୧. ପରିଚୟ
ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଜନଆନ୍ଦୋଳନରେ ପରିଣତ କରିବାରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଗାନ୍ଧୀ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରମୁଖ ନେତା ଭାବରେ ଉଭା ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ବର୍ଗ, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଏବଂ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଉପାୟରେ ପ୍ରତିବାଦ କରୁଥିବା ନେତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ଥିଲା। ଗାନ୍ଧୀ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ, ଅହିଂସା, ଅସହଯୋଗ ଓ ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମକୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲେ।
ଗାନ୍ଧୀ ୧୯୧୫ ମସିହାରେ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରୁ ଭାରତକୁ ଫେରିଥିଲେ। ଭାରତରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ୧୯୧୭ ମସିହାର ଚମ୍ପାରଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ, ୧୯୧୮ ମସିହାର ଅହମଦାବାଦ ମିଲ୍ ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଏବଂ ୧୯୧୮ ମସିହାର ଖେଡ଼ା ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ସମସ୍ୟା ବୁଝିବା ଏବଂ ଜନନେତା ଭାବରେ ନିଜର ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା।
ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ମହିଳା, ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପକ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ତିନୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ହୋଇଥିଲା—ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ (୧୯୨୦–୧୯୨୨), ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ (୧୯୩୦–୧୯୩୪) ଏବଂ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ (୧୯୪୨)।
୨. ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ଜନସଂଗଠନର ପଦ୍ଧତି
ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ସେ ଏହି ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ରାଜନୈତିକ ସଂଗ୍ରାମର ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ।
କ. ସତ୍ୟାଗ୍ରହ
ସତ୍ୟାଗ୍ରହର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସତ୍ୟ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ରହିବା। ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମତରେ ଅନ୍ୟାୟର ପ୍ରତିବାଦ ସତ୍ୟ, ନୈତିକ ସାହସ ଓ ଅହିଂସା ମାଧ୍ୟମରେ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହିଂସା ବିନା ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନ ଓ ନୀତିର ବିରୋଧ କରିବା ଥିଲା।
ଖ. ଅହିଂସା
ଅହିଂସା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନର ମୂଳ ଆଧାର ଥିଲା। ତାଙ୍କ ମତରେ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ହିଂସାର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅହିଂସାର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟାୟକୁ ନିରବରେ ସହିବା ନୁହେଁ; ବରଂ ହିଂସା ବିନା ସାହସର ସହିତ ତାହାର ପ୍ରତିବାଦ କରିବା।
ଗ. ଅସହଯୋଗ
ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କେବଳ ସେନା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଶକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁ ନଥିଲା। ଭାରତୀୟ ଲୋକଙ୍କ ସହଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ଥିଲା। ତେଣୁ ଭାରତୀୟମାନେ ବ୍ରିଟିଶ ସଂସ୍ଥା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ସହଯୋଗ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କଲେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପାରିବ।
ଘ. ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ
ଆଇନ ଅମାନ୍ୟର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନକୁ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜାଣିଶୁଣି ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ସଂଗଠିତ ଜନପ୍ରତିବାଦ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସନକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଥାଏ।
ଙ. ସ୍ୱଦେଶୀ ଓ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତା
ଗାନ୍ଧୀ ସ୍ୱଦେଶୀ ସାମଗ୍ରୀର ବ୍ୟବହାରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲେ। ସେ ବିଦେଶୀ ବସ୍ତ୍ର ବର୍ଜନ ଓ ଖଦିର ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ଚରଖା ଆର୍ଥିକ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତା ଓ ଜାତୀୟ ଏକତାର ପ୍ରତୀକ ହୋଇଥିଲା।
ଚ. ଗଠନମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ
ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମତରେ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ। ତାଙ୍କ ଗଠନମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଖଦିର ପ୍ରଚାର, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ନିବାରଣ, ହିନ୍ଦୁ-ମୁସଲିମ ଏକତା, ମୌଳିକ ଶିକ୍ଷା, ଗ୍ରାମୋଦ୍ୟୋଗ, ପରିମଳ ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନର ଉନ୍ନତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା।
ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।
୩. ଗାନ୍ଧୀ ଓ ଜନରାଜନୀତିର ବିସ୍ତାର
ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅବଦାନ ହେଉଛି ସେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ବ୍ୟାପକ ଜନଭାଗୀଦାରିର ଆନ୍ଦୋଳନରେ ପରିଣତ କରିଥିଲେ।
ତାଙ୍କ ଜନସଂଗଠନର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଥିଲା:
1. କୃଷକଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି: କୃଷକମାନେ ଅଧିକ ଖଜଣା, ଜମିଦାରୀ ଶୋଷଣ ଓ ଔପନିବେଶିକ ଆର୍ଥିକ ନୀତି ବିରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ।
2. ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି: କଳକାରଖାନାର ଶ୍ରମିକମାନେ ହଡ଼ତାଳ ଓ ପ୍ରତିବାଦରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
3. ମହିଳାଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି: ମହିଳାମାନେ ବିଦେଶୀ ବସ୍ତୁ ବର୍ଜନ, ଧାରଣା, ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଓ ପ୍ରତିବାଦରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ।
4. ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି: ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ସରକାରୀ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ବର୍ଜନ କରି ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ।
5. ବ୍ୟବସାୟୀ ବର୍ଗର ଭାଗୀଦାରି: ଭାରତୀୟ ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କର କିଛି ଅଂଶ ସ୍ୱଦେଶୀ ଓ ବିଦେଶୀ ସାମଗ୍ରୀ ବର୍ଜନକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
6. ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜର ଭାଗୀଦାରି: ଗ୍ରାମ ସ୍ୱରାଜ ଓ ଖଦି ସମ୍ପର୍କରେ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲା।
ଗାନ୍ଧୀ ସରଳ ଭାଷା, ଜନସଭା, ସମ୍ବାଦପତ୍ର ଓ ପରିଚିତ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତୀକ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜନୈତିକ ବାର୍ତ୍ତାକୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲେ।
ତେବେ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସାମାଜିକ ବର୍ଗର ଭାଗୀଦାରି ସମାନ ନଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ନିଜ ନିଜର ଆର୍ଥିକ, ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସମସ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ।
୪. ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ (୧୯୨୦–୧୯୨୨)
Why Non-cooperation? – improving knowledge
KHILAFAT AND NON-COOPERATION MOVEMENT
କ. ଆନ୍ଦୋଳନର ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଭାରତୀୟମାନେ ଅଧିକ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ଓ ସ୍ୱଶାସନ ପାଇବାର ଆଶା କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବ୍ରିଟିଶ ନୀତି ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।
ଏହାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ରାଉଲାଟ୍ ଆଇନ, ୧୯୧୯: ଏହି ଆଇନ ଅନୁସାରେ ଔପନିବେଶିକ ସରକାର କେତେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବିଚାର ବିନା ଲୋକଙ୍କୁ ଅଟକ ରଖିପାରୁଥିଲା। ଭାରତୀୟମାନେ ଏହାକୁ ନାଗରିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ବିରୋଧୀ ବୋଲି ମନେ କରିଥିଲେ।
- ଜାଲିଆନୱାଲା ବାଗ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ, ୧୩ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୧୯: ଅମୃତସରର ଜାଲିଆନୱାଲା ବାଗରେ ଜେନେରାଲ ରେଜିନାଲ୍ଡ ଡାୟରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ନିରସ୍ତ୍ର ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଗୁଳି ଚଳାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଘଟଣା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ପ୍ରତି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରିଥିଲା।
- ଖିଲାଫତ ପ୍ରଶ୍ନ: ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଅଟୋମାନ୍ ଖଲିଫାଙ୍କ ସ୍ଥିତିକୁ ନେଇ ଭାରତୀୟ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଖିଲାଫତ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
- ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ: ୧୯୧୯ ମସିହାର ଭାରତ ଶାସନ ଆଇନ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ସ୍ୱଶାସନ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଶା ପୂରଣ କରିପାରି ନଥିଲା।
ଗାନ୍ଧୀ ଖିଲାଫତ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଅଲୀ ଭାଇମାନଙ୍କ ପରି ନେତାଙ୍କ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଏହା ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ପାଇଁ ସହଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲା।
ଖ. ଆନ୍ଦୋଳନର ଆରମ୍ଭ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ
୧୯୨୦ ମସିହା ସେପ୍ଟେମ୍ବରରେ କଲିକତାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ କଂଗ୍ରେସର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅଧିବେଶନରେ ଅସହଯୋଗ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଡିସେମ୍ବର ୧୯୨୦ର ନାଗପୁର ଅଧିବେଶନରେ ଏହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରାଯାଇଥିଲା।
ଏହାର ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଥିଲା:
- ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ପ୍ରଦାନ କରିଥିବା ଉପାଧି ଓ ସମ୍ମାନ ତ୍ୟାଗ କରିବା।
- ସରକାରୀ ସ୍କୁଲ ଓ କଲେଜ ବର୍ଜନ କରିବା।
- ସରକାରୀ ଅଦାଲତ ବର୍ଜନ କରିବା।
- ବିଧାନ ପରିଷଦ ନିର୍ବାଚନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବର୍ଜନ କରିବା।
- ବିଦେଶୀ ବସ୍ତ୍ର ଓ ସାମଗ୍ରୀ ବର୍ଜନ କରିବା।
- ଖଦି ଓ ସ୍ୱଦେଶୀ ଶିଳ୍ପକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା।
- ବିଦେଶୀ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ମଦ ଦୋକାନ ସମ୍ମୁଖରେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା ଦେବା।
- ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନର ପ୍ରଚାର ଓ ପ୍ରସାର କରିବା।
ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ଯେ ଅହିଂସାମୂଳକ ଅସହଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ମୂଳଦୁଆକୁ ଦୁର୍ବଳ କରାଯାଇପାରିବ।
ଗ. ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି
ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ଓକିଲ, କୃଷକ, ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ମହିଳାମାନେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ସି. ଆର୍. ଦାସ ଓ ମୋତିଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ପରି ଓକିଲମାନେ ନିଜର ଓକିଲାତି ବୃତ୍ତି ଛାଡ଼ିଥିଲେ। ଅନେକ ଲୋକ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ପ୍ରଦତ୍ତ ଉପାଧି ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲେ।
ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ କୃଷକମାନେ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ନିଜର ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟା ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲେ। ବିଦେଶୀ ବସ୍ତ୍ର ବର୍ଜନ ଓ ଖଦିର ପ୍ରଚାର ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତୀକ ହୋଇଥିଲା।
ଘ. ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରତ୍ୟାହାର
୧୯୨୨ ମସିହା ଫେବୃଆରୀ ୫ ତାରିଖରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ଗୋରଖପୁର ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚୌରୀ-ଚୌରାଠାରେ ଏକ ହିଂସାତ୍ମକ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ଏକ ଉତ୍ତ୍ୟକ୍ତ ଜନତା ପୋଲିସ ଥାନାରେ ନିଆଁ ଲଗାଇ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣାରେ ୨୨ ଜଣ ପୋଲିସ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା।
ଗାନ୍ଧୀ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଅହିଂସା ନୀତିର ଗୁରୁତର ଉଲ୍ଲଂଘନ ବୋଲି ମନେ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ଦେଶ ବ୍ୟାପକ ଅହିଂସାମୂଳକ ସଂଗ୍ରାମ ପାଇଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇନଥିଲା। ତେଣୁ ସେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ସ୍ଥଗିତ ରଖିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ। କଂଗ୍ରେସର କେତେକ ନେତା ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ସହିତ ଏକମତ ହୋଇନଥିଲେ।
ଙ. ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା
ଗୁରୁତ୍ୱ:
- କଂଗ୍ରେସକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଜନଭିତ୍ତିକ ସଂଗଠନରେ ପରିଣତ କରିଥିଲା।
- କୃଷକ, ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମହିଳା ଓ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲା।
- ବିଦେଶୀ ସାମଗ୍ରୀ ବର୍ଜନ ଓ ସ୍ୱଦେଶୀର ପ୍ରଚାର କରିଥିଲା।
- ଜାତୀୟ ଚେତନାର ବିକାଶ କରିଥିଲା।
- ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନକୁ ସଂଗଠିତ ଅହିଂସାମୂଳକ ପ୍ରତିବାଦର ସମ୍ମୁଖୀନ କରାଇଥିଲା।
ସୀମାବଦ୍ଧତା:
- ଆନ୍ଦୋଳନ ତାହାର ତତ୍କାଳୀନ ରାଜନୈତିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିପାରି ନଥିଲା।
- ଆନ୍ଦୋଳନ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ହେବାରୁ ଅନେକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ନେତା ଓ କର୍ମୀ ନିରାଶ ହୋଇଥିଲେ।
- ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ଆଶା ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଥିଲା।
- ଖିଲାଫତ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ ବିକଶିତ ହିନ୍ଦୁ-ମୁସଲିମ ଏକତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲା।
ତଥାପି ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜାତୀୟ ସଂଗ୍ରାମ ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଭିତ୍ତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲା।
୫. ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ (୧୯୩୦–୧୯୩୪)
When Gandhi’s Salt March Rattled British Colonial Rule | HISTORY
Gandhi as Information – Places,Time,Events
7
କ. ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରତ୍ୟାହାର ପରେ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ରାଜନୈତିକ ପୁନର୍ଗଠନର ଏକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୨୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ସାଇମନ କମିଶନ ଗଠନ କରିଥିଲା। ଏଥିରେ କୌଣସି ଭାରତୀୟ ସଦସ୍ୟ ନଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଭାରତରେ ବ୍ୟାପକ ବିରୋଧ କରାଯାଇଥିଲା।
୧୯୨୮ ମସିହାରେ ନେହେରୁ ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତ ପାଇଁ ଏକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଭାରତର ଭବିଷ୍ୟତ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିତିକୁ ନେଇ ମତଭେଦ ଜାରି ରହିଥିଲା।
୧୯୨୯ ମସିହା ଡିସେମ୍ବରରେ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ଲାହୋରଠାରେ କଂଗ୍ରେସ ଅଧିବେଶନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଅଧିବେଶନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱରାଜକୁ କଂଗ୍ରେସର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା। ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୩୦କୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଭାବରେ ପାଳନ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଇଥିଲା।
ଏହା ପରେ ଗାନ୍ଧୀ ଔପନିବେଶିକ ଆଇନଗୁଡ଼ିକର ଉଲ୍ଲଂଘନ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ନୂତନ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ।
ଖ. ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଓ ଦାଣ୍ଡି ଯାତ୍ରା
ଗାନ୍ଧୀ ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ପାଇଁ ଲୁଣକୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଭାବରେ ବାଛିଥିଲେ। ଲୁଣ ସମସ୍ତ ବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ଲୁଣ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ କର ଆଦାୟ ଔପନିବେଶିକ ଶୋଷଣର ପ୍ରତୀକ ଥିଲା।
୧୯୩୦ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୨ ତାରିଖରେ ଗାନ୍ଧୀ ଗୁଜରାଟର ସାବରମତୀ ଆଶ୍ରମରୁ ୭୮ ଜଣ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବକଙ୍କ ସହିତ ଦାଣ୍ଡି ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଏହି ଯାତ୍ରା ପ୍ରାୟ ୩୮୫ କିଲୋମିଟର ଥିଲା। ଏପ୍ରିଲ ୫ ତାରିଖରେ ସେମାନେ ଦାଣ୍ଡିରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ଏପ୍ରିଲ ୬ ତାରିଖରେ ସମୁଦ୍ର ଜଳରୁ ଲୁଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଗାନ୍ଧୀ ଲୁଣ ଆଇନ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ।
ଏହି ଘଟଣା ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା। ଲୁଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ବିରୋଧ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସରଳ ମାଧ୍ୟମ ଦେଇଥିଲା।
ଗ. ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ
ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଥିଲା:
- ଲୁଣ ଆଇନର ଉଲ୍ଲଂଘନ।
- ବିଦେଶୀ ବସ୍ତ୍ର ଓ ସାମଗ୍ରୀ ବର୍ଜନ।
- ମଦ ଦୋକାନ ସମ୍ମୁଖରେ ଧାରଣା।
- କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର ଦେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର।
- କେତେକ ସରକାରୀ ପଦବୀ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରୁ ଇସ୍ତଫା।
- ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଔପନିବେଶିକ ନିୟମର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଲ୍ଲଂଘନ।
- ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ସଭା ଓ ପ୍ରତିବାଦର ଆୟୋଜନ।
ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ସୀମାନ୍ତ ପ୍ରଦେଶରେ ଖାନ ଅବଦୁଲ ଗଫଫାର ଖାନ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଖୁଦାଇ ଖିଦମତଗାର ବା ଲାଲ କୁର୍ତ୍ତା ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ଅହିଂସାମୂଳକ ପ୍ରତିବାଦରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ।
ତାମିଲନାଡୁରେ ସି. ରାଜଗୋପାଳାଚାରୀ ତିରୁଚିରାପଲ୍ଲୀରୁ ବେଦାରଣ୍ୟମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୁଣ ଯାତ୍ରାର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ।
ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ସରୋଜିନୀ ନାଇଡୁ ଓ କମଳାଦେବୀ ଚଟ୍ଟୋପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ପରି ନେତ୍ରୀମାନେ ଲୁଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରତିବାଦରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ।
ଘ. ଗାନ୍ଧୀ-ଇରୱିନ ଚୁକ୍ତି, ୧୯୩୧
ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଗିରଫ ଓ ଦମନମୂଳକ ପଦକ୍ଷେପ ମାଧ୍ୟମରେ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଦମନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା। ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସମେତ ଅନେକ ନେତାଙ୍କୁ ଜେଲରେ ରଖାଯାଇଥିଲା।
୧୯୩୧ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ ଗାନ୍ଧୀ ଓ ଭାଇସରୟ ଲର୍ଡ ଇରୱିନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାନ୍ଧୀ-ଇରୱିନ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇଥିଲା।
ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ସର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା:
- କଂଗ୍ରେସ ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ସ୍ଥଗିତ ରଖିବାକୁ ସମ୍ମତ ହୋଇଥିଲା।
- ଗାନ୍ଧୀ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୋଲମେଜ ବୈଠକରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ରାଜି ହୋଇଥିଲେ।
- ଚୁକ୍ତିର ସର୍ତ୍ତ ଅନୁସାରେ ହିଂସା ଅପରାଧରେ ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇନଥିବା ରାଜନୈତିକ ବନ୍ଦୀମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ସରକାର ସମ୍ମତ ହୋଇଥିଲା।
- ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଘରୋଇ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଲୁଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ସମ୍ପର୍କରେ କେତେକ ରିହାତି ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଏହି ଚୁକ୍ତି କଂଗ୍ରେସ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ ଥିଲା। ତଥାପି ଏହା ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରଶ୍ନର ସମାଧାନ କରିପାରି ନଥିଲା।
ଙ. ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୋଲମେଜ ବୈଠକ ଓ ଆନ୍ଦୋଳନର ପୁନଃଆରମ୍ଭ
ଗାନ୍ଧୀ ୧୯୩୧ ମସିହାରେ ଲଣ୍ଡନଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୋଲମେଜ ବୈଠକରେ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଭାରତର ଭବିଷ୍ୟତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ କୌଣସି ସହମତି ହୋଇପାରି ନଥିଲା।
ଗାନ୍ଧୀ ଭାରତକୁ ଫେରିବା ପରେ ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି ପୁନର୍ବାର ଖରାପ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୩୨ ମସିହା ଜାନୁଆରୀରେ ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ପୁନଃଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ପୁନର୍ବାର ଦମନମୂଳକ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରି କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରମୁଖ ନେତାମାନଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିଥିଲା।
ସରକାରୀ ଦମନ, ସଂଗଠନାତ୍ମକ ସମସ୍ୟା ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଆନ୍ଦୋଳନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା। ୧୯୩୪ ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସ ଏହାକୁ ଔପଚାରିକ ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିଥିଲା।
ଚ. ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା
ଗୁରୁତ୍ୱ:
- ଲୁଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲା।
- ଔପନିବେଶିକ ଆଇନର ଆର୍ଥିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।
- ମହିଳାଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଭାଗୀଦାରି ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲା।
- ଗ୍ରାମୀଣ ଓ ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଜାତୀୟ ଚେତନାକୁ ମଜବୁତ କରିଥିଲା।
- ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଦେଇଥିଲା।
- ଅହିଂସାମୂଳକ ଜନପ୍ରତିବାଦର ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲା।
ସୀମାବଦ୍ଧତା:
- ଆନ୍ଦୋଳନ ତତ୍କାଳୀନ ସ୍ୱାଧୀନତା ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିପାରି ନଥିଲା।
- ସରକାରୀ ଦମନ ଓ ଗିରଫ ଯୋଗୁଁ ସଂଗଠନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲା।
- ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ରାଜନୈତିକ ଦାବି ଭିନ୍ନ ଥିଲା।
- ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଲୋଚନାରୁ ସନ୍ତୋଷଜନକ ସମାଧାନ ମିଳିପାରି ନଥିଲା।
- ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆନ୍ଦୋଳନର ତୀବ୍ରତା ସମାନ ନଥିଲା।
ତଥାପି ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ରାଜନୈତିକ ବୈଧତାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଥିଲା ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦାବିକୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା।
୬. ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ (୧୯୪୨)
भारत छोड़ो आंदोलन के गर्भ से जन्मी आज़ादी – dainiktribuneonline.com
August 8, 1942 – Gandhi Gives His “Do or Die” Speech | Legal Legacy
Quit India Movement: 7 Key Points From The 1942 Bharat Chodo Andolan
9
କ. ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୩୯ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଭାରତୀୟ ନେତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା ନକରି ଭାରତକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସାମିଲ କରିଥିଲା। କଂଗ୍ରେସ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲା।
୧୯୩୯ ମସିହାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଦେଶର କଂଗ୍ରେସ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଥିଲେ। ୧୯୪୦ ମସିହାରେ ଗାନ୍ଧୀ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ୧୯୪୨ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ କ୍ରିପ୍ସ ମିଶନ ତତ୍କାଳ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର ସମ୍ପର୍କରେ କଂଗ୍ରେସର ଦାବି ପୂରଣ କରିପାରି ନଥିଲା।
କ୍ରିପ୍ସ ମିଶନର ବିଫଳତା, ଯୁଦ୍ଧକାଳୀନ ଆର୍ଥିକ ସମସ୍ୟା ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ଅନିଚ୍ଛା ଏକ ନୂତନ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ପାଇଁ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।
ଖ. ଆନ୍ଦୋଳନର ଆରମ୍ଭ
୧୯୪୨ ମସିହା ଅଗଷ୍ଟ ୮ ତାରିଖରେ ବମ୍ବେଠାରେ ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ କଂଗ୍ରେସ କମିଟି ଭାରତ ଛାଡ଼ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ଗାନ୍ଧୀ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ “କର ବା ମର” ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରକୁ ଭାରତ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ଏବଂ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ହାତକୁ ଶାସନ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର କରାଇବା।
୧୯୪୨ ମସିହା ଅଗଷ୍ଟ ୯ ତାରିଖରେ ଗାନ୍ଧୀ ଓ କଂଗ୍ରେସର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ନେତାମାନଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇଥିଲା। ତଥାପି ଆନ୍ଦୋଳନ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟାପିଥିଲା।
ଗ. ଆନ୍ଦୋଳନର ସ୍ୱରୂପ ଓ ପଦ୍ଧତି
ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ବିଶେଷତ୍ୱ ଥିଲା ଯେ ପ୍ରମୁଖ କଂଗ୍ରେସ ନେତାମାନଙ୍କ ଗିରଫ ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଏହା ସ୍ଥାନୀୟ ନେତୃତ୍ୱ ଆଧାରରେ ଚାଲିଥିଲା।
ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତିବାଦ ପଦ୍ଧତି ଥିଲା:
- ହଡ଼ତାଳ ଓ ପ୍ରତିବାଦ।
- ଔପନିବେଶିକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଜନ।
- ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଓ ସାଧାରଣ ସଭା।
- କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବାଧା ଦେବା।
- ଗୁପ୍ତ ସଂଗଠନ ଓ ଭୂମିଗତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ।
- କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ସମାନ୍ତରାଳ ସରକାର ଗଠନ।
ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ମହିଳା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜନୈତିକ କର୍ମୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ।
ଅରୁଣା ଆସଫ ଅଲୀ ୧୯୪୨ ମସିହା ଅଗଷ୍ଟ ୯ ତାରିଖରେ ବମ୍ବେର ଗୋୱାଲିଆ ଟ୍ୟାଙ୍କ ମୈଦାନରେ କଂଗ୍ରେସ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରିଥିଲେ। ସେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତୀକ ହୋଇଥିଲେ।
ଜୟପ୍ରକାଶ ନାରାୟଣ, ରାମ ମନୋହର ଲୋହିଆ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମାଜବାଦୀ ନେତାମାନେ ଭୂମିଗତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ଉଷା ମେହେଟା ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ଗୁପ୍ତ କଂଗ୍ରେସ ରେଡିଓ ଚଳାଇ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରସାର କରିଥିଲେ।
ଘ. ସମାନ୍ତରାଳ ସରକାର
ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ୍ତରାଳ ସରକାର ଗଠନ ହୋଇଥିଲା।
- ବଲିଆ, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ: ୧୯୪୨ ମସିହା ଅଗଷ୍ଟରେ ଚିତ୍ତୁ ପାଣ୍ଡେଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏକ ଅଳ୍ପକାଳୀନ ସମାନ୍ତରାଳ ସରକାର ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।
- ତମଲୁକ, ବଙ୍ଗ: ୧୯୪୨ ମସିହା ଡିସେମ୍ବରରେ ତାମ୍ରଲିପ୍ତ ଜାତୀୟ ସରକାର ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ୧୯୪୪ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା।
- ସତାରା, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର: ଏଠାରେ ପ୍ରତି ସରକାର ନାମକ ଏକ ସମାନ୍ତରାଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏହା ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା।
ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଇଥିଲା ଯେ ସ୍ଥାନୀୟ ଜନସାଧାରଣ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ବିକଳ୍ପ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଠନ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖୁଥିଲେ।
ଙ. ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ଦମନ
ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ କଠୋର ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ହଜାର ହଜାର ରାଜନୈତିକ କର୍ମୀଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରତିବାଦକୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ପୋଲିସ ଓ ସେନା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା।
ସମ୍ବାଦପତ୍ର ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ମାଧ୍ୟମ ଉପରେ ମଧ୍ୟ କଟକଣା ଲଗାଯାଇଥିଲା। ଅନେକ ଆନ୍ଦୋଳନକାରୀଙ୍କୁ କାରାଦଣ୍ଡ, ଶାରୀରିକ ନିର୍ଯାତନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା।
୧୯୪୪ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ଆନ୍ଦୋଳନର ତୀବ୍ରତା କମିଯାଇଥିଲା। ତଥାପି କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭୂମିଗତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଜାରି ରହିଥିଲା।
ଚ. ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା
ଗୁରୁତ୍ୱ:
- ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ତତ୍କାଳ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦାବି ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା।
- ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ବ୍ୟାପକ ଜନଅସନ୍ତୋଷକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।
- ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ମହିଳା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ କର୍ମୀଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲା।
- ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଭାରତୀୟ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସହଯୋଗ ଉପରେ ପୂର୍ବପରି ନିର୍ଭର କରିପାରିବ ନାହିଁ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲା।
- ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା।
- ଏହା ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ଥିଲା।
ସୀମାବଦ୍ଧତା:
- ଆନ୍ଦୋଳନ ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ସର୍ବଭାରତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟଯୋଜନା ନଥିଲା।
- ପ୍ରମୁଖ ନେତାମାନଙ୍କ ଗିରଫ ଯୋଗୁଁ ସଂଗଠନାତ୍ମକ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।
- ବ୍ରିଟିଶ ଦମନ ଯୋଗୁଁ ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲା।
- କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ହିଂସାତ୍ମକ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ଯଦିଓ କଂଗ୍ରେସ ନେତୃତ୍ୱ ଅହିଂସାକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲା।
- ଆନ୍ଦୋଳନ ତତ୍କାଳ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ସମାପ୍ତି ଘଟାଇପାରି ନଥିଲା।
ତଥାପି ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ସମାପ୍ତି ଦାବିକୁ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ରୂପ ଦେଇଥିଲା।
୭. ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ତିନୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଆନ୍ଦୋଳନର ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ
| ବିଷୟ | ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ | ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ | ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ |
|---|---|---|---|
| ସମୟ | ୧୯୨୦–୧୯୨୨ | ୧୯୩୦–୧୯୩୪ | ୧୯୪୨ |
| ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷ୍ୟ | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନକୁ ସହଯୋଗ ପ୍ରତ୍ୟାହାର | ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନର ଉଲ୍ଲଂଘନ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତା | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ତତ୍କାଳ ସମାପ୍ତି |
| ମୁଖ୍ୟ ପଦ୍ଧତି | ବର୍ଜନ ଓ ଅସହଯୋଗ | ଔପନିବେଶିକ ଆଇନର ଅବମାନନା | ଜନପ୍ରତିବାଦ ଓ ପ୍ରତିରୋଧ |
| ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତୀକ | ଖଦି ଓ ବିଦେଶୀ ବସ୍ତୁ ବର୍ଜନ | ଲୁଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ | କର ବା ମର |
| ପ୍ରମୁଖ ଘଟଣା | ଚୌରୀ-ଚୌରା ଘଟଣା | ଦାଣ୍ଡି ଯାତ୍ରା | କଂଗ୍ରେସ ନେତାମାନଙ୍କ ଗିରଫ |
| ପରିଣାମ | ୧୯୨୨ରେ ସ୍ଥଗିତ | ୧୯୩୪ରେ ଔପଚାରିକ ପ୍ରତ୍ୟାହାର | ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦମନ |
ତିନୋଟି ଆନ୍ଦୋଳନର ତତ୍କାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଓ ପଦ୍ଧତି ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟାପକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଅବସାନ।
୮. ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଅବଦାନର ସାମଗ୍ରିକ ମୂଲ୍ୟାୟନ
ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଅବଦାନ କେବଳ ତିନୋଟି ଆନ୍ଦୋଳନର ନେତୃତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନଥିଲା। ସେ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ସ୍ୱରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟପଦ୍ଧତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲେ।
ସେ କଂଗ୍ରେସକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଜନଭିତ୍ତିକ ସଂଗଠନରେ ପରିଣତ କରିଥିଲେ। ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଓ ଅହିଂସାକୁ ରାଜନୈତିକ ସଂଗ୍ରାମର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ବିକଶିତ କରିଥିଲେ। ଗଠନମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲେ। ମହିଳା, କୃଷକ, ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବର୍ଗକୁ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ।
ତଥାପି ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ରଣନୀତିର ସମାଲୋଚନା ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। ହିଂସାତ୍ମକ ଘଟଣା ପରେ ଆନ୍ଦୋଳନ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ସହିତ କେତେକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ନେତା ଏକମତ ନଥିଲେ। ବିପ୍ଳବୀ ଜାତୀୟତାବାଦୀମାନେ ତାଙ୍କ ପଦ୍ଧତିକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୋଲି ମନେ କରୁନଥିଲେ। କେତେକ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ ଯେ ସେମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ଆର୍ଥିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦାବିକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇନଥିଲା।
ତେଣୁ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଭୂମିକାକୁ ତାଙ୍କର ସଫଳତା ଓ ରାଜନୈତିକ ରଣନୀତିର ସୀମାବଦ୍ଧତା—ଉଭୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
୯. ଉପସଂହାର
ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ, ଅହିଂସା, ଅସହଯୋଗ ଓ ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମକୁ ଏକ ନୂତନ ଦିଗ ଦେଇଥିଲେ। ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ, ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଜନସଂଗଠନର ତିନୋଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଥିଲା।
ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ତତ୍କାଳ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଣିପାରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜାତୀୟ ଚେତନାକୁ ମଜବୁତ କରିଥିଲେ, ରାଜନୈତିକ ଭାଗୀଦାରିର ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ବୈଧତାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ। ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅବଦାନ ହେଉଛି ସେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମକୁ ଏପରି ଏକ ଜନଆନ୍ଦୋଳନରେ ପରିଣତ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସାଧାରଣ ଭାରତୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସକ୍ରିୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିପାରୁଥିଲେ।
