୧. ଉପକ୍ରମ
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସାମାଜିକ ଓ ଆଇନଗତ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଇତିହାସରେ ମନୁଙ୍କର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତାଧାରା ମୁଖ୍ୟତଃ ମନୁସ୍ମୃତି ବା ମାନବ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ନାମକ ଗ୍ରନ୍ଥ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଥିରେ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ, ଧାର୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନୈତିକ ଆଚରଣ, ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ, ବିବାହ, ଉତ୍ତରାଧିକାର, ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଶାସକଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା ରହିଛି।
ମନୁସ୍ମୃତି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ସାମୂହିକ ଜୀବନର ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଏକ ନିୟମଭିତ୍ତିକ ସାମାଜିକ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି। ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ବର୍ଗର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ମାନବ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମ, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ, ବିବାହ ପ୍ରଥା, ପାରିବାରିକ ଦାୟିତ୍ୱ, ସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିକାର ଓ ସାମାଜିକ ଆଚରଣ ସମ୍ପର୍କିତ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି।
ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଦର୍ଶନର ମୂଳ ଆଧାର ହେଉଛି ଧର୍ମ। ଧର୍ମ କେବଳ ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟାକଳାପ ନୁହେଁ; ଏହା ନୈତିକ, ସାମାଜିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ଆଇନଗତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଏକ ବ୍ୟାପକ ଧାରଣା। ମନୁଙ୍କ ମତରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଓ ଜୀବନର ଅବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
ତଥାପି ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନରେ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ସମାଜର ସ୍ତରୀକୃତ ଓ ପୁରୁଷପ୍ରଧାନ ଗଠନ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି। ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ବର୍ଗ, ବିଶେଷକରି ଜାତି ଓ ଲିଙ୍ଗ ଆଧାରରେ ଅସମାନ ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଛି। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆଧୁନିକ ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ ଓ ଗବେଷକମାନେ ସମାଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି।
ତେଣୁ ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନକୁ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଓ ଆଇନଗତ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ଐତିହାସିକ ଉତ୍ସ ଭାବରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ସହିତ ଏଥିରେ ଥିବା ଅସମାନତାକୁ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଭାବରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
୨. ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ମନୁସ୍ମୃତି ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ମନୁଙ୍କ ନାମରେ ପରିଚିତ। ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ମନୁଙ୍କୁ ମାନବଜାତିର ଆଦିପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଆଇନ ପ୍ରଣେତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଗ୍ରନ୍ଥର ପାରମ୍ପରିକ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ମନୁ ଧର୍ମ ସମ୍ପର୍କିତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତାହା ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ।
ଐତିହାସିକ ଗବେଷଣା ଅନୁସାରେ ମନୁସ୍ମୃତିକୁ ସାଧାରଣତଃ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଯୁଗର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଶତାବ୍ଦୀଗୁଡ଼ିକରେ ରଚିତ ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ପ୍ୟାଟ୍ରିକ୍ ଓଲିଭେଲ୍ଙ୍କ ଗବେଷଣା ଅନୁସାରେ *ମାନବ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର*ର ରଚନାକାଳ ପ୍ରାୟ ୧୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରୁ ୨୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଇଛି। ତଥାପି ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକର ରଚନାକାଳ ସମ୍ପର୍କରେ ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ଜାରି ରହିଛି।
ମନୁସ୍ମୃତି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଅଂଶ। ଏହାକୁ ସ୍ମୃତି ଶ୍ରେଣୀରେ ରଖାଯାଏ, ଶ୍ରୁତି ଶ୍ରେଣୀରେ ନୁହେଁ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ମୋଟ ବାରଟି ଅଧ୍ୟାୟ ରହିଛି। ଏଥିରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚିତ ହୋଇଛି—
- ସୃଷ୍ଟି ଓ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉତ୍ପତ୍ତି।
- ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସେମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
- ଚାରି ଆଶ୍ରମ ବା ଜୀବନର ଚାରିଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ।
- ଶିକ୍ଷା ଓ ଧାର୍ମିକ ଦାୟିତ୍ୱ।
- ବିବାହ ଓ ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ।
- ସମ୍ପତ୍ତି, ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
- ଦେୱାନୀ ଓ ଫୌଜଦାରୀ ଆଇନ।
- ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଶାସନ।
- ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, କର୍ମ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ।
ମନୁସ୍ମୃତି ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ସାମାଜିକ ଓ ଆଇନଗତ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା। ତଥାପି ଏହାକୁ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ବାସ୍ତବ ଜୀବନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଏକ ଆଦର୍ଶଭିତ୍ତିକ ନିୟମାତ୍ମକ ଗ୍ରନ୍ଥ। ବାସ୍ତବ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥା ଅଞ୍ଚଳ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଥିଲା।
୩. ସାମାଜିକ ଆଇନର ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା
ସାମାଜିକ ଆଇନ କହିଲେ ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ନିୟମ, ପ୍ରଥା ଓ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ବୁଝାଏ। ଏହା ପାରିବାରିକ ଜୀବନ, ବିବାହ, ବୃତ୍ତି, ଉତ୍ତରାଧିକାର, ଶିକ୍ଷା, ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଚରଣ ସମ୍ପର୍କରେ ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।
ମନୁଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ସାମାଜିକ ଆଇନ ଧର୍ମ ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ଧର୍ମ କେବଳ ଆଧୁନିକ ଅର୍ଥରେ ଆଇନଗତ ନିୟମ ନୁହେଁ; ଏଥିରେ ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଧାର୍ମିକ ଦାୟିତ୍ୱ, ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଉଚିତ ଆଚରଣର ନୀତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା—
1. ସମାଜରେ ଏକ ସଂଗଠିତ ଗଠନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା।
2. ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା।
3. ପାରିବାରିକ ଓ ବୈବାହିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା।
4. ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଥା ରକ୍ଷା କରିବା।
5. ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର ସମ୍ପର୍କିତ ନିୟମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।
6. ନୈତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା।
7. ବିବାଦର ସମାଧାନ ଓ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପଦ୍ଧତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା।
ତଥାପି ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସ୍ତରୀକୃତ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ହେଉଥିଲା।
୪. ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନର ପ୍ରମୁଖ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ
୪.୧ ଧର୍ମର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ
ଧର୍ମ ହେଉଛି ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଦର୍ଶନର ମୂଳ ଆଧାର। ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ, ପାରିବାରିକ, ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ବୁଝାଏ।
ମନୁଙ୍କ ମତରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜ ନିଜର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କଲେ ସମାଜରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ରହିପାରିବ। ଧର୍ମ ପିତାମାତା ଓ ସନ୍ତାନ, ସ୍ୱାମୀ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ, ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟ, ରାଜା ଓ ପ୍ରଜା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ତେବେ ମନୁଙ୍କ ଧର୍ମ ଧାରଣା ତାଙ୍କ ସମୟର ସ୍ତରୀକୃତ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ଏହା ଆଧୁନିକ ସମାନ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧିକାରର ଧାରଣା ସହିତ ସମାନ ନୁହେଁ।
୪.୨ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା
ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ସମାଜକୁ ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣରେ ବିଭକ୍ତ କରିବା।
| ବର୍ଣ୍ଣ | ପାରମ୍ପରିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ |
|---|---|
| ବ୍ରାହ୍ମଣ | ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅଧ୍ୟାପନ, ଯଜ୍ଞ କରିବା ଓ କରାଇବା, ଦାନ ଓ ପ୍ରତିଗ୍ରହ |
| କ୍ଷତ୍ରିୟ | ସମାଜର ସୁରକ୍ଷା, ଶାସନ, ପ୍ରଶାସନ ଓ ଯୁଦ୍ଧ |
| ବୈଶ୍ୟ | କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ |
| ଶୂଦ୍ର | ଅନ୍ୟ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ସେବା ସମ୍ପର୍କିତ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ |
ମନୁ ଏହି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ତରୀକୃତ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅଧିକ ସୀମିତ ଥିଲା। ଶିକ୍ଷା, ସମ୍ପତ୍ତି, ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଓ ଦଣ୍ଡ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଅସମାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ତେବେ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବିଭାଜନକୁ ଭାରତର ବାସ୍ତବ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ କରି ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବାସ୍ତବ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅନେକ ଜାତି, ଉପଜାତି ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ରହିଥିଲେ। ବର୍ଣ୍ଣ ଏକ ନିୟମାତ୍ମକ ବର୍ଗୀକରଣ ଥିଲା; ଏହା ଭାରତୀୟ ସମାଜର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାସ୍ତବତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ ନାହିଁ।
ଜନ୍ମ ଆଧାରିତ ସାମାଜିକ ଉଚ୍ଚନୀଚତାକୁ ଧାର୍ମିକ ଓ ନିୟମାତ୍ମକ ସମର୍ଥନ ଦେବା ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମାଲୋଚନା କରାଯାଇଛି।
୪.୩ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା
ମନୁ ମାନବ ଜୀବନକୁ ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ ବା ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହି ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଶିକ୍ଷା, ପାରିବାରିକ ଜୀବନ, ଧାର୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସଂଗଠିତ କରାଯାଇଥିଲା।
| ଆଶ୍ରମ | ଅର୍ଥ | ମୁଖ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ |
|---|---|---|
| ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ | ଛାତ୍ର ଜୀବନ | ଶିକ୍ଷା, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ |
| ଗୃହସ୍ଥ | ପାରିବାରିକ ଜୀବନ | ବିବାହ, ପରିବାର, ଜୀବିକା ଓ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ |
| ବାନପ୍ରସ୍ଥ | ସାଂସାରିକ ଜୀବନରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅବସର | ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚିନ୍ତନ ଓ ସାଂସାରିକ ଆସକ୍ତି ହ୍ରାସ |
| ସନ୍ନ୍ୟାସ | ତ୍ୟାଗମୟ ଜୀବନ | ଆତ୍ମସଂଯମ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷ ସାଧନା |
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ: ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଶିକ୍ଷା, ଆତ୍ମସଂଯମ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଗୁରୁସେବାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଛାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିବା ସହିତ ନୈତିକ ଆଚରଣ ଶିଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା।
ଗୃହସ୍ଥ: ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବିବାହ, ପରିବାର ପରିଚାଳନା, ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ ଓ ଧାର୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ସହାୟତା ଦେବାରେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ଭୂମିକା ଥିଲା।
ବାନପ୍ରସ୍ଥ: ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଧୀରେ ଧୀରେ ପାରିବାରିକ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ଦୂରେଇ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚିନ୍ତନ ପ୍ରତି ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦେଉଥିଲେ।
ସନ୍ନ୍ୟାସ: ଏହା ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟ। ଏଥିରେ ସାଂସାରିକ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିକାଶକୁ ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବାର ଏକ ପ୍ରୟାସ ଥିଲା। ତେବେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସୁଯୋଗ ଓ ଆଶା ସମସ୍ତ ସାମାଜିକ ବର୍ଗ ପାଇଁ ସମାନ ନଥିଲା।
୪.୪ ବିବାହ ଓ ପାରିବାରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା
ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଦର୍ଶନରେ ବିବାହକୁ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା। ପରିବାର, ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ, ବଂଶ ପରମ୍ପରା ଓ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱର ନିର୍ବାହ ପାଇଁ ବିବାହକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ମନୁସ୍ମୃତିରେ ବିବାହର ଆଠଟି ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି—
1. ବ୍ରାହ୍ମ ବିବାହ।
2. ଦୈବ ବିବାହ।
3. ଆର୍ଷ ବିବାହ।
4. ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ବିବାହ।
5. ଆସୁର ବିବାହ।
6. ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିବାହ।
7. ରାକ୍ଷସ ବିବାହ।
8. ପୈଶାଚ ବିବାହ।
ଏହି ବିବାହ ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମ ଚାରିଟିକୁ ସାଧାରଣତଃ ଅଧିକ ଅନୁମୋଦିତ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ଭିନ୍ନ ମାତ୍ରାର ଅସ୍ୱୀକୃତି ବା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦେଖାଯାଇଛି।
ବିବାହକୁ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି, ପାରିବାରିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ବର୍ଣ୍ଣଗତ ସମ୍ପର୍କ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ପରିବାରକୁ ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ବଂଶ ପରମ୍ପରାର ସଂରକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସଂସ୍ଥା ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
୪.୫ ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ
ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଲୋଚିତ ବିଷୟ।
ଗ୍ରନ୍ଥରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମାନ ଓ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କରେ କେତେକ ଉକ୍ତି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁରୁଷ ଅଭିଭାବକଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରଖିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦିଆଯାଇଛି।
ମନୁସ୍ମୃତିର ନବମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧାରଣା ରହିଛି ଯେ ଶୈଶବରେ ନାରୀ ପିତାଙ୍କ, ଯୌବନରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ରହିବା ଉଚିତ। ଏହା ଗ୍ରନ୍ଥର ପୁରୁଷପ୍ରଧାନ ସାମାଜିକ ଗଠନକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ନାରୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ମନୁଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରମୁଖ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ହେଲା—
- ପାରିବାରିକ ଓ ଘରୋଇ ଦାୟିତ୍ୱ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ।
- ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପୁରୁଷ ଅଭିଭାବକତ୍ୱ।
- ନାରୀଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।
- ବିବାହ ଓ ଯୌନ ଆଚରଣର ନିୟମନ।
- ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିକାରରେ ଅସମାନତା।
- ସତୀତ୍ୱ ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ତତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ।
ମନୁସ୍ମୃତିରେ ସ୍ତ୍ରୀଧନ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନା ରହିଛି। ବିବାହ ସମୟରେ ଓ ପରିବାରରୁ ନାରୀ ପାଇଥିବା କେତେକ ଉପହାର ଓ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ସ୍ତ୍ରୀଧନ ଭାବେ ବିବେଚନା କରାଯାଇଥିଲା। ତଥାପି ଅନେକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନାରୀଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଅଧିକାର ପୁରୁଷଙ୍କ ତୁଳନାରେ ସୀମିତ ଥିଲା।
ଆଧୁନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା, ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ନାରୀ ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କରେ ଗୁରୁତର ପ୍ରଶ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
୪.୬ ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ
ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଶିକ୍ଷାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଥିଲା। ସେ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଅଧ୍ୟୟନ, ଶୃଙ୍ଖଳା, ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
କିନ୍ତୁ ବୈଦିକ ଶିକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ ବର୍ଣ୍ଣ ଆଧାରରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଥିଲା। ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପ୍ରଥମ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣକୁ ବୈଦିକ ଦୀକ୍ଷା ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଥିଲା।
ତେଣୁ ଶିକ୍ଷାକୁ ଆଧୁନିକ ଅର୍ଥରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଅଧିକାର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇନଥିଲା। ଏହା ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଓ ଧାର୍ମିକ ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁସାରେ ସଂଗଠିତ ଥିଲା।
ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମାଜର ବହୁ ବର୍ଗର ଶିକ୍ଷାଗତ ସୁଯୋଗକୁ ସୀମିତ କରିଥିବାରୁ ସମାଲୋଚିତ ହୋଇଛି।
୪.୭ ବୃତ୍ତି ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ
ମନୁ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବୃତ୍ତିଗତ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅଧ୍ୟୟନ, ଅଧ୍ୟାପନ ଓ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଶାସନ ଓ ସୁରକ୍ଷା, ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କୁ କୃଷି, ପଶୁପାଳନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ଏବଂ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ସେବାମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଥିଲା।
ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସମ୍ପତ୍ତି ଅର୍ଜନ, ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ବଣ୍ଟନ ସହିତ ଅର୍ଥନୈତିକ କାରବାରର ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚିତ ହୋଇଛି।
ଏହି ବୃତ୍ତିଗତ ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବିଭାଜନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବୃତ୍ତିକୁ ଜନ୍ମଗତ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିର ବୃତ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା ସୀମିତ ହୋଇଥିଲା।
୪.୮ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଇନ
ମନୁସ୍ମୃତିରେ ସମ୍ପତ୍ତିର ମାଲିକାନା, ଉତ୍ତରାଧିକାର, ପାରିବାରିକ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ନାରୀଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।
ଏଥିରେ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପତ୍ତି ବଣ୍ଟନ ଓ ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଅଧିକାର ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ଆଲୋଚିତ ହୋଇଛି। ସମ୍ପତ୍ତି ଉତ୍ତରାଧିକାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମୁଖ୍ୟତଃ ପୁରୁଷପ୍ରଧାନ ପାରିବାରିକ ଗଠନ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଆଧାରରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା।
ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ତ୍ରୀଧନ ନାମକ କେତେକ ସମ୍ପତ୍ତିର ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏଥିରେ ବିବାହ ସମୟରେ ଓ ପରିବାର ସଦସ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ମିଳିଥିବା ଉପହାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇପାରୁଥିଲା। ତଥାପି ଅନେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପରିବାରର ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଉପରେ ନାରୀଙ୍କ ଦାବି ସୀମିତ ଥିଲା।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଟୀକାକାର ଓ ଆଇନ ପରମ୍ପରା ଉତ୍ତରାଧିକାର ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ବିକଶିତ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ହିନ୍ଦୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଇନର ଇତିହାସକୁ କେବଳ ମନୁସ୍ମୃତି ଆଧାରରେ ବୁଝିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
୪.୯ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ନୈତିକ ଆଚରଣ
ମନୁ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ନୈତିକ ଆଚରଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସତ୍ୟବାଦିତା, ଅହିଂସା, ପବିତ୍ରତା, ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ, ଉଚିତ ଆଚରଣ ଓ ଧାର୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ସେ କହିଥିଲେ।
ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଖାଦ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ, ଧାର୍ମିକ ପବିତ୍ରତା, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ପରିବାର ତଥା ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଆଚରଣ ସମ୍ପର୍କିତ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା। ତଥାପି କେତେକ ନିୟମ ସାମାଜିକ ବର୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦଭାବ ଓ ଉଚ୍ଚନୀଚତାକୁ ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲା।
୪.୧୦ ଆଇନ, ଦଣ୍ଡ ଓ ସାମାଜିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ
ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନରେ ଦେୱାନୀ ଓ ଫୌଜଦାରୀ ବିବାଦ, ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଦଣ୍ଡ ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
ରାଜାଙ୍କୁ ସମାଜର ସୁରକ୍ଷା, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନ ଓ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନକାରୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାର ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସମ୍ପତ୍ତି ବିବାଦ, ଋଣ, ଚୁକ୍ତି, ଚୋରି, ହିଂସା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପରାଧ ସମ୍ପର୍କରେ ଏଥିରେ ଆଲୋଚନା ରହିଛି।
ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ହେଲା—
- ନ୍ୟାୟ ରକ୍ଷା କରିବା ରାଜାଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ।
- ବିଚାରପତି ଓ ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଭୂମିକା।
- ବିବାଦର ସମାଧାନ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣର ବ୍ୟବହାର।
- ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଚୁକ୍ତିଗତ ଦାୟିତ୍ୱର ସୁରକ୍ଷା।
- ସାମାଜିକ ଓ ଆଇନଗତ ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
ତଥାପି ମନୁଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମସ୍ତ ସାମାଜିକ ବର୍ଗ ପାଇଁ ସମାନ ନଥିଲା। କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମାନ ଅପରାଧ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଆଧୁନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଅସମାନତା ମନୁସ୍ମୃତିର ସମାଲୋଚନାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର।
୫. ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରୂପ—
1. ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ: ସାମାଜିକ ଜୀବନ ଧାର୍ମିକ, ନୈତିକ ଓ ଆଇନଗତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।
2. ବର୍ଣ୍ଣଭିତ୍ତିକ ସ୍ତରୀକରଣ: ସମାଜକୁ ଚାରିଟି ପ୍ରମୁଖ ବର୍ଣ୍ଣରେ ବିଭକ୍ତ କରି ଭିନ୍ନ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ।
3. ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ମାନବ ଜୀବନକୁ ଚାରିଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବିଭକ୍ତ କରିବା।
4. ପୁରୁଷପ୍ରଧାନ ପରିବାର: ପାରିବାରିକ କ୍ଷମତା ଓ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ ମୁଖ୍ୟତଃ ପୁରୁଷ ଅଭିଭାବକତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ।
5. ବିବାହ ନିୟମ: ବିବାହକୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ।
6. ବୃତ୍ତିଗତ ବିଭାଜନ: ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ପାଇଁ ପାରମ୍ପରିକ ବୃତ୍ତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ।
7. ଉତ୍ତରାଧିକାର ନିୟମ: ପାରିବାରିକ ଓ ସାମାଜିକ ନୀତି ଆଧାରରେ ସମ୍ପତ୍ତି ବଣ୍ଟନ।
8. ଧାର୍ମିକ ଓ ନୈତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା: ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଚରଣକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୈତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳନା।
9. ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରଶାସନ: ଆଇନଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ବିବାଦ ଓ ଦଣ୍ଡ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନା।
10. ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ: ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଅଧିକାର, ସୁବିଧା ଓ ଦଣ୍ଡରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ।
୬. ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମାଜିକ ଧାରଣା ସମ୍ପର୍କରେ ମନୁଙ୍କ ମତ
| ଧାରଣା | ମନୁଙ୍କ ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ |
|---|---|
| ଧର୍ମ | ନୈତିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଆଧାର |
| ବର୍ଣ୍ଣ | ସମାଜର ଚାରିଭାଗୀୟ ସ୍ତରୀକୃତ ବିଭାଜନ |
| ଆଶ୍ରମ | ମାନବ ଜୀବନର ଚାରିଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ |
| ବିବାହ | ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ |
| ପରିବାର | ସାମାଜିକ ନିରନ୍ତରତାର ମୂଳ ସଂସ୍ଥା |
| ନାରୀ | ପୁରୁଷପ୍ରଧାନ ଅଭିଭାବକତ୍ୱ ଓ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଘରୋଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ |
| ଶିକ୍ଷା | ବର୍ଣ୍ଣଭିତ୍ତିକ ଧାର୍ମିକ ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ |
| ବୃତ୍ତି | ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ପାରମ୍ପରିକ ବିଭାଜନ |
| ସମ୍ପତ୍ତି | ପରିବାର ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ |
| ନ୍ୟାୟ | ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଆଇନଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଦାନ |
୭. ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସାମାଜିକ ଓ ଆଇନଗତ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ମନୁଙ୍କ ଅବଦାନ
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସାମାଜିକ ଓ ଆଇନଗତ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ମନୁଙ୍କ ଅବଦାନକୁ କେତେକ ଦିଗରୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇପାରେ।
ପ୍ରଥମତଃ, ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ରୂପ: ମନୁସ୍ମୃତି ବ୍ୟକ୍ତି, ପରିବାର ଓ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।
ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ସାମାଜିକ ନିୟମର ବିକାଶ: ବର୍ଣ୍ଣ, ଆଶ୍ରମ, ବିବାହ, ପରିବାର ଓ ଧାର୍ମିକ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଏହା ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବିବରଣୀ ଦେଇଛି।
ତୃତୀୟତଃ, ଆଇନଗତ ସଂସ୍ଥାର ଆଲୋଚନା: ଦେୱାନୀ ବିବାଦ, ଫୌଜଦାରୀ ଅପରାଧ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପର୍କରେ ଏହାର ଆଲୋଚନା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଆଇନ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।
ଚତୁର୍ଥତଃ, ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାର ସମନ୍ୱୟ: ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନକୁ ରାଜତନ୍ତ୍ର, ଶାସନ, ଦଣ୍ଡ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଶୃଙ୍ଖଳା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ କରିଛି।
ପଞ୍ଚମତଃ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆଇନ ପରମ୍ପରା ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: ମନୁସ୍ମୃତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ଆଇନଗତ ଅଧ୍ୟୟନ, ଟୀକା ଓ ହିନ୍ଦୁ ସାମାଜିକ ନିୟମ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସନ୍ଦର୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ତଥାପି ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଥିବାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଏହାର ସମସ୍ତ ନିୟମ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ସମାନ ଭାବରେ ପାଳନ କରାଯାଉଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକ ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଜୀବନ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲା।
୮. ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ
ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନ ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। କିନ୍ତୁ ଏହା ସମାନତା, ନ୍ୟାୟ ଓ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତର ପ୍ରଶ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
୮.୧ ସକାରାତ୍ମକ ଐତିହାସିକ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ଅବଦାନ
- ସୁସଂଗଠିତ ସାମାଜିକ ଢାଞ୍ଚା: ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଢାଞ୍ଚାରେ ସଂଗଠିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି।
- ନୈତିକ ଆଚରଣର ଗୁରୁତ୍ୱ: ସତ୍ୟବାଦିତା, ଶୃଙ୍ଖଳା, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛି।
- ପାରିବାରିକ ସଂଗଠନ: ବିବାହ, ପାରିବାରିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର ସମ୍ପର୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରିଛି।
- ଆଇନଗତ ଆଲୋଚନା: ପ୍ରାଚୀନ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଶାସନ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଦଣ୍ଡ ବିଷୟରେ ଧାରଣା ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ।
- ସାମାଜିକ ନିରନ୍ତରତା: ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଚରଣକୁ ପରିବାର, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ବ୍ୟାପକ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଛି।
ଏହି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସାମାଜିକ ଓ ଆଇନଗତ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଐତିହାସିକ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛି।
୮.୨ ସୀମାବଦ୍ଧତା ଓ ସମାଲୋଚନା
ଜାତିଗତ ଅସମାନତା: ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ବର୍ଗ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଅଧିକାର ଓ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛି। ଏହା ଜନ୍ମଭିତ୍ତିକ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାକୁ ଧାର୍ମିକ ସମର୍ଥନ ଦେଇଥିବାରୁ ସମାଲୋଚିତ ହୋଇଛି।
ଲିଙ୍ଗଗତ ଅସମାନତା: ଗ୍ରନ୍ଥରେ ନାରୀଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୀମିତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁରୁଷ ଅଭିଭାବକତ୍ୱ ଅଧୀନରେ ରଖାଯାଇଛି। ବିବାହ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର ସମ୍ପର୍କିତ ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଲିଙ୍ଗଗତ ନ୍ୟାୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମାଲୋଚିତ।
ଶିକ୍ଷାରେ ଅସମାନ ସୁଯୋଗ: ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଆଧାରରେ ବୈଦିକ ଶିକ୍ଷାରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଆଧୁନିକ ସମାନ ଶିକ୍ଷା ଅଧିକାର ସହିତ ସମନ୍ୱୟ ରଖେ ନାହିଁ।
ବଂଶଗତ ବୃତ୍ତିଗତ ସୀମାବଦ୍ଧତା: ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ସହିତ ବୃତ୍ତିକୁ ଯୋଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିର ପସନ୍ଦ ଓ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା ସୀମିତ ହୁଏ।
ଅସମାନ ଦଣ୍ଡ: ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ସମାନ ଅପରାଧ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତାର ଆଧୁନିକ ନୀତି ସହିତ ସମନ୍ୱୟ ରଖେ ନାହିଁ।
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଭାବ: ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସ୍ତରୀକୃତ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଫଳରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ନିଜସ୍ୱ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଗୁରୁତ୍ୱ କମିଯାଏ।
୮.୩ ଆଧୁନିକ ସମାଜ ସଂସ୍କାରକମାନଙ୍କ ସମାଲୋଚନା
ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ସଂସ୍କାରକମାନେ ମନୁସ୍ମୃତିର ସ୍ତରୀକୃତ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ।
ଜ୍ୟୋତିରାଓ ଫୁଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ସାମାଜିକ ଉଚ୍ଚନୀଚତା ଓ ଜାତିଗତ ଅସମାନତାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରଚନାଗୁଡ଼ିକ ଅବହେଳିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅଧିକାର ଓ ସୁଯୋଗକୁ ସୀମିତ କରୁଥିବା ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା।
ଡ. ବି. ଆର୍. ଆମ୍ବେଦକର ଜାତିଗତ ସ୍ତରୀକରଣ ଓ ସାମାଜିକ ଭେଦଭାବକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିବା ମନୁସ୍ମୃତିର ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ତୀବ୍ର ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଦର୍ଶନ ସମାନତା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ଭ୍ରାତୃତ୍ୱ ଓ ଜାତିପ୍ରଥାର ବିଲୋପ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ୧୯୨୭ ମସିହାରେ ମହାଡ଼ଠାରେ ମନୁସ୍ମୃତିର ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ଜାତିବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ଇତିହାସରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ସମାଲୋଚନାଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନ ଆଧୁନିକ ଭାରତରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଆଲୋଚନା, ପ୍ରତିରୋଧ ଓ ପୁନର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ବିଷୟ ହୋଇଆସିଛି।
୯. ସମସାମୟିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା
ଭାରତରେ ସାମାଜିକ ସଂସ୍ଥା, ଆଇନ ପରମ୍ପରା ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣର ଇତିହାସ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମନୁସ୍ମୃତି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଐତିହାସିକ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏହାର ସମସାମୟିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ମୁଖ୍ୟତଃ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଐତିହାସିକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିହିତ, ଏହାର ପ୍ରାଚୀନ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାରେ ନୁହେଁ।
ପ୍ରଥମତଃ, ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣର ଅଧ୍ୟୟନ: ସାମାଜିକ ଉଚ୍ଚନୀଚତାର ଐତିହାସିକ ବିକାଶ ଓ ତାହାର ଯୁକ୍ତିକରଣ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ଉପାଦାନ ଯୋଗାଏ।
ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା: ନାରୀଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା, ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର ସମ୍ପର୍କିତ ନିୟମ ନାରୀ ଅଧିକାରର ଐତିହାସିକ ସଂଘର୍ଷକୁ ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ।
ତୃତୀୟତଃ, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ: ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଓ ସମାନତା ସମ୍ପର୍କିତ ଆଧୁନିକ ଆଲୋଚନାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଐତିହାସିକ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାର ଅଧ୍ୟୟନ ଆବଶ୍ୟକ।
ଚତୁର୍ଥତଃ, ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ: ମନୁଙ୍କ ସ୍ତରୀକୃତ ସାମାଜିକ ଢାଞ୍ଚା ଓ ଆଧୁନିକ ସମ୍ବିଧାନର ସମାନତା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ନ୍ୟାୟ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ନୀତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଭାରତୀୟ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୁଝାଇଥାଏ।
ପଞ୍ଚମତଃ, ଆଇନର ଇତିହାସ: ସମ୍ପତ୍ତି, ଉତ୍ତରାଧିକାର, ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଦଣ୍ଡ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଆଇନ ପରମ୍ପରାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ସହାୟକ।
ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ଯେ ମନୁସ୍ମୃତି ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନ କିମ୍ବା ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରଚଳିତ ଏକ ବିଧିଗତ ସଂହିତା ନୁହେଁ। ଆଧୁନିକ ଭାରତରେ ସମ୍ବିଧାନ ଓ ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ଆଇନ ଅନୁସାରେ ଶାସନ ଓ ଆଇନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପରିଚାଳିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ମନୁସ୍ମୃତିର ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଆଇନଗତ ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଠାରୁ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
୧୦. ଉପସଂହାର
ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସାମାଜିକ, ନୈତିକ ଓ ଆଇନଗତ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରମ୍ପରା। ମନୁସ୍ମୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ମନୁ ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଆଶ୍ରମ, ବିବାହ, ପରିବାର, ଶିକ୍ଷା, ବୃତ୍ତି, ସମ୍ପତ୍ତି, ଉତ୍ତରାଧିକାର, ନ୍ୟାୟ ଓ ଦଣ୍ଡ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ।
ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଏକ ସଂଗଠିତ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଓ ଜୀବନର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବ। ଏହା ସହିତ ପାରିବାରିକ ସଂଗଠନ, ଆଇନ ପ୍ରଶାସନ ଓ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଐତିହାସିକ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟ ଯୋଗାଇଥାଏ।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ମନୁସ୍ମୃତିରେ ଏକ ସ୍ତରୀକୃତ ଓ ପୁରୁଷପ୍ରଧାନ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି। ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ, ଶିକ୍ଷା, ବୃତ୍ତି ଓ ଦଣ୍ଡ ସମ୍ପର୍କିତ ଏହାର ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିବା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୀମିତ କରିଥିବାରୁ ସମାଲୋଚିତ ହୋଇଛି।
ତେଣୁ ମନୁସ୍ମୃତିର ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଶିକ୍ଷାଗତ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଦିଗକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ—ପ୍ରଥମତଃ ଏହାର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟତଃ ଏହାର ନିୟମାତ୍ମକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରହିଥିବା ସାମାଜିକ ଅସମାନତାର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା। ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସମାଜ, ସାମାଜିକ ଆଇନର ବିକାଶ ଓ ସମାନତା, ନ୍ୟାୟ ଏବଂ ମାନବାଧିକାର ସମ୍ପର୍କିତ ଆଧୁନିକ ଆଲୋଚନା ବୁଝିବା ପାଇଁ ମନୁସ୍ମୃତିର ଅଧ୍ୟୟନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
11. Important Examination Questions
A. ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
1. ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନର ପ୍ରମୁଖ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
2. ମନୁସ୍ମୃତିରେ ଧର୍ମ ଓ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
3. ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ମନୁଙ୍କ ମତ ଆଲୋଚନା କର।
4. ମନୁଙ୍କ ଚାରି ଆଶ୍ରମ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
5. ବିବାହ ଓ ପାରିବାରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ମନୁଙ୍କ ମତ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
6. ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କର।
7. ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର ସମ୍ପର୍କରେ ମନୁଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଲୋଚନା କର।
8. ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତାର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ କର।
B. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
1. ମନୁ କିଏ ଥିଲେ?
2. ମନୁସ୍ମୃତି କ’ଣ?
3. ଧର୍ମ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?
4. ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣର ନାମ ଲେଖ।
5. ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା କ’ଣ?
6. ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମର ନାମ ଲେଖ।
7. ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ?
8. ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ କ’ଣ?
9. ମନୁସ୍ମୃତିରେ ବିବାହର କେତୋଟି ପ୍ରକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି?
10. ସ୍ତ୍ରୀଧନ କ’ଣ?
11. ବର୍ଣ୍ଣଭିତ୍ତିକ ବୃତ୍ତିଗତ ବିଭାଜନ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?
12. ନାରୀଙ୍କ ଅଭିଭାବକତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ମନୁଙ୍କ ମତ କ’ଣ ଥିଲା?
13. ମନୁସ୍ମୃତିରେ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଇନର ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?
14. ମନୁଙ୍କ ସାମାଜିକ ଆଇନର ଦୁଇଟି ସମାଲୋଚନା ଲେଖ।
15. ଡ. ବି. ଆର୍. ଆମ୍ବେଦକର ମନୁସ୍ମୃତିକୁ କିପରି ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ?
12. References / ସନ୍ଦର୍ଭ ଗ୍ରନ୍ଥସୂଚୀ
- Manu. The Laws of Manu. Translated by George Bühler. Oxford: Clarendon Press, 1886.
- Olivelle, Patrick. Manu’s Code of Law: A Critical Edition and Translation of the Mānava-Dharmaśāstra. Oxford University Press, 2004. Oxford Academic
- Olivelle, Patrick. The Law Code of Manu. Oxford University Press, 2005.
- Kane, P. V. History of Dharmaśāstra. 5 Volumes. Bhandarkar Oriental Research Institute, 1930–1962.
- Lingat, Robert. The Classical Law of India. Translated by J. Duncan M. Derrett. University of California Press, 1973.
- Doniger, Wendy, and Brian K. Smith, trans. The Laws of Manu. Penguin Books, 1991.
- Ambedkar, B. R. Annihilation of Caste. 1936.
- Phule, Jyotirao. Gulamgiri (Slavery). 1873.
- Sanil, Akanksha. “Revisiting Inequality and Caste in State and Social Laws: Perspectives of Manu, Phule and Ambedkar.” CASTE: A Global Journal on Social Exclusion, 4(2), 2023, pp. 267–287. Brandeis Library Journals
- Halder, Debarati, and K. Jaishankar. “Property Rights of Hindu Women: A Feminist Review of Succession Laws of Ancient, Medieval, and Modern India.” Journal of Law and Religion, 24(2), 2008, pp. 663–687. Cambridge Core
- INFLIBNET. “The Political Thought in Dharmashastra: Manu.” Political Theory and Thought: Western and Indian Traditions. e-Books Inflibnet
- St Andrews Encyclopaedia of Theology. “Law and Religion in Brahmanism: The Dharmaśāstra.” St Andrews Encyclopaedia of Theology