୧. ଉପକ୍ରମ
ଦ୍ୱି-ଜାତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ଭାରତର ବିଭାଜନ ଏବଂ ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତି ଆଧୁନିକ ଭାରତର ଇତିହାସରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା। ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଅନ୍ତ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ରେ ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ଏହି ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତର ବିଭାଜନ ମଧ୍ୟ ଘଟିଲା। ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ନାମରେ ଦୁଇଟି ସ୍ୱାଧୀନ ଡୋମିନିଅନ୍ ଗଠିତ ହେଲା। ବିଭାଜନର ପରିଣାମରେ ବ୍ୟାପକ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା, ଜନସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ, ଶରଣାର୍ଥୀ ସମସ୍ୟା ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନରେ ଦୁଃଖଦ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।
ଦ୍ୱି-ଜାତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ ଭାରତର ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନମାନେ ଦୁଇଟି ପୃଥକ୍ ଜାତି ଥିଲେ। ଏହି ମତର ସମର୍ଥକମାନଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ଥିଲା ଯେ ଉଭୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଧର୍ମ, ସଂସ୍କୃତି, ସାମାଜିକ ପରମ୍ପରା, ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଭିନ୍ନ ଥିଲା। ତେଣୁ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ପୃଥକ୍ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ସେମାନେ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।
ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ବିକାଶ ହଠାତ୍ ହୋଇନଥିଲା। ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରୁ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ନେଇ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ରାଜନୀତି, ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ଏବଂ କଂଗ୍ରେସ ଓ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଏହି ଧାରଣାକୁ ଅଧିକ ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା। ୧୯୪୦ ଦଶକରେ ପାକିସ୍ତାନ ଦାବି ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା।
ତେବେ ଏହା ମନେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ଯେ ଦ୍ୱି-ଜାତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସମସ୍ତ ଭାରତୀୟ ମୁସଲମାନଙ୍କର ସର୍ବସମ୍ମତ ମତ ନଥିଲା। ଅନେକ ମୁସଲମାନ ନେତା ଓ ସଂଗଠନ ଭାରତ ବିଭାଜନକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
୨. ଦ୍ୱି-ଜାତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଅର୍ଥ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି
ଦ୍ୱି-ଜାତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଧାରଣା ଥିଲା। ଏହା ଅନୁସାରେ ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନମାନେ ଏକ ଭାରତୀୟ ଜାତିର ଦୁଇଟି ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ଦୁଇଟି ପୃଥକ୍ ଜାତି। ଏହି ଧାରଣାର ସମର୍ଥକମାନେ ମତ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଉଭୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା, ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ରାଜନୈତିକ ଆକାଂକ୍ଷା ଭିନ୍ନ। ତେଣୁ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପୃଥକ୍ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ସେମାନେ ଯୁକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ।
ଏହି ଧାରଣାର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ସରକାରୀ ଚାକିରି, ଶିକ୍ଷା, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁଯୋଗକୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ଔପନିବେଶିକ ନୀତି ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।
ସାର୍ ସୟଦ ଅହମ୍ମଦ ଖାନ୍ଙ୍କୁ ହିନ୍ଦୁ-ମୁସଲମାନଙ୍କ ପୃଥକ୍ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ୧୮୮୫ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ସେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ଆଧାରିତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ଚିନ୍ତା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଶଙ୍କା ଥିଲା ଯେ ଏପରି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମୁସଲମାନମାନେ ରାଜନୈତିକ ଭାବରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମତକୁ ୧୯୪୦ ଦଶକର ପାକିସ୍ତାନ ଦାବି ସହିତ ସମାନ ବୋଲି ଧରାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
୧୯୦୯ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ପରିଷଦ ଆଇନ ଅନୁସାରେ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଆଧାରିତ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲା। ୧୯୦୬ ମସିହାରେ ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମୁସଲମାନମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସଂଗଠିତ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ପୃଥକ୍ ମଞ୍ଚ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।
୩. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶ
ଭାରତରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶ ଔପନିବେଶିକ ନୀତି, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରଭାବରେ ଘଟିଥିଲା।
ଔପନିବେଶିକ ନୀତି ଓ ପୃଥକ୍ ନିର୍ବାଚନ: ୧୯୦୯ ମସିହାର ମର୍ଲେ-ମିଣ୍ଟୋ ସଂସ୍କାର ଅନୁସାରେ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳନ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମୁସଲମାନ ଭୋଟରମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରୁ ମୁସଲମାନ ପ୍ରତିନିଧି ଚୟନ କରୁଥିଲେ। ଏହାକୁ ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ସୁରକ୍ଷା ବୋଲି ସମର୍ଥନ କରାଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସମାଲୋଚକମାନଙ୍କ ମତରେ ଏହା ରାଜନୀତିରେ ଧାର୍ମିକ ବିଭାଜନକୁ ଅଧିକ ମଜବୁତ କରିଥିଲା।
ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା: ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ବିଧାନସଭାରେ ଆସନ ବଣ୍ଟନ, ସରକାରୀ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ମତଭେଦ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।
ରାଜନୈତିକ ସହଯୋଗର ବିଫଳତା: ୧୯୧୬ ମସିହାର ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଚୁକ୍ତି କଂଗ୍ରେସ ଓ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗର ଏକ ଉଦାହରଣ ଥିଲା। ଉଭୟ ସଂଗଠନ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଏକମତ ହୋଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସହଯୋଗ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ରାଜନୈତିକ ସମାଧାନରେ ପରିଣତ ହୋଇପାରିନଥିଲା।
ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଂଗଠନର ବିକାଶ: ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବିଭିନ୍ନ ସଂଗଠନ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଚଳାଇଥିଲେ। ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା ଓ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଏହି ସମୟର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଗଠନ ଥିଲେ। ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ଭୂମିକା ସମୟ ସହିତ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲା।
ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତି କେବଳ ଧାର୍ମିକ ମତଭେଦର ସ୍ୱାଭାବିକ ପରିଣାମ ନଥିଲା। ଔପନିବେଶିକ ସଂସ୍ଥା, ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ, ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏବଂ ଗ୍ରହଣୀୟ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସମାଧାନର ଅଭାବ ମଧ୍ୟ ଏହାର ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
୪. ମହମ୍ମଦ ଇକବାଲ, ରହମତ ଅଲି ଓ ପାକିସ୍ତାନ ଧାରଣା
ପାକିସ୍ତାନ ଧାରଣାର ବିକାଶରେ ଅନେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ରାଜନୈତିକ ଘଟଣାର ଅବଦାନ ରହିଥିଲା।
୧୯୩୦ ମସିହାରେ ଆହ୍ଲାବାଦଠାରେ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ଅଧିବେଶନରେ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା କରି ମହମ୍ମଦ ଇକବାଲ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତର ମୁସଲମାନ ବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ସ୍ୱଶାସିତ ଏକକ ଭାବରେ ସଂଗଠିତ କରିବାର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ ପାକିସ୍ତାନ ଦାବି ସହିତ ସମାନ ବୋଲି ଧରାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
୧୯୩୩ ମସିହାରେ ଚୌଧୁରୀ ରହମତ ଅଲି ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ Now or Never ନାମକ ଏକ ପୁସ୍ତିକା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ଏକ ପୃଥକ୍ ମୁସଲମାନ ମାତୃଭୂମି ପାଇଁ “ପାକିସ୍ତାନ” ନାମର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହାଦ୍ୱାରା ପାକିସ୍ତାନ ଶବ୍ଦ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହୋଇଥିଲା।
ମହମ୍ମଦ ଅଲି ଜିନ୍ନା ଧୀରେ ଧୀରେ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ପ୍ରମୁଖ ନେତା ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଥିଲେ। ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ସେ ହିନ୍ଦୁ-ମୁସଲମାନ ସହଯୋଗ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଲୋଚନାର ସମର୍ଥକ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ୧୯୩୦ ଓ ୧୯୪୦ ଦଶକର ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସେ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଦାବିକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲେ।
୫. ଭାରତ ସରକାର ଆଇନ, ୧୯୩୫ ଓ ୧୯୩୭ ମସିହାର ପ୍ରାଦେଶିକ ନିର୍ବାଚନ
ଭାରତ ସରକାର ଆଇନ, ୧୯୩୫ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାଦେଶିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ନିର୍ବାଚନୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଆଇନ ଅନୁସାରେ ୧୯୩୭ ମସିହାରେ ପ୍ରାଦେଶିକ ନିର୍ବାଚନ ହୋଇଥିଲା। ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଅନେକ ପ୍ରଦେଶରେ ଭଲ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲା। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଅନେକ ମୁସଲମାନ ବହୁଳ ପ୍ରଦେଶରେ ଆଶାନୁରୂପ ସଫଳତା ପାଇନଥିଲା।
ନିର୍ବାଚନ ଫଳାଫଳ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ସାଂଗଠନିକ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା। ଏହାପରେ ଲିଗ୍ ନିଜକୁ ଭାରତୀୟ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ ବଢ଼ାଇଥିଲା।
୧୯୩୭ରୁ ୧୯୩୯ ମଧ୍ୟରେ କଂଗ୍ରେସ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳର ଶାସନ ମଧ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ବିବାଦର ବିଷୟ ହୋଇଥିଲା। ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଅଭିଯୋଗ କରିଥିଲା ଯେ କଂଗ୍ରେସ ସରକାର ମୁସଲମାନମାନଙ୍କର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇନଥିଲେ। କଂଗ୍ରେସ ଏହି ଅଭିଯୋଗକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲା।
ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ଦୂରତା ବଢ଼ାଇଥିଲା। ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କର ସ୍ୱାର୍ଥ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବା କଷ୍ଟକର ବୋଲି ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଯୁକ୍ତି ଦେବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା।
୬. ଲାହୋର ପ୍ରସ୍ତାବ, ୧୯୪୦
23 مارچ… آزادی سفر کا ایک اہم سنگِ میل
ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ବାର୍ଷିକ ଅଧିବେଶନ ୨୨ରୁ ୨୪ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୪୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାହୋରଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଅଧିବେଶନରେ ଲାହୋର ପ୍ରସ୍ତାବ ଗୃହୀତ ହୋଇଥିଲା। ବଙ୍ଗଳାର ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଏ. କେ. ଫଜଲୁଲ ହକ୍ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗତ କରିଥିଲେ।
ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବରେ ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଓ ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳର ଭୌଗୋଳିକ ଭାବେ ସଂଲଗ୍ନ ମୁସଲମାନ ବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରି ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିବାର କଥା କୁହାଯାଇଥିଲା। ଏହି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଅଂଶୀଦାର ଏକକଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଓ ସାର୍ବଭୌମ ହେବାର କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା।
ଲାହୋର ପ୍ରସ୍ତାବରେ “ପାକିସ୍ତାନ” ଶବ୍ଦର ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଲ୍ଲେଖ ନଥିଲା। ତଥାପି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହାକୁ ପାକିସ୍ତାନ ଦାବି ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ରାଜନୀତିରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା।
୭. ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି
୧୯୩୯ ମସିହା ସେପ୍ଟେମ୍ବରରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଭାରତୀୟ ନେତାମାନଙ୍କ ସହିତ କୌଣସି ପରାମର୍ଶ ନକରି ଭାରତକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସାମିଲ କରିଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରତିବାଦରେ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ ଅକ୍ଟୋବର ଓ ନଭେମ୍ବର ୧୯୩୯ରେ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଥିଲେ।
କଂଗ୍ରେସ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳର ଇସ୍ତଫା ପରେ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ୨୨ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୩୯କୁ ମୁକ୍ତି ଦିବସ ଭାବରେ ପାଳନ କରିଥିଲା। ଏହା ଫଳରେ କଂଗ୍ରେସ ଓ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ଦୂରତା ଆହୁରି ବଢ଼ିଥିଲା।
ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଭାରତର ସୈନ୍ୟ, ସମ୍ପଦ ଓ ରାଜନୈତିକ ସହଯୋଗ ଆବଶ୍ୟକ କରୁଥିଲା। ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ନେତାମାନଙ୍କ ସହିତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଲୋଚନାର ଅନେକ ପ୍ରୟାସ କରାଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଭାରତର ଭବିଷ୍ୟତକୁ ନେଇ କଂଗ୍ରେସ, ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଥିଲା।
୮. କ୍ରିପ୍ସ ମିଶନ, ୧୯୪୨
Quit India Movement (1942): Final Push Towards Independence
୧୯୪୨ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ସାର୍ ଷ୍ଟାଫୋର୍ଡ କ୍ରିପ୍ସଙ୍କୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରସ୍ତାବ ସହିତ ଭାରତ ପଠାଇଥିଲା। ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଭାରତକୁ ଡୋମିନିଅନ୍ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରଦାନ ଏବଂ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ବାଚିତ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଣୟନକାରୀ ସଂସ୍ଥା ଗଠନର ପ୍ରସ୍ତାବ ଥିଲା।
ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରଦେଶଗୁଡ଼ିକ ନୂତନ ସମ୍ବିଧାନକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନଥିବେ, ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଭାରତୀୟ ସଂଘରୁ ବାହାରେ ରହି ପୃଥକ୍ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଠନ କରିପାରିବେ। ଏହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଭାରତର ଭୌଗୋଳିକ ବିଭାଜନର ସମ୍ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।
କଂଗ୍ରେସ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲା, କାରଣ ଏଥିରେ ତୁରନ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସନର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ବ୍ରିଟିଶ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଜାରି ରହିବାର ଥିଲା। ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲା, କାରଣ ଏଥିରେ ପାକିସ୍ତାନ ଦାବିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଯାଇନଥିଲା।
କ୍ରିପ୍ସ ମିଶନର ବିଫଳତା ରାଜନୈତିକ ଉତ୍ତେଜନାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସହମତି ସୃଷ୍ଟି କରିବାର କଠିନତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।
୯. ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ, ୧୯୪୨
Quit India Movement | ആഗസ്റ്റ് വിപ്ലവവും ക്വിറ്റ് ഇന്ത്യാ പ്രസ്ഥാനവും – National – Malayalam News
୮ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୨ରେ ବମ୍ବେଠାରେ ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ କଂଗ୍ରେସ କମିଟି ଭାରତ ଛାଡ଼ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଅନ୍ତ ଘଟାଇବାକୁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇ “କର ବା ମର” ସ୍ଲୋଗାନ ଦେଇଥିଲେ।
ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ତୁରନ୍ତ ଗାନ୍ଧୀଜୀ ଓ କଂଗ୍ରେସର ଅନେକ ପ୍ରମୁଖ ନେତାଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିଥିଲା। ତଥାପି ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆନ୍ଦୋଳନ, ହରତାଳ, ପ୍ରତିବାଦ ଓ ପ୍ରତିରୋଧ ଜାରି ରହିଥିଲା। କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ୍ତରାଳ ସରକାର ମଧ୍ୟ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।
ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଭାଗ ନେଇନଥିଲା। ଏହା ନିଜର ପୃଥକ୍ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଜାରି ରଖିଥିଲା ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ଦାବିକୁ ମଜବୁତ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲା।
ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ବ୍ୟାପକ ଅସନ୍ତୋଷକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା। ଏହା ସହିତ କଂଗ୍ରେସ ଓ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏକ ମିଳିତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସମାଧାନକୁ ଅଧିକ କଠିନ କରିଥିଲା।
୧୦. ୱେଭେଲ୍ ଯୋଜନା ଓ ଶିମଲା ସମ୍ମିଳନୀ, ୧୯୪୫
୧୯୪୫ ମସିହା ଜୁନ୍ ମାସରେ ଭାରତର ଭାଇସରୟ ଲର୍ଡ ୱେଭେଲ୍ ଭାଇସରୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପରିଷଦର ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ଏକ ଯୋଜନା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଯୋଜନାରେ ଭାଇସରୟ ଓ ସେନାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ବାଦ୍ ଦେଇ ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ରଖିବାର ପ୍ରସ୍ତାବ ଥିଲା।
ଏହି ଯୋଜନା ଉପରେ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ୧୯୪୫ ମସିହା ଜୁନ୍ ଓ ଜୁଲାଇ ମାସରେ ଶିମଲା ସମ୍ମିଳନୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଠାରେ ମୁସଲମାନ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମନୋନୀତ କରିବାର ଅଧିକାରକୁ ନେଇ ମତଭେଦ ଦେଖାଦେଇଥିଲା। ଜିନ୍ନା ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ ସମସ୍ତ ମୁସଲମାନ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ କେବଳ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ମନୋନୀତ କରୁ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ କଂଗ୍ରେସର ମତ ଥିଲା ଯେ ଏହା ସମସ୍ତ ଭାରତୀୟଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଥିବାରୁ ମୁସଲମାନ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମନୋନୀତ କରିପାରିବ।
ଏହି ବିବାଦ ଯୋଗୁଁ ସମ୍ମିଳନୀ ବିଫଳ ହୋଇଥିଲା। ଏହା କଂଗ୍ରେସ ଓ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ନେଇ ଥିବା ଗଭୀର ମତଭେଦକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।
୧୧. ୧୯୪୫–୧୯୪୬ ମସିହାର ନିର୍ବାଚନ
୧୯୪୫–୧୯୪୬ ମସିହାର ନିର୍ବାଚନ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଆଣିଥିଲା। କଂଗ୍ରେସ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରେ ବ୍ୟାପକ ସଫଳତା ପାଇଥିଲା। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ତରରେ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଧିକାଂଶ ଆସନରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ବିଜୟ ହାସଲ କରିଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରାଦେଶିକ ମୁସଲମାନ ଆସନଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ସ୍ଥିତିକୁ ମଜବୁତ କରିଥିଲା।
ଏହି ନିର୍ବାଚନ ଫଳାଫଳ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ଏହି ଦାବିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା ଯେ ଏହା ଭାରତୀୟ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଛି। କିନ୍ତୁ କଂଗ୍ରେସ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭାରତୀୟ ମୁସଲମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରତିନିଧି ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିନଥିଲା।
ଏହି ନିର୍ବାଚନ ପାକିସ୍ତାନ ଦାବିକୁ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ସମର୍ଥକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ରାଜନୈତିକ ସମର୍ଥନ ଦେଇଥିଲା।
୧୨. କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମିଶନ ଯୋଜନା, ୧୯୪୬
British Cabinet Mission To India
୧୯୪୬ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଭାରତରେ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ପାଇଁ କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମିଶନ ପଠାଇଥିଲା। ଏହି ମିଶନରେ ଲର୍ଡ ପେଥିକ୍-ଲରେନ୍ସ, ସାର୍ ଷ୍ଟାଫୋର୍ଡ କ୍ରିପ୍ସ ଓ ଏ. ଭି. ଆଲେକ୍ସାଣ୍ଡର ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ।
୧୬ ମେ ୧୯୪୬ରେ ଘୋଷିତ କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମିଶନ ଯୋଜନାରେ ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ଭାରତୀୟ ସଂଘ ଗଠନର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଯାଇଥିଲା। କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଅଧିକାର ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ବିଷୟରେ ସୀମିତ ରଖିବାର ପ୍ରସ୍ତାବ ଥିଲା। ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଅର୍ଥ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ରର ଅଧୀନରେ ରହିବାର ଥିଲା।
ପ୍ରଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ତିନୋଟି ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭକ୍ତ କରିବାର ପ୍ରସ୍ତାବ ଥିଲା:
- ଗୋଷ୍ଠୀ A: ମାଦ୍ରାସ, ବମ୍ବେ, ଯୁକ୍ତ ପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ଓ ଓଡ଼ିଶା ଭଳି ହିନ୍ଦୁ ବହୁଳ ପ୍ରଦେଶ।
- ଗୋଷ୍ଠୀ B: ପଞ୍ଜାବ, ସିନ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ସୀମାନ୍ତ ପ୍ରଦେଶ ଭଳି ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମର ମୁସଲମାନ ବହୁଳ ପ୍ରଦେଶ।
- ଗୋଷ୍ଠୀ C: ବଙ୍ଗଳା ଓ ଆସାମ।
ଏହି ଯୋଜନାରେ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଏକ ସମ୍ବିଧାନ ସଭା ଗଠନର ପ୍ରସ୍ତାବ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ ପାକିସ୍ତାନ ଦାବିକୁ ଏଥିରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇନଥିଲା।
ପ୍ରାରମ୍ଭରେ କଂଗ୍ରେସ ଓ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଏହି ଯୋଜନାର କେତେକ ଦିଗକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଦେଶିକ ଗୋଷ୍ଠୀକରଣ, କେନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷମତା ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଗଭୀର ମତଭେଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ଶେଷରେ ଏହି ରାଜନୈତିକ ସହମତି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା।
କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମିଶନ ଯୋଜନାର ବିଫଳତା ଭାରତ ବିଭାଜନ ଦିଗରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଥିଲା। ଏହା ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ଭାରତକୁ ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ଶେଷ ପ୍ରମୁଖ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରୟାସଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଥିଲା।
୧୩. ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଦିବସ, ୧୯୪୬ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା
୧୬ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୬ରେ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ପାକିସ୍ତାନ ଦାବିର ସମର୍ଥନରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଦିବସ ପାଳନ କରିଥିଲା। ଏହା ପରେ କଲିକତାରେ ଭୟଙ୍କର ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ଘଟିଥିଲା। ଏଥିରେ ବହୁ ଲୋକଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ବ୍ୟାପକ ସମ୍ପତ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନୋଆଖାଲି, ବିହାର, ଗଢ଼ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ଓ ପଞ୍ଜାବର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ବ୍ୟାପିଥିଲା। ଏହି ହିଂସା ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନା ଓ ସାଧାରଣ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
ଏହା ଫଳରେ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଓ ଅସୁରକ୍ଷା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ରାଜନୈତିକ ସମାଧାନର ସମ୍ଭାବନା ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା। ରାଜନୈତିକ ଉତ୍ତେଜନା, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପ୍ରଚାର, ପ୍ରଶାସନିକ ବିଫଳତା ଓ ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ୱାସର ଅଭାବ ଏହି ସଙ୍କଟର କେତେକ କାରଣ ଥିଲା।
୧୪. ଅନ୍ତରୀଣ ସରକାର, ୧୯୪୬
୨ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୪୬ରେ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅନ୍ତରୀଣ ସରକାର ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା। କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ସରକାର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା।
ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ପ୍ରଥମେ ଏହି ସରକାରରେ ଯୋଗଦେବାକୁ ମନା କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୪୬ରେ ଏହା ସରକାରରେ ଯୋଗଦେଇଥିଲା। ତଥାପି କଂଗ୍ରେସ ଓ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇପାରିନଥିଲା।
ପ୍ରଶାସନ, ନୀତି ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାକୁ ନେଇ ମତଭେଦ ଜାରି ରହିଥିଲା। ଏହି କାରଣରୁ ଅନ୍ତରୀଣ ସରକାର ଏକ ସ୍ଥିର ମିଳିତ ସରକାର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିନଥିଲା।
୧୫. ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ୍ ଯୋଜନା, ୩ ଜୁନ୍ ୧୯୪୭
ଲର୍ଡ ଲୁଇସ୍ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ୍ ୧୯୪୭ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚରେ ଭାରତର ଶେଷ ଭାଇସରୟ ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଦେଶରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଲୋଚନାର ବିଫଳତା ମଧ୍ୟରେ ସେ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର ପାଇଁ ଏକ ଯୋଜନା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
୩ ଜୁନ୍ ୧୯୪୭ରେ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ୍ ଯୋଜନା ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା:
1. ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତକୁ ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ନାମକ ଦୁଇଟି ଡୋମିନିଅନ୍ରେ ବିଭକ୍ତ କରିବା।
2. ସମ୍ପୃକ୍ତ ପ୍ରାଦେଶିକ ବିଧାନସଭାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅନୁସାରେ ବଙ୍ଗଳା ଓ ପଞ୍ଜାବକୁ ବିଭାଜନ କରିବା।
3. ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ସୀମାନ୍ତ ପ୍ରଦେଶ ଏବଂ ଆସାମର ସିଲହଟ୍ ଜିଲ୍ଲାରେ ଜନମତ ସଂଗ୍ରହ କରିବା।
4. ଉଭୟ ଡୋମିନିଅନ୍ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଣୟନକାରୀ ସଂସ୍ଥା ଗଠନ କରିବା।
5. ଶୀଘ୍ର କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବା।
କଂଗ୍ରେସ ଓ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଏହି ଯୋଜନାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଯଦିଓ ଉଭୟଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଥିଲା। କଂଗ୍ରେସ ନେତୃତ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅଚଳାବସ୍ଥା ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ହିଂସା ମଧ୍ୟରେ ବିଭାଜନକୁ ଏକ ଦୁଃଖଦ କିନ୍ତୁ ବ୍ୟବହାରିକ ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ।
୧୬. ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଇନ, ୧୯୪୭
ବ୍ରିଟିଶ ସଂସଦ ୧୮ ଜୁଲାଇ ୧୯୪୭ରେ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଇନ ପାରିତ କରିଥିଲା। ଏହି ଆଇନ ଅନୁସାରେ ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ରୁ ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ଦୁଇଟି ସ୍ୱାଧୀନ ଡୋମିନିଅନ୍ ଭାବରେ ଗଠିତ ହେଲେ।
ଏହି ଆଇନ ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଅନ୍ତ ଘଟାଇଥିଲା ଏବଂ ଉଭୟ ଡୋମିନିଅନ୍ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରାବଧାନ କରିଥିଲା। ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ ରାଜମୁକୁଟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଥିଲା। ଏହାପରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭାରତ କିମ୍ବା ପାକିସ୍ତାନ ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ଭବିଷ୍ୟତ ସମ୍ପର୍କ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା।
ଏହି ଆଇନ ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଆଇନଗତ ଅନ୍ତ ଘଟାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଦେଶ ବିଭାଜନ ଓ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ନୂତନ ସରକାରମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଆହ୍ୱାନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।
୧୭. ଭାରତର ବିଭାଜନ, ୧୯୪୭
“A Tryst with Destiny” – The 75th Anniversary of Indian Independence — AP Photos
୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ରେ ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ୧୪ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ରେ ପାକିସ୍ତାନ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ ଦୁଇଟି ଡୋମିନିଅନ୍ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ବଙ୍ଗଳା ଓ ପଞ୍ଜାବ ପ୍ରଦେଶ ମଧ୍ୟ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥିଲା।
ପଞ୍ଜାବ ଓ ବଙ୍ଗଳାର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ସାର୍ ସିରିଲ୍ ରାଡକ୍ଲିଫ୍ଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ସୀମା ଆୟୋଗ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଆୟୋଗର ସୀମା ସମ୍ପର୍କିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ୧୭ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା, ଅର୍ଥାତ୍ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର ପରେ।
ବିଭାଜନ ଫଳରେ ଆଧୁନିକ ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଜନସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଘଟିଥିଲା। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ହିନ୍ଦୁ, ମୁସଲମାନ ଓ ଶିଖ୍ ଲୋକ ନୂତନ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ, ଅପହରଣ, ନାରୀମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ହିଂସା, ସମ୍ପତ୍ତି ନଷ୍ଟ ଏବଂ ପରିବାର ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା ଭଳି ଅନେକ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା।
ବିଭାଜନ ସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ସଂଖ୍ୟା ଆଜି ମଧ୍ୟ ବିବାଦର ବିଷୟ, କାରଣ ସେହି ସମୟରେ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ତଥ୍ୟ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବରେ ରଖାଯାଇନଥିଲା। ଏହାର ଐତିହାସିକ ଆକଳନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରହିଛି। ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ଉଭୟଙ୍କୁ ଶରଣାର୍ଥୀ ପୁନର୍ବାସ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିରତାର ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା।
୧୮. ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଙ୍କଟ
ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ଭାରତ ବିଭାଜନକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ସେ ହିନ୍ଦୁ-ମୁସଲମାନ ଏକତା ଓ ସମସ୍ତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସହାବସ୍ଥାନର ସମର୍ଥକ ଥିଲେ। ସେ ବିଭାଜନକୁ ରୋକିପାରିନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ହ୍ରାସ କରିବା ଓ ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ।
ଗାନ୍ଧୀଜୀ ନୋଆଖାଲି, ବିହାର ଓ କଲିକତାରେ ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ। ସେ ନିଜର ଭାଷଣ, ଆହ୍ୱାନ ଓ ଉପବାସ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବନା ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।
୧୯୪୮ ମସିହା ଜାନୁଆରୀରେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବନା ପାଇଁ ସେ ଉପବାସ କରିଥିଲେ। ୩୦ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୪୮ରେ ନାଥୁରାମ ଗଡସେ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲା। ଗଡସେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ବିଶେଷକରି ହିନ୍ଦୁ-ମୁସଲମାନ ମେଳମିଳାପର ଉଦ୍ୟମକୁ ବିରୋଧ କରୁଥିଲା।
ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ବିଭାଜନର ଇତିହାସରେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପ୍ରୟାସର ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି।
୧୯. ଭାରତ ବିଭାଜନର କାରଣ
ଭାରତର ବିଭାଜନ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଘଟଣା କିମ୍ବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ପରିଣାମ ନଥିଲା। ଏହା ପଛରେ ଅନେକ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ରାଜନୈତିକ, ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ସାମାଜିକ କାରଣ ରହିଥିଲା।
ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶ: ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ଜନସମର୍ଥନ ବଢ଼ିବା ଫଳରେ ଏକ ସାଧାରଣ ଜାତୀୟ ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲା।
ପୃଥକ୍ ନିର୍ବାଚନ ଓ ଔପନିବେଶିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନୀତି: ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ ନିର୍ବାଚନୀ ଶ୍ରେଣୀ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା ଫଳରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପରିଚୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।
କଂଗ୍ରେସ ଓ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ: ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ କ୍ଷମତା ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଉଭୟ ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ସହମତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରିନଥିଲା।
ପାକିସ୍ତାନ ଦାବିର ବିକାଶ: ୧୯୪୦ ମସିହାର ଲାହୋର ପ୍ରସ୍ତାବ ଏବଂ ଏହା ପରେ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ରାଜନୈତିକ ଅଭିଯାନ ପୃଥକ୍ ରାଷ୍ଟ୍ର ଦାବିକୁ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିଲା।
ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଲୋଚନାର ବିଫଳତା: କ୍ରିପ୍ସ ମିଶନ, ୱେଭେଲ୍ ଯୋଜନା ଓ କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମିଶନର ଉଦ୍ୟମ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ରାଜନୈତିକ ସମାଧାନ ଦେଇପାରିନଥିଲା।
ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା: ୧୯୪୬–୧୯୪୭ର ହିଂସା ଭୟ ଓ ଅବିଶ୍ୱାସକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସମାଧାନର ସମ୍ଭାବନାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଥିଲା।
ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର ନୀତି: ରାଜନୈତିକ ଅଚଳାବସ୍ଥା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଅନିଶ୍ଚିତତା ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ୧୯୪୭ରେ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲା। ଏହା ଭାରତ ବିଭାଜନର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥିଲା।
ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣ ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ତେଣୁ ଭାରତ ବିଭାଜନର ସମସ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ କିମ୍ବା ଜଣେ ରାଜନୈତିକ ନେତାଙ୍କ ଉପରେ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
୨୦. ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତାର ଗୁରୁତ୍ୱ
୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ଐତିହାସିକ ସଫଳତା ଥିଲା। ଏହା ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଅନ୍ତ ଘଟାଇଥିଲା ଏବଂ ଭାରତକୁ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ଡୋମିନିଅନ୍ରେ ପରିଣତ କରିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ରେ ଭାରତ ଏକ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା।
ସ୍ୱାଧୀନତା ଭାରତକୁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂସ୍ଥା ଗଠନ, ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ସାର୍ବଜନୀନ ବୟସ୍କ ମତାଧିକାର ପ୍ରଚଳନ ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ବିକାଶର ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।
ଏହି ସଫଳତା କେବଳ କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ନେତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମର ଫଳ ନଥିଲା। ଏଥିରେ ବିପ୍ଳବୀ, କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, ମହିଳା, ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ରାଜନୈତିକ କର୍ମୀ ଓ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅବଦାନ ରହିଥିଲା।
ତଥାପି ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ବିଭାଜନ, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ଓ ଜନସ୍ଥାନାନ୍ତରଣର ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ଶରଣାର୍ଥୀଙ୍କ ପୁନର୍ବାସ, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଶାନ୍ତି, ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଏକୀକରଣ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମ୍ବିଧାନର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନୂତନ ଭାରତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ସମ୍ମୁଖରେ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନ ଥିଲା।
୨୧. ଐତିହାସିକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ
ଦ୍ୱି-ଜାତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଭାରତର ବିଭାଜନ ଇତିହାସ ଓ ରାଜନୀତିର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋଚନାର ବିଷୟ। ବିଭିନ୍ନ ଐତିହାସିକମାନେ ଏହାର କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏଥିରେ ଔପନିବେଶିକ ନୀତି, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ, ସାମ୍ବିଧାନିକ ମତଭେଦ, ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱର ରଣନୀତି ଓ ଆଲୋଚନାର ବିଫଳତା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଦ୍ୱି-ଜାତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ରାଜନୈତିକ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାରତୀୟ ସମାଜର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବିଧତା କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ମତକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁନଥିଲା। ଅନେକ ମୁସଲମାନ କଂଗ୍ରେସ ସହିତ ଥିଲେ ଏବଂ ଅନେକ ମୁସଲମାନ ସଂଗଠନ ଓ ନେତା ବିଭାଜନକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ସେହିପରି ଅନେକ ହିନ୍ଦୁ ଓ ଶିଖ୍ ମଧ୍ୟ ବିଭାଜନ ଯୋଗୁଁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ।
ବିଭାଜନ ଏହା ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଇଥିଲା ଯେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଉତ୍ତେଜନା ଓ ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରଶାସନିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ସମାଧାନ ହାସଲ କରିବା କେତେ କଠିନ। ଏହା ପରେ ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକଙ୍କ ଅଧିକାର, ଜାତୀୟ ପରିଚୟ, ଜନସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଏବଂ ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ସମ୍ପର୍କ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଭାବରେ ରହିଆସିଛି।
୨୨. ଉପସଂହାର
ଦ୍ୱି-ଜାତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ଭାରତର ବିଭାଜନ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ଘଟଣା ଥିଲା। ପାକିସ୍ତାନ ଦାବି ଦୀର୍ଘ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂଘର୍ଷ ମାଧ୍ୟମରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାର ବିଫଳତା, ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଉତ୍ତେଜନା ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର ନିଷ୍ପତ୍ତି ୧୯୪୭ରେ ଭାରତ ବିଭାଜନର ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।
ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ମହାନ ସଫଳତା ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ସହିତ ବିଭାଜନର ମାନବୀୟ ଦୁଃଖଦ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ୧୯୪୭ର ଅନୁଭୂତି ଏକ ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜରେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଲୋଚନା, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ସହଯୋଗର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।
