରୁଥିଲେ।

ଏଥିରେ ଜମିଦାରଙ୍କ ଭଳି ମଧ୍ୟସ୍ଥଙ୍କର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭୂମିକା ନଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଭୂମି ରାଜସ୍ୱର ପରିମାଣ ଅଧିକ ହୋଇପାରୁଥିଲା ଏବଂ ସମୟ ସମୟରେ ଏହାର ପୁନଃନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଉଥିଲା। ଫସଲ ନଷ୍ଟ, ଋଣ ଓ ରାଜସ୍ୱ ଚାପ ଯୋଗୁଁ କୃଷକମାନେ ଅସୁରକ୍ଷିତ ରହୁଥିଲେ।

ମହଲୱାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ମହଲୱାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ପ୍ରଦେଶ ଓ ପଞ୍ଜାବ ସମେତ ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଭାରତର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଗ୍ରାମ ବା ମହଲ ଆଧାରରେ ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଉଥିଲା। ଗ୍ରାମର ଭୂମିଧାରୀମାନେ ସାମୂହିକ ଭାବରେ ରାଜସ୍ୱ ଦେବାକୁ ଦାୟୀ ରହିପାରୁଥିଲେ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗ୍ରାମର ସାମୂହିକ ଗଠନକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅଧିକ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଜମି ଉପରେ ଔପନିବେଶିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଜାରି ରଖିଥିଲା।

କୃଷକ ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜ ଉପରେ ପରିଣାମ

ଏହି ତିନୋଟି ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଗଠନ ଅଲଗା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କୃଷିରୁ ନିୟମିତ ସରକାରୀ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ କରିବା ଥିଲା। ନଗଦ ଅର୍ଥରେ ରାଜସ୍ୱ ଦେବାର ଆବଶ୍ୟକତା ମହାଜନ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କର ଭୂମିକାକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା।

ଜମିର କିଣାବିକା, ବନ୍ଧକ ଓ ଆଇନଗତ ହସ୍ତାନ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ଏହାର ପରିଣାମରେ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭୂମିହୀନତା ଓ ଭାଗଚାଷ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜମିଦାର ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଋଣଦାତାଙ୍କ ଉଦୟ ପାରମ୍ପରିକ ଗ୍ରାମୀଣ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା।

୫. ଶିଳ୍ପ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଭାରତର ପାରମ୍ପରିକ ଶିଳ୍ପ ଓ ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପ ବିକାଶ ଉପରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା। ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ପୂର୍ବରୁ ଭାରତରେ ବସ୍ତ୍ର ଶିଳ୍ପ, ଧାତୁ ଶିଳ୍ପ, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ, ଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କାର୍ଯ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧ ପରମ୍ପରା ଥିଲା। ବିଶେଷକରି ଭାରତୀୟ ବସ୍ତ୍ରର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବଜାରରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଥିଲା।

ପାରମ୍ପରିକ ହସ୍ତଶିଳ୍ପର ଅବନତି

ବ୍ରିଟେନରେ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ବ୍ୟାପକ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଔପନିବେଶିକ ବାଣିଜ୍ୟ ନୀତି ଭାରତୀୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଯନ୍ତ୍ରନିର୍ମିତ ବସ୍ତ୍ର ଭାରତୀୟ ବଜାରରେ ବହୁ ପରିମାଣରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା। ଫଳରେ ଭାରତୀୟ ହସ୍ତତନ୍ତ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଉତ୍ପାଦକମାନେ କଠିନ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ।

ଏହି ଅବନତିର ପ୍ରମୁଖ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

  • ଶସ୍ତା ଯନ୍ତ୍ରନିର୍ମିତ ବ୍ରିଟିଶ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା।
  • ବ୍ରିଟିଶ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସୁହାଇଥିବା ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଶୁଳ୍କ ନୀତି।
  • କେତେକ ପାରମ୍ପରିକ ସାମଗ୍ରୀର ଚାହିଦା ହ୍ରାସ।
  • ରାଜଦରବାର ଓ ପାରମ୍ପରିକ ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ଦୁର୍ବଳତା।
  • ଆମଦାନି ହେଉଥିବା ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଶିଳ୍ପ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା।

ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ ନଥିଲା। କେତେକ ପାରମ୍ପରିକ ଶିଳ୍ପ ସ୍ଥାନୀୟ ବଜାର ଅନୁଯାୟୀ ନିଜକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଟିକି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ କାରିଗରଙ୍କ ଆୟ ଓ ରୋଜଗାର ହ୍ରାସ ପାଇଥିଲା।

ବିଶିଳ୍ପୀକରଣ

ବିଶିଳ୍ପୀକରଣ ବୋଲି ଔପନିବେଶିକ ଯୁଗରେ ପାରମ୍ପରିକ ଉତ୍ପାଦନ ଶିଳ୍ପର ଅବନତି ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିର କୃଷି ଓ ଆମଦାନିକୃତ ଶିଳ୍ପ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ବଢ଼ୁଥିବା ନିର୍ଭରଶୀଳତାକୁ ବୁଝାଯାଏ।

ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଭାରତରେ ସମସ୍ତ ଶିଳ୍ପ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ବରଂ ଉତ୍ପାଦନର ଗଠନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିଲା। ଭାରତ କ୍ରମେ ବ୍ରିଟିଶ ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲର ଉତ୍ସ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଉତ୍ପାଦିତ ସାମଗ୍ରୀର ବଜାରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା।

ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ

ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତରେ ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ମଧ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ହେଲା:

  • ୧୮୫୪ ମସିହାରେ ବମ୍ବେରେ ପ୍ରଥମ ସଫଳ କପା ବସ୍ତ୍ର କଳର ପ୍ରତିଷ୍ଠା।
  • ୧୮୫୫ ମସିହାରେ ବଙ୍ଗଳାର ରିଶରାଠାରେ ପ୍ରଥମ ସଫଳ ଝୋଟ କଳର ପ୍ରତିଷ୍ଠା।
  • ପୂର୍ବ ଭାରତରେ କୋଇଲା ଖଣିର ବିସ୍ତାର।
  • ୧୯୦୭ ମସିହାରେ ଟାଟା ଆଇରନ୍ ଆଣ୍ଡ ଷ୍ଟିଲ୍ କମ୍ପାନୀର ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଯାହାର ଶିଳ୍ପ କେନ୍ଦ୍ର ଜାମସେଦପୁର ହୋଇଥିଲା।
  • ରେଳ କର୍ମଶାଳା, ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ୟୁନିଟ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ବିକାଶ।

ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପ ନୂତନ ରୋଜଗାର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ଏବଂ ଶିଳ୍ପ ଶ୍ରମିକ ବର୍ଗର ଉଦୟରେ ସହାୟତା କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଶିଳ୍ପ ବିକାଶ ଅସମାନ ଥିଲା ଏବଂ ଏହା ଔପନିବେଶିକ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସ୍ୱାର୍ଥ, ପୁଞ୍ଜି ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମିର ଉପଲବ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲା।

ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଠନ

ଭାରତ କ୍ରମେ କଞ୍ଚାମାଲ ଯୋଗାଣକାରୀ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଶିଳ୍ପଜାତ ସାମଗ୍ରୀର ବଜାରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଓ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ଶିଳ୍ପ ଅର୍ଥନୀତିର ବିକାଶକୁ ସୀମିତ କରିଥିଲା। ତଥାପି ଭାରତୀୟ ଉଦ୍ୟୋଗୀ, ଶ୍ରମିକ ଓ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ହାସଲ କରିଥିଲେ।

୬. ପରିବେଶ ଓ ପରିସ୍ଥିତିକତନ୍ତ୍ର ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ନୀତି ଭାରତର ପରିସ୍ଥିତିକତନ୍ତ୍ର ଉପରେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା। ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ବାଣିଜ୍ୟିକ ଶୋଷଣ, ପ୍ଲାଣ୍ଟେସନର ବିସ୍ତାର, ରେଳପଥ ନିର୍ମାଣ ଓ ଖଣି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପ୍ରାକୃତିକ ଭୂଦୃଶ୍ୟ ଓ ପରିବେଶୀୟ ସନ୍ତୁଳନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା।

ଜଙ୍ଗଲ ଧ୍ୱଂସ

ରେଳପଥ, ଜାହାଜ ଓ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବହୁ ପରିମାଣରେ କାଠ ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବାରୁ ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଙ୍ଗଲର ବ୍ୟାପକ ଶୋଷଣ ହୋଇଥିଲା। ବାଣିଜ୍ୟିକ ଭାବରେ ଗଛ କାଟିବା ଓ କୃଷିଜମିର ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ହ୍ରାସ କରିଥିଲା।

ଜଙ୍ଗଲ ଧ୍ୱଂସ ଯୋଗୁଁ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ, ମାଟିର ସ୍ଥିରତା, ଜଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲା।

ପ୍ଲାଣ୍ଟେସନ ଅର୍ଥନୀତି

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଆସାମ, ନୀଳଗିରି ପାହାଡ଼ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚା, କଫି, ରବର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଫସଲର ପ୍ଲାଣ୍ଟେସନ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା। ଏଥିପାଇଁ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜମିକୁ କୃଷି ବଗିଚାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା।

ପ୍ଲାଣ୍ଟେସନ ଅର୍ଥନୀତି ଦେଶୀୟ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବଜାର ପାଇଁ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକମାନେ ଅନେକ ସମୟରେ କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ କାମ କରୁଥିଲେ।

ଖଣି ଓ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରଦୂଷଣ

କୋଇଲା ଖଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖଣିଜ ଉତ୍ତୋଳନର ବିସ୍ତାର ଭୂମି, ଜଳ ଓ ବାୟୁର ଗୁଣବତ୍ତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ଖଣି କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ପ୍ରାକୃତିକ ଭୂଦୃଶ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିଲା ଏବଂ ଶିଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଉତ୍ପାଦନର ପ୍ରକାର ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଥିଲା।

ରେଳପଥ ଓ ପରିବେଶୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ

ରେଳପଥ ନିର୍ମାଣ ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ପରିବହନର ବିକାଶ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହା ପାଇଁ ବ୍ୟାପକ ଭୂମି ଅଧିଗ୍ରହଣ, କାଠ ସଂଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଭୂଦୃଶ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥିଲା। ରେଳପଥ କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦକୁ ବନ୍ଦର ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚାଇବାକୁ ସହଜ କରିଥିଲା।

ପାରମ୍ପରିକ ପରିବେଶ ପରିଚାଳନାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ

ଔପନିବେଶିକ ଆଇନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଚାପ ଜଙ୍ଗଲ, ଚରାଭୂମି ଓ ଜଳ ସମ୍ପଦର ସାମୁଦାୟିକ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଥିଲା। ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ସରକାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଢ଼ିବାରୁ ଅନେକ ସ୍ଥାନୀୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ନିଜ ପାରମ୍ପରିକ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ଥିବା ଅଧିକାର ହରାଇଥିଲେ।

୭. ପ୍ରତିରୋଧ ଓ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ପରିବେଶୀୟ ନୀତି ଯୋଗୁଁ କୃଷକ, ଆଦିବାସୀ, ଶ୍ରମିକ ଓ ସମାଜର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିରୋଧ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।

ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

  • ନୀଳ ବିଦ୍ରୋହ (୧୮୫୯–୬୦): ବଙ୍ଗଳାରେ ଶୋଷଣମୂଳକ ନୀଳ ଚାଷ ବିରୋଧରେ କୃଷକମାନଙ୍କ ଆନ୍ଦୋଳନ।
  • ପାବନା କୃଷକ ଅଶାନ୍ତି (୧୮୭୦ ଦଶକ): ଅତ୍ୟଧିକ ଖଜଣା ଓ ଜମିଦାରୀ ଶୋଷଣ ବିରୋଧରେ କୃଷକମାନଙ୍କ ସଂଗଠିତ ପ୍ରତିରୋଧ।
  • ଡେକାନ ଦଙ୍ଗା (୧୮୭୫): ବମ୍ବେ ଡେକାନ ଅଞ୍ଚଳରେ ମହାଜନ ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଋଣଗ୍ରସ୍ତତା ବିରୋଧରେ କୃଷକ ପ୍ରତିବାଦ।
  • ବସ୍ତର ବିଦ୍ରୋହ (୧୯୧୦): ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପର୍କିତ କଟକଣା ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାରରେ ଔପନିବେଶିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବିରୋଧରେ ଆଦିବାସୀ ପ୍ରତିରୋଧ।
  • ମୁଣ୍ଡା ଉଲଗୁଲାନ (୧୮୯୯–୧୯୦୦): ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଛୋଟନାଗପୁର ଅଞ୍ଚଳରେ ଶୋଷଣ, ଭୂମିରୁ ବେଦଖଲ ଓ ଔପନିବେଶିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳନ।

ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ନୀତିକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ଦାଦାଭାଇ ନଉରୋଜୀଙ୍କ ଧନ ନିଷ୍କାସନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତରୁ ବ୍ରିଟେନକୁ ସମ୍ପଦ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା। ଆର୍‌.ସି. ଦତ୍ତ ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ ନୀତି ଓ ଭାରତୀୟ କୃଷିର ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମାଲୋଚନାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଭାରତର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା ବୋଲି ଥିବା ଦାବିକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା।

୮. ଐତିହାସିକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ

ଜଙ୍ଗଲ, କୃଷି, ଭୂମି ସମ୍ପର୍କ, ଶିଳ୍ପ ଓ ପରିବେଶ ଉପରେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ପ୍ରଭାବ ଜଟିଳ ଓ ଅସମାନ ଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ନୂତନ ଆଇନଗତ ସଂସ୍ଥା, ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ବାଣିଜ୍ୟିକ ବଜାର ଓ ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହି ବିକାଶର ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନ ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ ଅର୍ଥନୀତିର ଆବଶ୍ୟକତା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା।

ରେଳପଥ ଓ ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ମାତ୍ର ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶର ପ୍ରମାଣ ନଥିଲା। ବାଣିଜ୍ୟିକ କୃଷି କୃଷକମାନଙ୍କର ବଜାର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ବଢ଼ାଇଥିଲା, ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜ ଉପରେ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା, ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାରକୁ ସୀମିତ କରିଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଶୋଷଣ ପରିବେଶୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା।

ଏହା ମଧ୍ୟ ମନେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ଯେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ପୂର୍ବରୁ ଭାରତର ଅର୍ଥନୀତି ସ୍ଥିର ବା ପ୍ରଯୁକ୍ତିଗତ ଭାବରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ନଥିଲା। ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ କୃଷି ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଉତ୍ପାଦନ ପରମ୍ପରା, ବାଣିଜ୍ୟିକ ନେଟୱର୍କ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ସମ୍ପଦ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିଲା। ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା; ଏକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଅର୍ଥନୀତିରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଆରମ୍ଭ କରିନଥିଲା।

୯. ଉପସଂହାର

ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଭାରତର ଜଙ୍ଗଲ, କୃଷି, ଭୂମି ସମ୍ପର୍କ, ଶିଳ୍ପ ଓ ପରିବେଶକୁ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ ସ୍ୱାର୍ଥ ଅନୁଯାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା। ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ସରକାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଢ଼ିଥିଲା, କୃଷିର ବାଣିଜ୍ୟିକୀକରଣ ହୋଇଥିଲା, ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା, ପାରମ୍ପରିକ ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଗୁରୁତର ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପ ବିକାଶ ଅସମାନ ରହିଥିଲା। ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଶୋଷଣ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବେଶୀୟ ସମସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୂତନ ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଠନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥନୈତିକ କଷ୍ଟକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା। କୃଷକ, ଆଦିବାସୀ, କାରିଗର ଓ ଶ୍ରମିକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶୋଷଣ ଓ ପ୍ରତିରୋଧର ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ କେବଳ ଆଧୁନିକୀକରଣର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ ସ୍ୱାର୍ଥ, ଅସମାନ ଶକ୍ତି ସମ୍ପର୍କ ଓ ନିଜ ସମ୍ପଦ, ଜୀବିକା ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ସଂଘର୍ଷ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।

Leave a Reply