୧. ଉପକ୍ରମ

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶାସନ ବା ରାଜଧର୍ମ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା। ମନୁସ୍ମୃତିରେ ଶାସନକୁ କେବଳ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ପ୍ରୟୋଗ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ। ବରଂ ଶାସକଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ, ନ୍ୟାୟ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳାର ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ବିଚାର କରାଯାଇଛି।

ମନୁଙ୍କ ମତରେ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନ, ଅପରାଧର ଦମନ ଏବଂ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସଂରକ୍ଷଣ। ଏହିପରି ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ସହିତ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଯେଉଁ ଶାସକ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ବିଫଳ ହୁଏ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପଦକୁ ଶୋଷଣ କରେ, ସେ ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କରିବାରେ ବିଫଳ ହୁଏ।

ମନୁସ୍ମୃତିର ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ବିବାଦ ଓ ଦଣ୍ଡବିଧାନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକରେ ରାଜାଙ୍କ କ୍ଷମତାକୁ ଧାର୍ମିକ ଓ ନୈତିକ ନିୟମ ମଧ୍ୟରେ ପରିଚାଳିତ ହେବାକୁ ଥିବା ଏକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। Swaveda+1

ମନୁଙ୍କ ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶାସନ ଏକ ଐତିହାସିକ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା। ଏହାକୁ ଆଧୁନିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ଶାସନ କିମ୍ବା ବର୍ତ୍ତମାନର ଭାରତୀୟ ଆଇନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ସମାନ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୨. ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ହିନ୍ଦୁ ସାହିତ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ମନୁଙ୍କୁ ଜଣେ ପ୍ରାଚୀନ ଧର୍ମପ୍ରଣେତା ଏବଂ ମାନବ ସମାଜର ଆଦିପୁରୁଷ ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି। ତାଙ୍କ ନାମରେ ପରିଚିତ ମନୁସ୍ମୃତି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଅଧିକାଂଶ ଗବେଷକ ଏହାର ରଚନାକାଳକୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ରଖନ୍ତି; ତଥାପି ଏହାର ରଚନା ଓ ବିକାଶ ସମ୍ପର୍କରେ ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ରହିଛି।

ମନୁସ୍ମୃତିରେ ଶିକ୍ଷା, ପରିବାର, ବିବାହ, ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସମ୍ପତ୍ତି, ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଦଣ୍ଡବିଧାନ ଓ ରାଜତ୍ୱ ଆଦି ବିଷୟ ଆଲୋଚିତ ହୋଇଛି। ଏହାର ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାରୁ ମନୁଙ୍କ ଶାସନ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବା ପାଇଁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖେ। St Andrews Encyclopaedia of Theology+2

ମନୁଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏପରି ଏକ ବୌଦ୍ଧିକ ପରିବେଶରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ନୀତି ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ ଶାସନ, କର ବ୍ୟବସ୍ଥା, କୂଟନୀତି ଏବଂ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ପ୍ରୟୋଗ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା। ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣାରେ ଏହି ବ୍ୟବହାରିକ ଶାସନ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ରାଜାଙ୍କ ଧାର୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଗଲା, ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇଛି। Cambridge Core+1

୩. ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶାସନର ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା

ରାଜଧର୍ମ ଶବ୍ଦଟି ଦୁଇଟି ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦରୁ ଗଠିତ:

• ରାଜା: ରାଜ୍ୟର ଶାସକ ବା ରାଜନୈତିକ ନେତା।
• ଧର୍ମ: କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ, ନୈତିକତା ଓ ଉଚିତ ଆଚରଣର ନିୟମ।

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ରାଜଧର୍ମର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ରାଜାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ। ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶାସନ ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ରାଜତନ୍ତ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ଶାସକ ଧର୍ମର ନୀତି ଅନୁସାରେ ନିଜର କ୍ଷମତା ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ଆଶା କରାଯାଏ।

ମନୁଙ୍କ ଶାସନ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ସରକାରର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
2. ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ବଜାୟ ରଖିବା।
3. ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା।
4. ଅପରାଧ ଓ ଅନ୍ୟାୟକୁ ରୋକିବା।
5. ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
6. ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା।
7. ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ଓ ବାହ୍ୟ ଆକ୍ରମଣରୁ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବା।

ଏହିପରି ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶାସନ ହେଉଛି କର୍ତ୍ତବ୍ୟକେନ୍ଦ୍ରିକ ରାଜତ୍ୱର ଏକ ଧାରଣା। ରାଜା କେବଳ ନିଜର ସୁଖ, ଧନ ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କ୍ଷମତା ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର ଶାସନର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତତା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ।

୪. ମନୁଙ୍କ ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶାସନର ମୌଳିକ ନୀତି

୪.୧ ଧର୍ମର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ

ଧର୍ମ ହେଉଛି ଶାସନର ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ନୀତି। ରାଜାଙ୍କୁ ନୈତିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଶାସନ କରିବାକୁ ଆଶା କରାଯାଏ। ତାଙ୍କର କ୍ଷମତାକୁ ଅସୀମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧିକାର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ।

ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନ, ରାଜସ୍ୱ ସଂଗ୍ରହ, ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଏହିପରି ଶାସନକୁ କେବଳ କ୍ଷମତାର ଉପକରଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଇଛି।

୪.୨ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା

ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଡକାୟତି, ହିଂସା, ଆକ୍ରମଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିପଦରୁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ତାଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ।

ଏହା ସହିତ ରାଜାଙ୍କ ଅଧୀନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଅଧିକାରୀମାନେ ଯେପରି ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଶୋଷଣ ନ କରନ୍ତି, ସେଥିପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜକର୍ମଚାରୀମାନେ ନିଜ ପଦବୀର ଅପବ୍ୟବହାର କରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ହଡ଼ପ କରିପାରନ୍ତି ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଇଛି। ତେଣୁ ପ୍ରଶାସନ ଉପରେ ନିରୀକ୍ଷଣ ରଖିବା ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। Swaveda+1

୪.୩ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳାର ସଂରକ୍ଷଣ

ମନୁଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରଚଳିତ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଶାସନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାୟିତ୍ୱ। ରାଜା ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆଶା କରାଯାଏ।

ଏହି ନୀତି ମନୁସ୍ମୃତିର ଶ୍ରେଣୀଭିତ୍ତିକ ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହାର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ ଆବଶ୍ୟକ, କାରଣ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସୁବିଧା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାଏ।

୪.୪ ନ୍ୟାୟ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ପ୍ରଶାସନ

ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନ ଏବଂ ବିବାଦର ସମାଧାନ କରିବା ରାଜାଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ। ଅଭିଜ୍ଞ ଅଧିକାରୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ପରାମର୍ଶଦାତାଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ସେ ମାମଲାଗୁଡ଼ିକର ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।

ମନୁଙ୍କ ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପ୍ରମାଣ, ସାକ୍ଷୀ, ସମ୍ପତ୍ତି ବିବାଦ, ଋଣ, ଚୁକ୍ତି ଓ ଅପରାଧ ଆଦିର ବିଚାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। କିନ୍ତୁ ଗ୍ରନ୍ଥରେ କେତେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଦଣ୍ଡ ଓ ଆଇନଗତ ମାନଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଛି। ଆଧୁନିକ ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତାର ନୀତି ଅନୁସାରେ ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୀମାବଦ୍ଧତା। Swaveda+1

୪.୫ ଶାସକଙ୍କ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ

ରାଜା ଆତ୍ମସଂଯମ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ବିବେକଶୀଳତା ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସେ ଇଚ୍ଛାଧୀନ ଆଚରଣ, ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋଗବିଳାସ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ପତ୍ତିର ଅପବ୍ୟବହାରରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ।

ରାଜାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଚରଣ ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥିରତା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ବୋଲି ଧରାଯାଇଛି। ତେଣୁ ସେ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିବା, ଅଭିଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନେବା ଓ ଗୁରୁତ୍ୱର ସହିତ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ।

୪.୬ ଶୋଷଣରୁ ସୁରକ୍ଷା

ମନୁଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ଅଧିକାରୀମାନେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ପ୍ରଶାସନ ଏପରି ଭାବରେ ପରିଚାଳିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯାହା ରାଜ୍ୟର ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଯଥା ଆର୍ଥିକ ଭାର ପକାଇବ ନାହିଁ।

ମନୁ କର ସଂଗ୍ରହକୁ ମହୁମାଛି ଧୀରେ ଧୀରେ ଫୁଲରୁ ମଧୁ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ସହିତ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ରାଜ୍ୟ ଏପରି ଭାବରେ ରାଜସ୍ୱ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାଙ୍କ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ। Swaveda+1

୫. ରାଜାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ

ମନୁଙ୍କ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ଥାନ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ। ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥା ନ୍ୟାୟିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସଠିକ୍ ପରିଚାଳନା ତାଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ।

ଦାୟିତ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ର	ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ
ସୁରକ୍ଷା	ହିଂସା, ଡକାୟତି ଓ ବାହ୍ୟ ଆକ୍ରମଣରୁ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା।
ନ୍ୟାୟ	ବିବାଦର ବିଚାର କରି ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା।
ନିରାପତ୍ତା	ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ଓ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା।
ପ୍ରଶାସନ	ଯୋଗ୍ୟ ଅଧିକାରୀ ଓ ପରାମର୍ଶଦାତା ନିଯୁକ୍ତ କରିବା।
ରାଜସ୍ୱ	ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୀତି ଅନୁସାରେ କର ସଂଗ୍ରହ କରିବା।
ଅର୍ଥନୀତି	ସମ୍ପତ୍ତି, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଉତ୍ପାଦନମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା	ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସ୍ୱୀକୃତ ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା।
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଚରଣ	ଆତ୍ମସଂଯମ, ବିବେକ ଓ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା।

ଏହିପରି ରାଜାଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ସହିତ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱର ସମନ୍ୱୟ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ତାଙ୍କର ପଦବୀ କେବଳ ସୁବିଧା ବା ସମ୍ମାନର ପ୍ରତୀକ ନୁହେଁ; ଏହା ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତି ବ୍ୟାପକ ଦାୟିତ୍ୱର ପ୍ରତୀକ।

୬. ଦଣ୍ଡ: ଆଇନ, ଦଣ୍ଡବିଧାନ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା

ମନୁଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା ହେଉଛି ଦଣ୍ଡ। ଦଣ୍ଡର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଅପରାଧ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡବିଧାନ, ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କ୍ଷମତା କିମ୍ବା ନିୟମ ପାଳନ କରାଇବାର ରାଜ୍ୟୀୟ ଶକ୍ତି।

ମନୁଙ୍କ ମତରେ ସମାଜରେ ଅପରାଧ ଓ ଅନ୍ୟାୟକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆବଶ୍ୟକ। ଯଦି ଅପରାଧ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥାଏ, ତେବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁର୍ବଳମାନଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରିପାରନ୍ତି ଏବଂ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ନଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ।

ଦଣ୍ଡର ତିନୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ ରହିଛି:

1. ଅପରାଧ ନିବାରଣ: ଦଣ୍ଡ ଅପରାଧ କରିବାରୁ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନିବୃତ୍ତ କରେ।
2. ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା: ସମାଜରେ ଶାନ୍ତି ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
3. ରାଜକୀୟ କ୍ଷମତାର ପ୍ରୟୋଗ: ଆଇନ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ତଥାପି ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରୟୋଗ ହେବା ଉଚିତ। ଏହା ରାଜାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କ୍ରୋଧ ବା ଇଚ୍ଛାଧୀନ କ୍ଷମତାର ଉପକରଣ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ଏହାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ୟା ହେଉଛି, ମନୁସ୍ମୃତିରେ ଅନେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଛି। ତେଣୁ ଦଣ୍ଡକୁ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷାର ଉପାୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ଆଧୁନିକ ଆଇନଗତ ସମାନତାର ନୀତି ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଳ ଖାଏ ନାହିଁ। e-Books Inflibnet+1

୭. କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରଶାସନ

ମନୁଙ୍କ ମତରେ କର ରାଜ୍ୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟ ଉତ୍ସ। ପ୍ରଶାସନ ପରିଚାଳନା, ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ରାଜକୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ ଆବଶ୍ୟକ।

ତଥାପି ମନୁ ରାଜାଙ୍କୁ ସଂଯମିତ ଭାବରେ କର ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ମହୁମାଛି ଫୁଲରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ମଧୁ ସଂଗ୍ରହ କରିବାର ଉଦାହରଣ ଦେଇ ସେ ବୁଝାଇଛନ୍ତି ଯେ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆର୍ଥିକ ଭାର ନ ପକାଇ ରାଜସ୍ୱ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ।

ରାଜାଙ୍କ ଅର୍ଥନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• କର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୈଧ ରାଜସ୍ୱ ସଂଗ୍ରହ।
• କୃଷି ଉତ୍ପାଦନର ସୁରକ୍ଷା।
• ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ତଦାରଖ।
• ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଧନର ସୁରକ୍ଷା।
• ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଶୋଷଣକୁ ରୋକିବା।
• ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ।

ମନୁଙ୍କ କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କିତ ଚିନ୍ତାଧାରାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଶାସନ ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ସଂଗ୍ରହ କରିବାରେ ସଂଯମ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ। Swaveda+1

୮. ମନ୍ତ୍ରୀ, ଅଧିକାରୀ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂଗଠନ

ମନୁଙ୍କ ଶାସନ ଧାରଣାରେ କେବଳ ରାଜା ଏକାକୀ ରାଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପରାମର୍ଶଦାତା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ସହଯୋଗ ଆବଶ୍ୟକ।

ପ୍ରଶାସନର ପ୍ରମୁଖ ଦାୟିତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଯୋଗ୍ୟ ପରାମର୍ଶଦାତାଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି।
• ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ପରାମର୍ଶ ଗ୍ରହଣ।
• ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ତଦାରଖ।
• ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ନିରୀକ୍ଷଣ।
• ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନର ସମୀକ୍ଷା।
• ଦୁର୍ନୀତି ଓ କ୍ଷମତାର ଅପବ୍ୟବହାରକୁ ରୋକିବା।
• ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ନିରାପତ୍ତା ବଜାୟ ରଖିବା।

ରାଜା ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ପ୍ରତି ସର୍ବଦା ସଚେତନ ରହିବା ଉଚିତ। ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ ରାଜକର୍ମଚାରୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ମନୁଙ୍କ ସତର୍କବାଣୀରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ପ୍ରଶାସନିକ ତଦାରଖ ସୁଶାସନର ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଅଂଶ। Swaveda+1

୯. ବୈଦେଶିକ ନୀତି ଓ ପ୍ରତିରକ୍ଷା

ମନୁ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ମୁକାବିଲା କରିବାରେ ରାଜାଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି।

ରାଜାଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରୁ ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଓ ସାମରିକ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଠନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସାହସ, ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ରଣନୈତିକ ବିଚାରଶକ୍ତି ଜଣେ ଶାସକଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ରାଜାଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି:

1. ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ସୁରକ୍ଷା।
2. ସାମରିକ ଶକ୍ତିର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ।
3. ବାହ୍ୟ ଆକ୍ରମଣର ପ୍ରତିରୋଧ।
4. ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପର୍କର ବିଚାରପୂର୍ବକ ପରିଚାଳନା।
5. ବାହ୍ୟ ବିପଦ ସମୟରେ ରାଜ୍ୟକୁ ଦୁର୍ବଳ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା।

ମନୁଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ରାଜାଙ୍କ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ଓ ବ୍ୟବହାରିକ ଶାସନ ନୀତିର ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଯାଏ। ରାଜଧର୍ମ, ନୀତି ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରାର ସମ୍ପର୍କ ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣାର ଏକ ବିଷୟ ହୋଇଛି। Oxford Academic+1

୧୦. ରାଜା ଓ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ

ରାଜା ଓ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ମନୁଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ମୂଳ ଆଧାର। ରାଜାଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସାମାଜିକ ଓ ନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସୁରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପଡ଼େ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହି ସମ୍ପର୍କକୁ ଚାରୋଟି ବିନ୍ଦୁରେ ବୁଝିହେବ:

• ଧର୍ମ କ୍ଷମତାକୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରେ: ଶାସକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ।
• କ୍ଷମତା ସହିତ ଦାୟିତ୍ୱ ଜଡ଼ିତ: ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।
• ନ୍ୟାୟ ରାଜକୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ: ରାଜା ବିବାଦର ବିଚାର କରିବେ ଏବଂ ଅପରାଧକୁ ଦଣ୍ଡିତ କରିବେ।
• କୁଶାସନର ପରିଣାମ ରହିଛି: ଯେଉଁ ଶାସକ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରେ କିମ୍ବା ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ବିଫଳ ହୁଏ, ସେ ନିଜ ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କରେ ନାହିଁ।

ଏହା ରାଜତ୍ୱର ଏକ ଆଦର୍ଶମୂଳକ ଧାରଣା। ଏହା ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସନର ଏକ ଆଦର୍ଶ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ; କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ଜନସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ନିର୍ବାଚିତ ସରକାର ବା ଆଇନଗତ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏଥିରେ ନାହିଁ।

୧୧. ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ମନୁଙ୍କ ଅବଦାନ

ମନୁଙ୍କ ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶାସନ ଧାରଣା ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖେ।

ପ୍ରଥମତଃ, ଏହା ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାକୁ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଛି। ରାଜା ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ।

ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ଏହା ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଏକ ବ୍ୟାପକ ବିବରଣୀ ଦେଇଛି। ସୁରକ୍ଷା, ନ୍ୟାୟ, ଦଣ୍ଡ, କର, ପ୍ରଶାସନ ଓ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଷୟରେ ଏଥିରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି।

ତୃତୀୟତଃ, ଏହା ପ୍ରଶାସନିକ ତଦାରଖର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଛି। ରାଜା ଅଧିକାରୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ନଜର ରଖିବେ।

ଚତୁର୍ଥତଃ, ଏହା ଆଇନ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ସମ୍ପର୍କକୁ ଆଲୋଚନା କରିଛି। ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନ ଓ ଦଣ୍ଡର ପ୍ରୟୋଗକୁ ରାଜାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଛି।

ପଞ୍ଚମତଃ, ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ରାଜନୈତିକ ଆଦର୍ଶର ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ଯୋଗାଇଥାଏ। ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପରମ୍ପରା ରାଜତ୍ୱ ଓ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କିପରି ଦେଖୁଥିଲା, ତାହା ବୁଝିବାରେ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏହି ଅବଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ଐତିହାସିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ। ମନୁସ୍ମୃତି ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକମାତ୍ର ରାଜନୈତିକ ବା ଆଇନଗତ ପ୍ରାଧିକାର ନଥିଲା। ଏହାର ସମସ୍ତ ନିୟମ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳ ଓ କାଳଖଣ୍ଡରେ ସମାନ ଭାବରେ ପାଳିତ ହେଉଥିଲା ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। Cambridge Core+2

୧୨. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ମନୁଙ୍କ ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶାସନ ଧାରଣାରେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ଶାସକଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ, ପ୍ରଶାସନ ଓ କର ସଂଗ୍ରହରେ ସଂଯମ ଭଳି ଦିଗ ରହିଛି। ତଥାପି ଏଥିରେ କେତେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୀମାବଦ୍ଧତା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

୧୨.୧ ଶ୍ରେଣୀଭିତ୍ତିକ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ଶାସନର ଏକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସଂରକ୍ଷଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ଏପରି ଏକ ସମାଜ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଧିକାର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି।

୧୨.୨ ଆଇନ ଆଗରେ ଅସମାନତା

ଗ୍ରନ୍ଥରେ କେତେକ ମାମଲାରେ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଦଣ୍ଡ ଓ ଆଇନଗତ ମାନଦଣ୍ଡ ରହିଛି। ଏହା ସମସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନ ବୋଲି ଆଧୁନିକ ନୀତି ସହିତ ସମାନ ନୁହେଁ।

୧୨.୩ ସୀମିତ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ

ମନୁଙ୍କ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ରାଜତ୍ୱକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଠିତ। ଏଥିରେ ଜନସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ସରକାର ବା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱର ଆଧୁନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନାହିଁ।

୧୨.୪ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ଆଧାର

ଏହି ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ନୀତି ସହିତ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ। ଆଧୁନିକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପରି ଏଥିରେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପୃଥକୀକରଣ ନାହିଁ।

୧୨.୫ କ୍ଷମତାର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ

ରାଜା ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବା ଓ ପରାମର୍ଶଦାତାଙ୍କ ସହଯୋଗ ନେବାକୁ ଆଶା କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଧୁନିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଶାସନରେ ଥିବା କ୍ଷମତାର ପୃଥକୀକରଣ ଓ ପାରସ୍ପରିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏଥିରେ ନାହିଁ।

୧୨.୬ ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ ନୁହେଁ, ଆଦର୍ଶମୂଳକ ଚରିତ୍ର

ମନୁସ୍ମୃତି ମୁଖ୍ୟତଃ କିପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, ତାହାର ନିୟମ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାସକ ବା ସମାଜ ଏହାର ସମସ୍ତ ନିୟମକୁ ବାସ୍ତବରେ ପାଳନ କରୁଥିଲେ ବୋଲି ଏହାକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

ତେଣୁ ମନୁଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଶ୍ରେଣୀଭିତ୍ତିକ ଓ ଅସମାନତାମୂଳକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ ଆବଶ୍ୟକ।

୧୩. ସମସାମୟିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା

ମନୁଙ୍କ ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶାସନ ଧାରଣା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଓ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୈତିକ ଅଧ୍ୟୟନର ଏକ ବିଷୟ ଭାବରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖେ। ଏହାର କେତେକ ବିଷୟକୁ ଆଧୁନିକ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇପାରେ।

ମନୁଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା	ଆଧୁନିକ ଶାସନରେ ତୁଳନାତ୍ମକ ଦିଗ
ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା	ଜୀବନ ଓ ନିରାପତ୍ତାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର ଦାୟିତ୍ୱ।
ନ୍ୟାୟ	ଆଇନର ଶାସନ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
କର ସଂଗ୍ରହରେ ସଂଯମ	ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ରାଜସ୍ୱ ନୀତି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଆର୍ଥିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ।
ଅଧିକାରୀଙ୍କ ତଦାରଖ	ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ଦୁର୍ନୀତି ନିବାରଣ।
ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ	ସାର୍ବଜନୀନ ପଦବୀରେ ସଚ୍ଚୋଟତା ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ।
ଦଣ୍ଡର ପ୍ରୟୋଗ	ଆଇନଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଅପରାଧ ଅନୁପାତରେ ଦଣ୍ଡ।

ଏହି ତୁଳନାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ମନୁଙ୍କ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଧୁନିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଶାସନ ସହିତ ସମାନ। ଆଧୁନିକ ଭାରତର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ବିଧାନ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏହା ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା, ମୌଳିକ ଅଧିକାର, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ରାଜ୍ୟ କ୍ଷମତା ଉପରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।

ମନୁଙ୍କ ଐତିହାସିକ ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା, ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିପାରିବେ। ଏହା ଐତିହାସିକ ରାଜତ୍ୱ ମଡେଲ୍ ଓ ଆଧୁନିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନୀତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।

୧୪. ଉପସଂହାର

ମନୁଙ୍କ ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶାସନ ଧାରଣା ବା ରାଜଧର୍ମ ରାଜତ୍ୱକୁ ଏକ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନ, ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା, ସଂଯମିତ କର ସଂଗ୍ରହ, ଅଧିକାରୀଙ୍କ ତଦାରଖ ଓ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆଶା କରାଯାଏ।

ଏହାର ମୂଳ ଧାରଣା ହେଉଛି ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରୟୋଗ ହେବା ଉଚିତ ଏବଂ ଏହା କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥର ଉପକରଣ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ରାଜଧର୍ମ ଓ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣା ମନୁଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଓ ଆଇନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

ତଥାପି ଏହି ଶାସନ ମଡେଲ୍ ଏକ ଶ୍ରେଣୀଭିତ୍ତିକ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏବଂ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କରେ ଅସମାନତାମୂଳକ ନିୟମ ରହିଛି। ତେଣୁ ଏହାକୁ ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ଐତିହାସିକ ଅବଦାନ ଭାବରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ସହିତ ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଦର୍ଶଠାରୁ ଏହାର ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୫. ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ

କ. ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ମନୁଙ୍କ ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶାସନ ଧାରଣା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
2. ମନୁଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ରାଜଧର୍ମର ଅର୍ଥ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କର।
3. ମନୁଙ୍କ ମତରେ ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଦାୟିତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
4. ମନୁଙ୍କ ଶାସନ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଦଣ୍ଡର ଗୁରୁତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କର।
5. ନ୍ୟାୟ, କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ପ୍ରଶାସନ ସମ୍ପର୍କରେ ମନୁଙ୍କ ମତ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
6. ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନୀତିର ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ମନୁଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ଧାରଣାର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ କର।

ଖ. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ରାଜଧର୍ମ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?
2. ଦଣ୍ଡର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
3. ମନୁସ୍ମୃତିର କେଉଁ ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଧାନତଃ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି?
4. ମନୁଙ୍କ ମତରେ ରାଜାଙ୍କ ଯେକୌଣସି ଚାରୋଟି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
5. କର ସଂଗ୍ରହ ସମ୍ପର୍କରେ ମନୁଙ୍କ ମତ କ’ଣ?
6. ମନୁଙ୍କ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ତଦାରଖ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?
7. ଧର୍ମ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟରେ କି ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି?
8. ମନୁଙ୍କ ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶାସନ ଧାରଣାର ଦୁଇଟି ସୀମାବଦ୍ଧତା ଉଲ୍ଲେଖ କର।

ସନ୍ଦର୍ଭ ଗ୍ରନ୍ଥସୂଚୀ

1. Olivelle, Patrick (2004). Manu’s Code of Law: A Critical Edition and Translation of the Mānava-Dharmaśāstra. Oxford University Press.
2. Bühler, Georg, trans. (1886). The Laws of Manu. Sacred Books of the East, Vol. 25. Oxford: Clarendon Press.
3. McClish, Mark (2017). “King: Rājadharma.” The Oxford History of Hinduism: Hindu Law: A New History of Dharmaśāstra. Oxford University Press.
4. McClish, Mark (2019). “From Law to Dharma: State Law and Sacred Duty in Ancient India.” Journal of Law and Religion, 34(3), 284–309.
5. INFLIBNET. “The Political Thought in Dharmashastra: Manu.” Political Theory and Thought: Western and Indian Traditions.
6. Suraj, Anoop Kumar (2025). “Theory of Kingship in the Manusmṛti: Daṇḍa, Dharma, and the Moral Responsibility of Political Power.” Journal of Dharma Studies.
7. Sharma, R. S. (1996). Aspects of Political Ideas and Institutions in Ancient India. Delhi.
8. Altekar, A. S. (2011 edition). State and Government in Ancient India. Motilal Banarsidass.