୧. ଉପକ୍ରମ

ଆମେରିକୀୟ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନୀ ସାମୁଏଲ୍ ପି. ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍ (Samuel P. Huntington) ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ସଭ୍ୟତା ସଂଘର୍ଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Clash of Civilizations Theory) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ। ୧୯୯୩ ମସିହାରେ Foreign Affairs ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶିତ ତାଙ୍କର “The Clash of Civilizations?” ଶୀର୍ଷକ ପ୍ରବନ୍ଧରେ ଏହାର ମୂଳ ଧାରଣା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୯୬ ମସିହାରେ ସେ ଏହି ଧାରଣାକୁ The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order ପୁସ୍ତକରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧର ଅବସାନ ପରେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ କେବଳ ଆଦର୍ଶଗତ କିମ୍ବା ଅର୍ଥନୈତିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହୋଇ ରହିବ ନାହିଁ। ବରଂ ଧର୍ମ, ଇତିହାସ, ପରମ୍ପରା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମୂହିକ ପରିଚୟ ଆଧାରିତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିକୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ କରିବ।

୨. ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥ

ସଭ୍ୟତା ହେଉଛି ଏକ ବ୍ୟାପକ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମୂହ, ଯାହାର ସଦସ୍ୟମାନେ କିଛି ସାଧାରଣ ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି, ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା, ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ରୀତିନୀତି ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଥାଆନ୍ତି।

ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, ସଭ୍ୟତା ହେଉଛି ମାନବର ସର୍ବାଧିକ ବ୍ୟାପକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ। ଏହା ଜାତୀୟ ପରିଚୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପକ ହୋଇପାରେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗୋଟିଏ ସଭ୍ୟତାରେ ଅନେକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇପାରନ୍ତି। ସେହିପରି ଗୋଟିଏ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଧର୍ମ, ଭାଷା ଓ ସଂସ୍କୃତିର ଲୋକମାନେ ବାସ କରିପାରନ୍ତି।

୩. ସଭ୍ୟତା ସଂଘର୍ଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ମୁଖ୍ୟ ଯୁକ୍ତି

ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍‌ଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଶ୍ୱ ରାଜନୀତିରେ ଏକ ନୂତନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥିଲା। ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଓ ସାମ୍ୟବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଆଦର୍ଶଗତ ସଂଘର୍ଷ ପ୍ରମୁଖ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧର ଅବସାନ ପରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ହୋଇପାରେ ବୋଲି ସେ ଯୁକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ।

ତାଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ମୁଖ୍ୟ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରିଚୟର ଗୁରୁତ୍ୱ: ଧର୍ମ ଓ ସଂସ୍କୃତି ମାନବ ସମାଜର ଆତ୍ମପରିଚୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମାଜ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
• ସଭ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ: ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ବିବାଦକୁ ତୀବ୍ର କରିପାରେ।
• ରାଷ୍ଟ୍ରର ଗୁରୁତ୍ୱ: ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଶକ୍ତି, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ; କିନ୍ତୁ ସଭ୍ୟତାଗତ ପରିଚୟ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
• ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରତି ଆହ୍ୱାନ: ଅନ୍ୟ ସଭ୍ୟତାଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରଭାବକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିପାରେ।
• ବହୁସଭ୍ୟତାଭିତ୍ତିକ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ଭବିଷ୍ୟତରେ ବିଶ୍ୱ ରାଜନୀତି ଅନେକ ସଭ୍ୟତାଗତ ଗୋଷ୍ଠୀର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୋଇପାରେ।

୪. ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍‌ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ପ୍ରମୁଖ ସଭ୍ୟତା

ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍ ତାଙ୍କର ୧୯୯୬ ମସିହାର ପୁସ୍ତକରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରମୁଖ ସଭ୍ୟତାଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। unihouse.anu.edu.au+1

ସଭ୍ୟତା	ମୁଖ୍ୟ ଭୌଗୋଳିକ ବା ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ଷେତ୍ର
ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଭ୍ୟତା	ପଶ୍ଚିମ ୟୁରୋପ ଓ ଉତ୍ତର ଆମେରିକା
କନ୍‌ଫୁସିୟସ୍‌ ବା ସିନିକ୍ ସଭ୍ୟତା	ଚୀନ୍ ଏବଂ ଚୀନ୍ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା
ଜାପାନୀ ସଭ୍ୟତା	ଜାପାନ
ଇସଲାମୀୟ ସଭ୍ୟତା	ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟ, ଉତ୍ତର ଆଫ୍ରିକା ଓ ଅନ୍ୟ ମୁସଲିମ୍-ବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳ
ହିନ୍ଦୁ ସଭ୍ୟତା	ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତୀୟ ହିନ୍ଦୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା
ସ୍ଲାଭିକ୍-ଅର୍ଥୋଡକ୍ସ ସଭ୍ୟତା	ରୁଷିଆ ଓ ପୂର୍ବ ୟୁରୋପର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳ
ଲାଟିନ୍ ଆମେରିକୀୟ ସଭ୍ୟତା	ଲାଟିନ୍ ଆମେରିକା
ଆଫ୍ରିକୀୟ ସଭ୍ୟତା	ଉପ-ସାହାରା ଆଫ୍ରିକା; ଏହାକୁ ଏକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବା ବିକାଶଶୀଳ ସଭ୍ୟତାଗତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଥିଲା

ଏହି ବର୍ଗୀକରଣକୁ ନେଇ ବିବାଦ ରହିଛି। କାରଣ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଭ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ ଭାଷା, ଧର୍ମ, ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧରେ ବହୁ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

୫. ସଂଘର୍ଷର ସୀମାରେଖା (Fault-Line Conflicts)

ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍‌ଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭିନ୍ନ ସଭ୍ୟତା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଲୋକ ବା ରାଷ୍ଟ୍ର ପରସ୍ପର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସନ୍ତି, ସେଠାରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ତିକ୍ତତା ଓ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ। ସେ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ Fault Lines ବା ସଂଘର୍ଷର ସୀମାରେଖା ବୋଲି କହିଥିଲେ।

ଏହି ସଂଘର୍ଷ ଦୁଇଟି ସ୍ତରରେ ଘଟିପାରେ:

କ. କ୍ଷୁଦ୍ର ସ୍ତରର ସଂଘର୍ଷ (Micro-level Conflict): ଗୋଟିଏ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବା ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟର ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ।

ଖ. ବୃହତ୍ ସ୍ତରର ସଂଘର୍ଷ (Macro-level Conflict): ଭିନ୍ନ ସଭ୍ୟତା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ର ବା ରାଷ୍ଟ୍ରଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ।

ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ ଯେ, ସମାନ ସଭ୍ୟତାଗତ ପରିଚୟ ଥିବା ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ସମର୍ଥନ କରିପାରନ୍ତି। ତଥାପି, ସମାନ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ଥିବାରୁ ସବୁବେଳେ ରାଜନୈତିକ ବା ସାମରିକ ସହଯୋଗ ହେବ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। unihouse.anu.edu.au+1

୬. ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ସଭ୍ୟତା

ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍‌ଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ ହେଉଛି ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଓ ଅଣ-ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସମାଜଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ।

ତାଙ୍କ ମତରେ, ଅନ୍ୟ ସଭ୍ୟତାଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥନୈତିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମରିକ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ପ୍ରଭାବକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିପାରେ। ଧର୍ମ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ରାଜନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସମ୍ପର୍କିତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ତିକ୍ତତାର କାରଣ ହୋଇପାରେ।

ତେବେ, ସମସ୍ତ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏକାପରି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଅଣ-ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟ ଏକ ସମାନ ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ନୁହନ୍ତି। ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଜାତୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

୭. ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଗୁରୁତ୍ୱ

ସଭ୍ୟତା ସଂଘର୍ଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ପର୍କ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ କାରଣରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

1. ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଶ୍ଳେଷଣ: ଏହା ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଓ ସାମ୍ୟବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଆଦର୍ଶଗତ ସଂଘର୍ଷକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରିଥିବା ବିଶ୍ଳେଷଣର ଏକ ବିକଳ୍ପ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦେଇଥିଲା।

2. ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରିଚୟର ଭୂମିକା: ଧର୍ମ, ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ଓ ସାମୂହିକ ପରିଚୟ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ, ତାହା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।

3. ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା: ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କିତ ଧାରଣା ଓ ମେଣ୍ଟ ଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ ବୋଲି ଆଲୋକପାତ କରିଥିଲା।

4. ବିଶ୍ୱ ଶକ୍ତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ: ବିଶ୍ୱରେ ଶକ୍ତିର ବଣ୍ଟନ ଓ ଅଣ-ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସମାଜଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକା ସମ୍ପର୍କରେ ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲା।

5. ଶୈକ୍ଷିକ ତର୍କବିତର୍କ: ସଂଘର୍ଷର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ସାଂସ୍କୃତିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅର୍ଥନୈତିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମରିକ କାରଣଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କି ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ନେଇ ବ୍ୟାପକ ଗବେଷଣା ଓ ଆଲୋଚନା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। Foreign Affairs+1

୮. ସଭ୍ୟତା ସଂଘର୍ଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ସମାଲୋଚନା

ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍‌ଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ପର୍କ, ଇତିହାସ ଓ ରାଜନୈତିକ ସମାଜବିଜ୍ଞାନର ଅନେକ ଗବେଷକ ସମାଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି।

୧. ସଭ୍ୟତାର ଅତି ସରଳୀକରଣ

ସମାଲୋଚକମାନଙ୍କ ମତରେ, ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଭ୍ୟତାକୁ ଏକ ସମାନ ଓ ସଂଗଠିତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବେ ଦେଖିଛନ୍ତି। ବାସ୍ତବରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଭ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ ଧାର୍ମିକ, ଭାଷାଗତ, ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ବିବିଧତା ରହିଛି।

୨. ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ କାରଣକୁ ଅବହେଳା

ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସଂଘର୍ଷର କାରଣ ଭାବେ ଭୂଖଣ୍ଡ ଦଖଲ, ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସୁରକ୍ଷା, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ଏକ ସଂଘର୍ଷକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ତାହା ସବୁବେଳେ ମୂଳ କାରଣ ନୁହେଁ। Dieter Senghaas, 1998+1

୩. ସମାନ ସଭ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ

ଇତିହାସରେ ସମାନ ଧର୍ମ ବା ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ଥିବା ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସଂଘର୍ଷ ଘଟିଛି। ତେଣୁ ସଭ୍ୟତାଗତ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ କିଏ କାହା ସହିତ ସହଯୋଗ କରିବ ବା ସଂଘର୍ଷ କରିବ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

୪. ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଦାନପ୍ରଦାନକୁ ଅବହେଳା

ସଭ୍ୟତାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବାଣିଜ୍ୟ, ପ୍ରବାସ, ଶିକ୍ଷା, କୂଟନୀତି ଓ ଜ୍ଞାନର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଚାଲିଆସିଛି। କେବଳ ସଂଘର୍ଷ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେ ଏହି ସହଯୋଗମୂଳକ ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ୱ କମିଯାଏ। Oxford Academic+1

୫. ସଂଘର୍ଷର ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିବାର ସୀମାବଦ୍ଧତା

କେବଳ ସାଂସ୍କୃତିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆଧାରରେ କେବେ ହିଂସା ଘଟିବ, କେଉଁ ବିବାଦ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବ ଓ କାହିଁକି ଭିନ୍ନ ସଭ୍ୟତାର ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ମେଣ୍ଟ ଗଠିତ ହେବ, ତାହାର ସଠିକ୍ ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିବା କଷ୍ଟକର।

୬. ରୂଢ଼ିବାଦୀ ଧାରଣା ସୃଷ୍ଟିର ଆଶଙ୍କା

ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଓ ଇସଲାମୀୟ ସମାଜକୁ ଦୁଇଟି ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ଓ ଏକରୂପୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କଲେ ଭୁଲ୍ ଧାରଣା ଓ ପକ୍ଷପାତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇପାରେ। ଏହା ସମାଜଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବିବିଧତା, ସମାନ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ସହଯୋଗର ସମ୍ଭାବନାକୁ ଅଣଦେଖା କରିପାରେ। American Journal of Islam and Society+1

୯. ସମସାମୟିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା

ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା, ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ, ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ଭୂ-ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାରେ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚିତ ହେଉଛି ବୋଲି ଏହା ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ନାହିଁ ଯେ ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ସଂଘର୍ଷକୁ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରେ।

୨୦୨୩ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏକ ପୁନର୍ବିଚାରମୂଳକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷର ଅବ୍ୟାହତି ସମ୍ପର୍କରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଭବିଷ୍ୟତର ସଂଘର୍ଷକୁ ସଭ୍ୟତାଗତ ଗୋଷ୍ଠୀବିଭାଜନ ହିଁ ପ୍ରମୁଖ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବ ବୋଲି ତାଙ୍କର ଅନୁମାନକୁ ସମାଲୋଚନା କରାଯାଇଥିଲା। David G. Haglund, Surajreet Singh, 2023

ତେଣୁ, ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବାବେଳେ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ସହିତ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥ, ଘରୋଇ ରାଜନୀତି, ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତି, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବସ୍ଥା ଓ ସାମରିକ ରଣନୀତିକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୦. ଉପସଂହାର

ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍‌ଙ୍କ ସଭ୍ୟତା ସଂଘର୍ଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଶ୍ୱ ରାଜନୀତିରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ସଭ୍ୟତାଗତ ପରିଚୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଉଠିବ। ଏହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ପର୍କର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଆଦର୍ଶଗତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସହିତ ଧର୍ମ, ଇତିହାସ ଓ ସାମୂହିକ ପରିଚୟର ଭୂମିକାକୁ ଆଲୋଚନାର କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଆଣିଥିଲା।

ତଥାପି, ଏହା ଏକ ବିବାଦୀୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ। ସଭ୍ୟତାଗୁଡ଼ିକ ଭିତରେ ବହୁବିଧତା ରହିଛି ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷର ସମସ୍ତ କାରଣକୁ କେବଳ ସାଂସ୍କୃତିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ସଂଘର୍ଷ ପାଇଁ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ନିୟମ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବାର ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କିନ୍ତୁ ସୀମାବଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ।

ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ସଭ୍ୟତା ସଂଘର୍ଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ କିଏ?

2. ସଭ୍ୟତାର ଅର୍ଥ କ’ଣ?

3. ସଂଘର୍ଷର ସୀମାରେଖା (Fault Lines) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?

4. ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍ ଚିହ୍ନିତ ଯେକୌଣସି ଚାରୋଟି ସଭ୍ୟତାର ନାମ ଲେଖ।

5. ସଭ୍ୟତାଗତ ଗୋଷ୍ଠୀବଦ୍ଧତା (Civilizational Rallying) କ’ଣ?

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍‌ଙ୍କ ସଭ୍ୟତା ସଂଘର୍ଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ମୁଖ୍ୟ ଯୁକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।

2. ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ପର୍କ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଗୁରୁତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

3. ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍‌ଙ୍କ ସଭ୍ୟତା ବର୍ଗୀକରଣକୁ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

4. ସଭ୍ୟତା ସଂଘର୍ଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ପ୍ରମୁଖ ସମାଲୋଚନାଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।

5. “ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ସଂସ୍କୃତି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରକ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଘର୍ଷର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରେ ନାହିଁ।” ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍‌ଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଆଧାରରେ ଆଲୋଚନା କର।