ଉପକ୍ରମ

ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଓ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ମୌଳିକ ନୀତି। ଭାରତ ହେଉଛି ଧାର୍ମିକ, ଭାଷାଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ସାମାଜିକ ବିବିଧତାର ଏକ ଦେଶ। ହିନ୍ଦୁଧର୍ମ, ଇସଲାମ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ, ଶିଖଧର୍ମ, ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ, ଜୈନଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଭାରତୀୟ ସମାଜର ଅଂଶ। ଏପରି ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ସମାନ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିବା, ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମୀୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସହାବସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା।

ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ବିକାଶ ଦେଶର ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି, ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ସମ୍ବିଧାନଭିତ୍ତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଘଟିଛି। ଭାରତୀୟ ମଡେଲ୍‌ରେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ପୃଥକୀକରଣ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର, ସମାନତା ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କେତେକ ବିଷୟରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିପାରେ। ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ ରାଜୀବ ଭାର୍ଗବ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ‘ସିଦ୍ଧାନ୍ତଭିତ୍ତିକ ଦୂରତା’ (Principled Distance) ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏହା ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ କୌଣସି ଧର୍ମକୁ ଅନ୍ଧଭାବରେ ସମର୍ଥନ କରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଧର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରୁ ବାଦ୍ ଦିଏ ନାହିଁ; ବରଂ ସମ୍ବିଧାନିକ ନୀତି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। OUP Academic+2

1. ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ଅର୍ଥ

ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଏକ ରାଜନୈତିକ ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ନୀତି, ଯାହା ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ କୌଣସି ଏକ ଧର୍ମକୁ ନିଜର ସରକାରୀ ଧର୍ମ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ତୁଳନାରେ କୌଣସି ଏକ ଧର୍ମକୁ ବିଶେଷ ରାଜନୈତିକ ବା ଆଇନଗତ ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନ କରେ ନାହିଁ।

ଭାରତୀୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ ରହିଛି:

1. ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ବିବେକ ଓ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ, ପାଳନ ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚାର କରିପାରିବେ।
2. ସମାନ ନାଗରିକତା: ରାଜ୍ୟ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦଭାବ କରିପାରିବ ନାହିଁ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିବ।

ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ଅର୍ଥ କେବଳ ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରୁ ଧର୍ମକୁ ଅଲଗା କରିବା ନୁହେଁ। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍‌ଭାବର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।

2. ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

କ. ପ୍ରାଚୀନ ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ପରମ୍ପରା

ଭାରତୀୟ ଇତିହାସରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରାର ବିକାଶ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କର ଅନେକ ଉଦାହରଣ ମିଳେ। ବିଭିନ୍ନ ଶାସକ ଓ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଧାର୍ମିକ ସହାବସ୍ଥାନ ଓ ସହିଷ୍ଣୁତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲେ। ତଥାପି, ଏହି ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତିକୁ ଆଧୁନିକ ସମ୍ବିଧାନିକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ସହିତ ସମାନ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ଖ. ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ଜନସଂଗଠନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ହୋଇଉଠିଥିଲା। 1909 ମସିହାର ଭାରତୀୟ ପରିଷଦ ଆଇନ ମାଧ୍ୟମରେ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାରରେ ଏହାର ବିସ୍ତାର ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ରୂପ ଦେବାରେ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲା।

ଏହା ସହିତ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଅନେକ ନେତା ଓ ସଂଗଠନ ଧାର୍ମିକ ଏକତା, ସମାନ ନାଗରିକତା ଓ ଏକ ସାଧାରଣ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।

ଗ. ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ

ଆଧୁନିକ ଭାରତରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ଚିନ୍ତାଧାରାର ବିକାଶରେ ଅନେକ ନେତାଙ୍କ ଅବଦାନ ରହିଛି:

• ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ: ଧାର୍ମିକ ସଦ୍‌ଭାବ, ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ମାନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରେ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
• ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ: କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମ ସହିତ ରାଜ୍ୟକୁ ଯୋଡ଼ି ନ ରଖି ଏକ ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
• ଡ. ବି. ଆର୍. ଆମ୍ବେଦକର: ସମ୍ବିଧାନିକ ନୈତିକତା, ସମାନତା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧିକାର ଓ ସାମାଜିକ ଭେଦଭାବ ବିରୋଧୀ ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
• ମୌଲାନା ଅବୁଲ କଲାମ ଆଜାଦ: ମିଳିତ ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମୀୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।

ଧର୍ମ ଓ ରାଜନୀତିର ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ଏହି ନେତାମାନଙ୍କ ମତରେ କିଛି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥିଲା। ତଥାପି, ସେମାନଙ୍କ ଅବଦାନ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ସମ୍ବିଧାନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

ଘ. ସମ୍ବିଧାନ ସଭା ଓ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ 26 ଜାନୁଆରୀ 1950 ମସିହାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସର ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା। ମୂଳ ସମ୍ବିଧାନର ପ୍ରସ୍ତାବନାରେ ‘ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ’ ଶବ୍ଦ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନେକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ନୀତି ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥିଲା।

42ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ, 1976 ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତାବନାରେ ‘ସମାଜବାଦୀ’ ଓ ‘ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ’ ଶବ୍ଦ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସଂଶୋଧନ ସମ୍ବିଧାନରେ ପୂର୍ବରୁ ନିହିତ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲା; ଏହି ନୀତିକୁ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କରିନଥିଲା। India+2

3. ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. ରାଜ୍ୟର କୌଣସି ସରକାରୀ ଧର୍ମ ନାହିଁ

ଭାରତର କୌଣସି ସରକାରୀ ରାଜ୍ୟ ଧର୍ମ ନାହିଁ। ସମ୍ବିଧାନ କୌଣସି ଏକ ଧର୍ମକୁ ରାଜ୍ୟର ଧର୍ମ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ପ୍ରତି ସମାନ ବ୍ୟବହାର କରିବା ରାଜ୍ୟର ଦାୟିତ୍ୱ।

2. ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ସମାନ ସମ୍ମାନ

ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ପ୍ରତି ସମାନ ସମ୍ମାନର ଭାବନା ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ ଜୀବନଯାପନ କରିପାରିବେ।

3. ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବିବେକର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ, ପାଳନ ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚାର କରିବାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରେ।

4. ରାଜ୍ୟର ଧାର୍ମିକ ନିରପେକ୍ଷତା

ରାଜ୍ୟ କେବଳ କୌଣସି ନାଗରିକଙ୍କ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭେଦଭାବ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ସରକାରୀ ନୀତି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ବିଧାନିକ ସମାନତା ନୀତି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

5. ରାଜ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଭିତ୍ତିକ ଦୂରତା

ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ ଧର୍ମଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ପୃଥକୀକରଣ ରଖିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସାମାଜିକ ଅନ୍ୟାୟ ଦୂର କରିବା, ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଓ ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିପାରେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ରାଜ୍ୟ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରେ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ। ଏପରି ହସ୍ତକ୍ଷେପ ସମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର ଓ ସୀମା ଅନୁସାରେ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।

6. ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା

ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କ ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନର ସୁରକ୍ଷାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ 29 ଓ 30 ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

7. ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଓ ସମାନତା

ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ସମାନତାର ବ୍ୟାପକ ସମ୍ବିଧାନିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ସମ୍ବିଧାନର ଅନ୍ୟ ଅଧିକାରକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଥା ସ୍ୱତଃ ସୁରକ୍ଷା ପାଇବ।

8. ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା

ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ଜାତୀୟ ଏକତା ବଜାୟ ରଖିବା। ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ଲୋକମାନେ ସମାନ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ସହିତ ନାଗରିକ ଭାବରେ ଏକାଠି ବାସ କରିପାରିବେ ବୋଲି ଏହା ସ୍ୱୀକାର କରେ।

4. ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା କେବଳ ଗୋଟିଏ ଅନୁଚ୍ଛେଦରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ପ୍ରସ୍ତାବନା, ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି।

ସମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା	ଗୁରୁତ୍ୱ
ପ୍ରସ୍ତାବନା	ଭାରତକୁ ସାର୍ବଭୌମ, ସମାଜବାଦୀ, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଗଣରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 14	ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା ଓ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 15	ଧର୍ମ ସମେତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବକୁ ନିଷେଧ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 16	ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା ନିଶ୍ଚିତ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 25	ବିବେକର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ, ପାଳନ ଓ ପ୍ରଚାରର ଅଧିକାର ଦିଏ; ଏହା ସମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ଅଧୀନ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 26	ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳନାର ଅଧିକାର ଦିଏ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 27	କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାର ବା ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯିବାରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 28	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ଉପାସନାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 29	ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା, ଲିପି ବା ସଂସ୍କୃତି ଥିବା ନାଗରିକ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 30	ଧାର୍ମିକ ଓ ଭାଷାଗତ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କୁ ନିଜ ପସନ୍ଦର ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ ଓ ପରିଚାଳନାର ଅଧିକାର ଦିଏ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 51A(e)	ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ସଦ୍‌ଭାବ ଓ ଭ୍ରାତୃତ୍ୱର ଭାବନା ବୃଦ୍ଧି କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 51A(f)	ଭାରତର ସମନ୍ୱିତ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟର ସୁରକ୍ଷାକୁ ନାଗରିକଙ୍କ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ 25 ରୁ 28 ମୁଖ୍ୟତଃ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ଅନୁଚ୍ଛେଦ 14 ରୁ 16 ସମାନତା ଓ ଭେଦଭାବ ନିଷେଧର ନୀତି ସ୍ଥାପନ କରିଛି। ଅନୁଚ୍ଛେଦ 29 ଓ 30 ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା କରେ। India+2

5. ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ୱରୂପ

ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା କେତେକ ଦିଗରେ କଠୋର ପୃଥକୀକରଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ମଡେଲ୍‌ଠାରୁ ଭିନ୍ନ।

ଆଧାର	କଠୋର ପୃଥକୀକରଣ ମଡେଲ୍	ଭାରତୀୟ ମଡେଲ୍
ରାଜ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ	ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ପୃଥକୀକରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ	ସମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କକୁ ଅନୁମତି
ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା	ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା	ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ସାମୂହିକ ଧାର୍ମିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା
ରାଜ୍ୟର ହସ୍ତକ୍ଷେପ	ଧାର୍ମିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଜ୍ୟର ଭୂମିକାକୁ ସୀମିତ ରଖିବା	ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପକୁ ଅନୁମତି
ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତା	ବିଭିନ୍ନ ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବିକଶିତ	ଗଭୀର ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତା ଥିବା ସମାଜରେ ବିକଶିତ
ମୂଳ ନୀତି	ରାଜ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ପୃଥକୀକରଣ	ସମାନତା, ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଭିତ୍ତିକ ଦୂରତା

ଏହି ତୁଳନା ଏକ ସାଧାରଣ ବୈଚାରିକ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ସମସ୍ତ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ସ୍ୱରୂପ ସମାନ ନୁହେଁ। ଭାରତୀୟ ମଡେଲ୍ ଦେଶର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାମାଜିକ ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ପରିସ୍ଥିତିରୁ ବିକଶିତ ହୋଇଛି। OUP Academic+2

6. ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ସୁରକ୍ଷାରେ ନ୍ୟାୟପାଳିକାର ଭୂମିକା

ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାକୁ ଏକ ସମ୍ବିଧାନିକ ନୀତି ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଛି।

କ. କେଶବାନନ୍ଦ ଭାରତୀ ବନାମ କେରଳ ରାଜ୍ୟ (1973)

ଏହି ମାମଲାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ମୌଳିକ ଢାଞ୍ଚା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ। ଏହା ଅନୁସାରେ ସଂସଦ ସମ୍ବିଧାନରେ ସଂଶୋଧନ କରିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ବିଧାନର ମୌଳିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାକୁ ସମ୍ବିଧାନର ମୌଳିକ ଢାଞ୍ଚାର ଅଂଶ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇଛି।

ଖ. ଏସ୍. ଆର୍. ବୋମ୍ମାଇ ବନାମ ଭାରତ ସଂଘ (1994)

ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହା ଏକ ଐତିହାସିକ ରାୟ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ଯେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ମୌଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ। ରାଜ୍ୟ ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ପ୍ରତି ସମାନ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ କୌଣସି ଏକ ଧର୍ମ ସହିତ ନିଜକୁ ଯୋଡ଼ିବା କିମ୍ବା ତାହାକୁ ବିଶେଷ ସୁବିଧା ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ନ୍ୟାୟାଳୟ ଏହା ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ଯେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ଅର୍ଥ ସାର୍ବଜନୀନ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନରେ ଧର୍ମ ପାଳନକୁ ନିଷେଧ କରିବା ନୁହେଁ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ରାଜ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସମ୍ବିଧାନିକ ସମାନତା ଓ ନିରପେକ୍ଷତା ଅନୁସାରେ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। Indian Kanoon+1

ଗ. ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର 2024 ମସିହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା

ନଭେମ୍ବର 2024 ରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ପୁନର୍ବାର କହିଥିଲେ ଯେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ସମ୍ବିଧାନର ସମଗ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନିହିତ ରହିଛି। ସମାନତା, ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏହାର ଆଧାର। ନ୍ୟାୟାଳୟ ଏହା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ ଯେ 1976 ମସିହାରେ ପ୍ରସ୍ତାବନାରେ ‘ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ’ ଶବ୍ଦ ଯୋଡ଼ାଯିବା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ବିଧାନରେ ପୂର୍ବରୁ ନିହିତ ଏହି ନୀତି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। India+1

7. ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ସମ୍ମୁଖୀନ ଆହ୍ୱାନ

1. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ସାମୂହିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ବିଭାଜନ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଜାତୀୟ ଏକତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

2. ଧର୍ମର ରାଜନୀତିକରଣ

ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିରେ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକ, ପରିଚୟ ଓ ଭାବନାର ବ୍ୟବହାର ଧର୍ମ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତିର ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ଆଲୋଚନା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

3. ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଓ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ

ସମସ୍ତ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସମାନତା, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସୁରକ୍ଷା ବଜାୟ ରଖିବା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବିଧାନିକ ଆହ୍ୱାନ। ଭେଦଭାବ, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଏହି ଆଲୋଚନାର ଅଂଶ।

4. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ ଓ ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା

ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ବିବାହ ଓ ପରିବାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କେତେକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ ରହିଛି। ଏହି ଆଇନଗୁଡ଼ିକର ସଂସ୍କାରକୁ ନେଇ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ଲିଙ୍ଗଗତ ନ୍ୟାୟ, ସମାନତା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଥାଏ।

5. ରାଜ୍ୟର ଚୟନମୂଳକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ

ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ପ୍ରଥାରେ ରାଜ୍ୟର ହସ୍ତକ୍ଷେପକୁ ନେଇ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାନ, ନିରପେକ୍ଷ ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ଭାବରେ ଯଥାର୍ଥ କି ନୁହେଁ, ସେ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥାଏ।

6. ଧାର୍ମିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତ ସୂଚନା

ଘୃଣାମୂଳକ ଭାଷଣ, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଉତ୍ତେଜନା ଓ ପାରମ୍ପରିକ ତଥା ଡିଜିଟାଲ୍ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରସାରିତ ଭ୍ରାନ୍ତ ସୂଚନା ସାମାଜିକ ସଦ୍‌ଭାବକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇପାରେ।

7. ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ

ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସମାନତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସାର୍ବଜନୀନ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ସହିତ ସନ୍ତୁଳିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସମ୍ବିଧାନ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଅସୀମିତ ଅଧିକାର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ।

8. ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସଫଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ପାଇଁ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। କାରଣ:

• ଏହା ବିବେକ ଓ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସର ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୁରକ୍ଷା କରେ।
• ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମାନ ନାଗରିକତା ନିଶ୍ଚିତ କରେ।
• ଧାର୍ମିକ ଓ ଭାଷାଗତ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା କରେ।
• ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ଭେଦଭାବକୁ ରୋକିବାରେ ସହାୟତା କରେ।
• ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜରେ ସାମାଜିକ ସଦ୍‌ଭାବକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଏ।
• ସମ୍ବିଧାନିକ ନୈତିକତା ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।
• ସାଂସ୍କୃତିକ ବା ଧାର୍ମିକ ଏକରୂପତା ଲାଦି ନଦେଇ ଜାତୀୟ ଏକତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଏ।

ଉପସଂହାର

ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଦେଶର ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତା, ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରରୁ ବିକଶିତ ହୋଇଛି। ଏହାର ଅର୍ଥ ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରୁ ଧର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦୂରେଇ ରଖିବା ନୁହେଁ। ବରଂ ଏହାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ରାଜ୍ୟ କୌଣସି ଏକ ଧର୍ମକୁ ବିଶେଷ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନଦେବା, ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ସମାନ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିବା ଏବଂ ସମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।

ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଓ ରାଜ୍ୟର ସିଦ୍ଧାନ୍ତଭିତ୍ତିକ ଦୂରତା ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ସ୍ଥାପନ କରିବା ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା। ଏହାର ସଫଳତା କେବଳ ସମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନ୍ୟାୟିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ; ବରଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଚରଣ, ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ମାନ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କ ଅଧିକାର ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ।