୧. ଉପକ୍ରମ

ଭାରତରେ ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତି ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ, ସମାନ ସୁଯୋଗ ଏବଂ ସମାବେଶୀ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା, ସାମାଜିକ ବଞ୍ଚନା, ଅର୍ଥନୈତିକ ପଛୁଆପଣ ଏବଂ ଶିକ୍ଷା ଓ ନିଯୁକ୍ତିରେ ଅସମାନ ସୁଯୋଗର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିବା ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ଉନ୍ନତିର ସୁଯୋଗ ଦେବା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ସମାନତାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଛି। କିନ୍ତୁ ସମାଜର ସମସ୍ତ ବର୍ଗ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ସମାନ ସୁଯୋଗ ଓ ସମ୍ବଳ ପାଇନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ କେବଳ ଆଇନଗତ ସମାନତା ଦ୍ୱାରା ବାସ୍ତବ ସମାନତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହି କାରଣରୁ ରାଜ୍ୟ ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଭାବରେ ପଛୁଆ ବର୍ଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସୁବିଧା ଓ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି।

ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତି କେବଳ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ଆସନ କିମ୍ବା ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ପଦ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖିବା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ସାମାଜିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସୁଯୋଗର ସମାନତା ଓ ଐତିହାସିକ ଅନ୍ୟାୟର ପ୍ରତିକାର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଏକ ବ୍ୟାପକ ନୀତି।

୨. ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିର ଅର୍ଥ ଓ ସ୍ୱରୂପ

ସଂରକ୍ଷଣର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସମ୍ବିଧାନ ଓ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କେତେକ ସାମାଜିକ କିମ୍ବା ଅର୍ଥନୈତିକ ଭାବରେ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା, ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖିବା।

ଭାରତରେ ସଂରକ୍ଷଣ ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୁଏ:

1. ଶିକ୍ଷା: ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ନାମଲେଖା ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣ।

2. ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି: ସାମ୍ବିଧାନିକ ସର୍ତ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ ସରକାରୀ ସେବା ଓ ପଦବୀରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ।

3. ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣ।

4. ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ: ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ପୌରସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି, ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଓ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ବ୍ୟବସ୍ଥା।

ଏହି ନୀତିର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ସମାଜର ବଞ୍ଚିତ ବର୍ଗମାନଙ୍କୁ ସମାନ ସୁଯୋଗ, ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସାମାଜିକ ସମାବେଶର ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିବା।

୩. ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଧାର

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ସମାନତାର ସାଧାରଣ ନୀତି ସହିତ ବଞ୍ଚିତ ବର୍ଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସୁବିଧାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୪ – ଆଇନ ସମ୍ମୁଖରେ ସମାନତା: ସମସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆଇନ ସମ୍ମୁଖରେ ସମାନତା ଏବଂ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫ – ଭେଦଭାବର ନିଷେଧ: ଧର୍ମ, ମୂଳବଂଶ, ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବକୁ ନିଷେଧ କରେ। ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫(୪) ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଭାବରେ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଏବଂ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତିଙ୍କ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାର ଅଧିକାର ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫(୫) ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ନାମଲେଖା ସମ୍ପର୍କିତ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ। ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫(୬) ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସୁବିଧାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬ – ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା: ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ସମାନ ସୁଯୋଗର ନିଶ୍ଚିତତା ପ୍ରଦାନ କରେ। ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬(୪) ରାଜ୍ୟର ସେବାରେ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନଥିବା ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ। ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬(୪A) ଓ ୧୬(୪B) ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତିଙ୍କ ପଦୋନ୍ନତିରେ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ଖାଲି ରହିଥିବା ସଂରକ୍ଷିତ ପଦବୀ ସମ୍ପର୍କରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ। ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬(୬) ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସଂରକ୍ଷଣର ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୭ – ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ଉଚ୍ଛେଦ: ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରିବା ସହିତ ଏହାର ଯେକୌଣସି ପ୍ରକାରର ଆଚରଣକୁ ନିଷେଧ କରେ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୪୬ – ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଗତ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା: ରାଜ୍ୟର ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଏହା ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗ, ବିଶେଷକରି ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତିଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଗତ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ଉନ୍ନତି କରିବାକୁ ରାଜ୍ୟକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୦ ଓ ୩୩୨ – ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଏବଂ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୪୩D ଓ ୨୪୩T – ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ: ପଞ୍ଚାୟତ ଓ ପୌରସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ। ଏହା ସହିତ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ରହିଛି। ଅନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍ଥାରେ ସଂରକ୍ଷଣ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଆଇନ ଓ ନ୍ୟାୟିକ ସର୍ତ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ ହୋଇପାରେ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୫: ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତାକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତିଙ୍କ ଦାବିକୁ ବିଚାର କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୮, ୩୩୮A ଓ ୩୩୮B: ଯଥାକ୍ରମେ ଜାତୀୟ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଆୟୋଗ, ଜାତୀୟ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଆୟୋଗ ଏବଂ ଜାତୀୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଆୟୋଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୪୧ ଓ ୩୪୨: ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ସାମ୍ବିଧାନିକ ତାଲିକା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ।

ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତି ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ, ସମାନତା ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ୟାପକ ଢାଞ୍ଚାର ଏକ ଅଂଶ। National Commission for Scheduled Castes+3

୪. ଭାରତରେ ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଭାରତରେ ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିର ଐତିହାସିକ ମୂଳ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ଓ ସମାନ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପାଇଁ ହୋଇଥିବା ସଂଘର୍ଷ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ପାରମ୍ପରିକ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅନେକ ସମୁଦାୟ ଶିକ୍ଷା, ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ବଳ, ସମ୍ମାନଜନକ ବୃତ୍ତି ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦବୀରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲେ। ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ଓ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଏହି ଅସମାନତାକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର କରିଥିଲା।

ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଜାତିବାଦ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଶିକ୍ଷା, ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ଓ ସମାନ ସୁଯୋଗ ପାଇଁ ଦାବି କରିଥିଲେ।

ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ କାଳରେ କେତେକ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ଓ ପ୍ରାନ୍ତୀୟ ପ୍ରଶାସନ ପଛୁଆ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ପ୍ରଶ୍ନ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ଓ ଭାରତର ଭବିଷ୍ୟତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଥିଲା।

ଡକ୍ଟର ବି. ଆର୍. ଆମ୍ବେଦକର ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଣେତାମାନେ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ସମାନ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଂଶ କରିଥିଲେ। ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣର ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିଲା।

୫. ଭାରତରେ ସଂରକ୍ଷଣର ପ୍ରମୁଖ ଶ୍ରେଣୀ

A. ଅନୁସୂଚିତ ଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ

ଅନୁସୂଚିତ ଜାତିର ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା, ସାମାଜିକ ବଞ୍ଚନା, ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଓ ଶିକ୍ଷା ତଥା ଅର୍ଥନୈତିକ ସୁଯୋଗର ଅଭାବର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଛନ୍ତି। ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ, ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥାରେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ସଂରକ୍ଷଣର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

ଏହା ସହିତ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ଓ ଜାତିଗତ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୋଧରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ତଥାପି ସଂରକ୍ଷଣ ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସାମାଜିକ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ଭେଦଭାବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

B. ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ

ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିମାନଙ୍କ ସମସ୍ୟାର ସ୍ୱରୂପ ଅନେକ ଦିଗରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ଏଥିରେ ଭୌଗୋଳିକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା, ଜମି ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳରୁ ବିସ୍ଥାପନ, ଶୋଷଣ, ସରକାରୀ ସେବା ପ୍ରତି ସୀମିତ ପହଞ୍ଚ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ୟା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା, ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱରେ ସଂରକ୍ଷଣ ରହିଛି। ସମ୍ବିଧାନର ପଞ୍ଚମ ଓ ଷଷ୍ଠ ଅନୁସୂଚୀ, ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୪୪ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜନଜାତି ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଶାସନ ଓ ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ।

ଜନଜାତିଙ୍କ ବିକାଶ ନୀତିରେ ଜମି ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର, ପାରମ୍ପରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଏବଂ ନିଜ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ସେମାନଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।

C. ଅନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ

ଅନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ବା OBC ଅଧୀନରେ ସେହି ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ ଆସନ୍ତି, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଭାବରେ ପଛୁଆ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ଶିକ୍ଷା ଓ ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସେମାନଙ୍କ ସୁଯୋଗ ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

୧୯୭୯ ମସିହାରେ ଗଠିତ ମଣ୍ଡଳ ଆୟୋଗ ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଭାବରେ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ସ୍ଥିତି ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲା। ଏହା ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସଂରକ୍ଷଣ ସମେତ ବିଭିନ୍ନ ସୁପାରିଶ କରିଥିଲା। ୧୯୯୨ ମସିହାର ଇନ୍ଦ୍ରା ସାହ୍ନୀ ବନାମ ଭାରତ ସଂଘ ମାମଲାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬(୪) ଅନୁଯାୟୀ OBC ସଂରକ୍ଷଣର ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ଏହି ରାୟରେ କ୍ରିମି ଲେୟରକୁ ବାଦ ଦେବା ଏବଂ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ସାଧାରଣତଃ ୫୦ ପ୍ରତିଶତ ସୀମା ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା।

କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସରକାରୀ ଚାକିରିର ସିଧାସଳଖ ନିଯୁକ୍ତି ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ OBC ପାଇଁ ୨୭ ପ୍ରତିଶତ ସଂରକ୍ଷଣ ରହିଛି। ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନିୟମ ଓ ବାଦ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶ୍ରେଣୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ନୀତି ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। Press Information Bureau+2

D. ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ

୨୦୧୯ ମସିହାର ୧୦୩ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫(୬) ଓ ୧୬(୬) ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗ (EWS) ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସୁବିଧା ଓ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି।

ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଯୋଗ୍ୟତା ସର୍ତ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ପ୍ରବେଶ ଏବଂ ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ EWS ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ୧୦ ପ୍ରତିଶତ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ଏହା ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି, ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଓ ଅନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣଠାରୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଶ୍ରେଣୀ। ୨୦୨୨ ମସିହାର ଜନହିତ ଅଭିଯାନ ବନାମ ଭାରତ ସଂଘ ମାମଲାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ୧୦୩ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନର ବୈଧତାକୁ ବଜାୟ ରଖିଥିଲେ। Press Information Bureau+2

E. ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥାରେ ସଂରକ୍ଷଣ

ରାଜନୈତିକ ସଂରକ୍ଷଣର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱରେ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିବା। ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷିତ ରହିଛି। ପଞ୍ଚାୟତ ଓ ପୌରସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।

ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ ସଂସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣର ଆଇନଗତ ଆଧାର ଭିନ୍ନ ଏବଂ ଏହା ସମ୍ପୃକ୍ତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନ୍ୟାୟିକ ସର୍ତ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୁଏ। ଏହାକୁ ସଂସଦ ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାରେ SC/ST ସଂରକ୍ଷଣ ସହିତ ସମାନ ବୋଲି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୬. ପ୍ରମୁଖ ଆୟୋଗ ଓ ନ୍ୟାୟିକ ବିକାଶ

ମଣ୍ଡଳ ଆୟୋଗ (୧୯୭୯): ଏହାକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଆୟୋଗ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ବି. ପି. ମଣ୍ଡଳଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ଏହି ଆୟୋଗ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଭାବରେ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ସ୍ଥିତି ଅଧ୍ୟୟନ କରି ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସଂରକ୍ଷଣ ସମେତ ବିଭିନ୍ନ ସୁପାରିଶ କରିଥିଲା।

ଇନ୍ଦ୍ରା ସାହ୍ନୀ ବନାମ ଭାରତ ସଂଘ (୧୯୯୨): ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬(୪) ଅନୁଯାୟୀ OBC ସଂରକ୍ଷଣକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ରାୟରେ କ୍ରିମି ଲେୟର ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ସାଧାରଣତଃ ୫୦ ପ୍ରତିଶତ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଥିଲା।

ଏମ୍. ନାଗରାଜ ବନାମ ଭାରତ ସଂଘ (୨୦୦୬): ଏହି ମାମଲାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତିଙ୍କ ପଦୋନ୍ନତିରେ ସଂରକ୍ଷଣ ସମ୍ପର୍କିତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସର୍ତ୍ତ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତାର ପ୍ରଶ୍ନକୁ ବିଚାର କରିଥିଲେ।

ଜନହିତ ଅଭିଯାନ ବନାମ ଭାରତ ସଂଘ (୨୦୨୨): ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ୧୦୩ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନର ବୈଧତାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ EWS ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିଲା।

ପଞ୍ଜାବ ରାଜ୍ୟ ବନାମ ଦବିନ୍ଦର ସିଂହ (୨୦୨୪): ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ସାତଜଣିଆ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଖଣ୍ଡପୀଠ ୬:୧ ମତରେ କହିଥିଲେ ଯେ ରାଜ୍ୟ ସରକାରମାନେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଉପ-ଶ୍ରେଣୀକରଣ କରିପାରିବେ, ଯଦି ଏହା ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅନୁଭବଭିତ୍ତିକ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ନ୍ୟାୟିକ ସମୀକ୍ଷାର ଅଧୀନରେ ରହିଥାଏ। ଏହି ରାୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଇଚ୍ଛାଧୀନ ଶ୍ରେଣୀକରଣ କିମ୍ବା ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିସୂଚିତ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ତାଲିକା ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାର ଅଧିକାର ଦେଇନାହିଁ। India+2

୭. ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ

1. ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ: ଐତିହାସିକ ଭେଦଭାବ ଓ ସାମାଜିକ ବଞ୍ଚନାକୁ ହ୍ରାସ କରିବା।

2. ସୁଯୋଗର ସମାନତା: ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ପହଞ୍ଚ ବୃଦ୍ଧି କରିବା।

3. ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥାରେ ବଞ୍ଚିତ ବର୍ଗଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବଢ଼ାଇବା।

4. ଶିକ୍ଷାଗତ ଉନ୍ନତି: ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ଓ ବୃତ୍ତିଗତ ଶିକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ ବିସ୍ତାର କରିବା।

5. ଅର୍ଥନୈତିକ ଗତିଶୀଳତା: ନିଯୁକ୍ତି, ଆୟ ଓ ବୃତ୍ତିଗତ ଉନ୍ନତିର ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିବା।

6. ରାଜନୈତିକ ସଶକ୍ତୀକରଣ: ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱମୂଳକ ସଂସ୍ଥାରେ ବଞ୍ଚିତ ବର୍ଗଙ୍କ ସ୍ୱରକୁ ସ୍ଥାନ ଦେବା।

7. ସାମାଜିକ ସମାବେଶ: ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଜୀବନରେ ସମାନ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା।

୮. ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଓ ସହାୟକ ବ୍ୟବସ୍ଥା

କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ସମ୍ପୃକ୍ତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରନ୍ତି। ଏହାର ସଫଳତା ପାଇଁ କେତେକ ସହାୟକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ:

• ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା।
• ଛାତ୍ରାବାସ ଓ ଆବାସିକ ଶିକ୍ଷା ସୁବିଧା।
• ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଫେଲୋସିପ୍।
• ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ କୋଚିଂ ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ।
• ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ଓ ନିଯୁକ୍ତିଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ।
• ସ୍ୱରୋଜଗାର ଓ ଉଦ୍ୟୋଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା।
• ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିକାଶମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ।
• ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆୟୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ନିରୀକ୍ଷଣ।

କେବଳ ଆସନ କିମ୍ବା ଚାକିରି ସଂରକ୍ଷିତ ରଖିଦେଲେ ବାସ୍ତବ ସୁଯୋଗ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଗୁଣାତ୍ମକ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା, ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ, ସଠିକ୍ ସୂଚନା ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ସହାୟତା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ। National Commission for Scheduled Castes+2

୯. ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ପ୍ରଭାବ

A. ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ସଂରକ୍ଷଣ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା ଓ ନିଯୁକ୍ତିର ସୁଯୋଗ ବଢ଼ାଇଛି। ଏହା ପାରମ୍ପରିକ ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ଓ ଜାତିଗତ ବଞ୍ଚନାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଛି।

B. ଶିକ୍ଷାଗତ ଉନ୍ନତି: ସଂରକ୍ଷଣ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ଓ ବୃତ୍ତିଗତ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ପ୍ରବେଶର ସୁଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି କରିଛି। ଏହା ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିକ୍ଷିତ ବର୍ଗ ଓ ନୂତନ ନେତୃତ୍ୱର ବିକାଶକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଛି।

C. ଅର୍ଥନୈତିକ ଗତିଶୀଳତା: ଶିକ୍ଷା ଓ ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିର ସୁଯୋଗ ଆୟର ସ୍ଥିରତା, ବୃତ୍ତିଗତ ଉନ୍ନତି ଓ ପିଢ଼ିଗତ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ। ତଥାପି ସଂରକ୍ଷଣ ଏକାକୀ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଭୂମିହୀନତା କିମ୍ବା ସମ୍ବଳର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନକୁ ଦୂର କରିପାରିବ ନାହିଁ।

D. ରାଜନୈତିକ ସଶକ୍ତୀକରଣ: ବିଧାନସଭା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ ସଂସ୍ଥାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତିଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ନେତୃତ୍ୱ ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ବଢ଼ାଇଛି।

E. ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସମାବେଶୀ ସ୍ୱରୂପ: ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ସଂସ୍ଥାରେ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ବର୍ଗଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ବଢ଼ାଇଥାଏ। ଏହା ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ କେବଳ ଭୋଟ ଦେବାର ଅଧିକାର ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।

୧୦. ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିର ସମାଲୋଚନା ଓ ଆହ୍ୱାନ

୧. ସୁବିଧାର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ: ସଂରକ୍ଷିତ ବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ସମୁଦାୟ ସମାନ ଭାବରେ ସୁବିଧା ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। କେତେକ ସମୁଦାୟ ଓ ଅଞ୍ଚଳ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ସୁଯୋଗ ପାଇପାରନ୍ତି।

୨. କ୍ରିମି ଲେୟର ସମ୍ପର୍କିତ ବିତର୍କ: କେନ୍ଦ୍ରୀୟ OBC ସଂରକ୍ଷଣରେ କ୍ରିମି ଲେୟରକୁ ବାଦ ଦେବାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତି ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନାମୂଳକ ଭାବରେ ଉନ୍ନତ ବର୍ଗଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନା ହୋଇଆସିଛି। ୨୦୨୪ର ଦବିନ୍ଦର ସିଂହ ରାୟ ଅନୁଭବଭିତ୍ତିକ ତଥ୍ୟ ଆଧାରରେ SC ଉପ-ଶ୍ରେଣୀକରଣକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଛି; କିନ୍ତୁ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ SC/ST ସଂରକ୍ଷଣରେ ଏକ ସମାନ କ୍ରିମି ଲେୟର ନିୟମ ସ୍ୱତଃ ଲାଗୁ ହୋଇନାହିଁ।

୩. ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ଦକ୍ଷତା ସମ୍ପର୍କିତ ବିତର୍କ: କେତେକ ସମାଲୋଚକଙ୍କ ମତରେ ସଂରକ୍ଷଣ ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ସମର୍ଥକମାନେ ଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଯୋଗ୍ୟତାର ବିକାଶ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷା, ପୋଷଣ, ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ ଓ ସାମାଜିକ ସୁଯୋଗ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୫ ସାମାଜିକ ଦାବି ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତା ଉଭୟକୁ ବିଚାର କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ଉଲ୍ଲେଖ କରେ।

୪. ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବହାର: ସଂରକ୍ଷଣ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ ହୋଇଛି। ନୂତନ ବର୍ଗଙ୍କୁ ସାମିଲ କରିବା, ଶ୍ରେଣୀକରଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ସୁବିଧା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦାବି ଅନେକ ସମୟରେ ବିତର୍କ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

୫. ସଂରକ୍ଷଣର ସୀମିତ ପରିସର: ସଂରକ୍ଷଣ ମୁଖ୍ୟତଃ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସରକାରୀ ସେବାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୁଏ। ଏହା ଘରୋଇ କ୍ଷେତ୍ରର ସମସ୍ତ ନିଯୁକ୍ତି କିମ୍ବା ବିଶାଳ ଅସଂଗଠିତ କ୍ଷେତ୍ରର ସମସ୍ୟାକୁ ସିଧାସଳଖ ସମାଧାନ କରିପାରେ ନାହିଁ।

୬. କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାର ଅଭାବ: ଖାଲି ରହିଥିବା ସଂରକ୍ଷିତ ପଦବୀ, ନିଯୁକ୍ତିରେ ବିଳମ୍ବ, ଦୁର୍ବଳ ଶିକ୍ଷାଗତ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ସଚେତନତାର ଅଭାବ ଏହି ନୀତିର ପ୍ରଭାବକୁ ସୀମିତ କରିପାରେ।

୭. ସାମାଜିକ ଭେଦଭାବର ଅବ୍ୟାହତତା: ଶିକ୍ଷା କିମ୍ବା ଚାକିରିରେ ସୁଯୋଗ ମିଳିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଜାତିଗତ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ, ସାମାଜିକ କଳଙ୍କ ଓ ଭେଦଭାବ ରହିପାରେ।

୧୧. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିକୁ ସମସ୍ତ ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ବାସ୍ତବ ସମାନତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଉପାୟ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହାର ମୂଳ ଆଧାର ହେଉଛି ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ କେବଳ ଆଇନଗତ ସମାନତା ପ୍ରଦାନ କରିଦେଲେ ସେମାନଙ୍କ ସୁଯୋଗର ଅସମାନତା ଦୂର ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।

ସଂରକ୍ଷଣ ସହିତ ଗୁଣାତ୍ମକ ସରକାରୀ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା, ନିଯୁକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି, ଭେଦଭାବ ବିରୋଧୀ ଆଇନର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପ୍ରୟୋଗ, ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ ଏବଂ ଜମି ଓ ଜୀବିକା ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଲାଭାର୍ଥୀଙ୍କ ସଠିକ୍ ଚିହ୍ନଟ, ବିଶ୍ୱସନୀୟ ତଥ୍ୟ, ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନିରୀକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସଫଳତା ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।

ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି, ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି, ଅନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗଙ୍କ ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତି ଏକାପରି ନୁହେଁ। ଜାତି, ଜନଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଓ ଶ୍ରେଣୀ ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗ। ତେଣୁ ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ନୀତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଉପସଂହାର

ଭାରତର ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତି ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ, ସୁଯୋଗର ସମାନତା ଓ ସମାବେଶୀ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ମାଧ୍ୟମ। ଏହା ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା, ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ସୁଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି କରିଛି। ଏହା ସହିତ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା, ସୁବିଧାର ବଣ୍ଟନ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଆଧାର, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିର ଭବିଷ୍ୟତ ସଫଳତା ଏହାର ନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା, ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ଏବଂ ବ୍ୟାପକ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂସ୍କାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ଭାରତରେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାନତା ଓ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ବ୍ୟାପକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।