1. ଉପକ୍ରମ

ଅବୁଲ ଫଜଲ୍ (୧୫୫୧–୧୬୦୨) ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ ଆକବରଙ୍କ ରାଜଦରବାରର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ, ପଣ୍ଡିତ, ରାଜନୀତିଜ୍ଞ ଓ ଚିନ୍ତାନାୟକ ଥିଲେ। ସେ ଆକବରଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ସହିତ ମୋଗଲ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ଚିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

ତାଙ୍କର ପ୍ରଶାସନ ସମ୍ପର୍କିତ ମତାମତ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ—‘ଆକବରନାମା’ (Akbarnama) ଏବଂ ‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ (Ain-i Akbari) ରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି। ‘ଆକବରନାମା’ରେ ଆକବରଙ୍କ ଶାସନକାଳର ଐତିହାସିକ ବିବରଣୀ ରହିଥିବାବେଳେ ‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ରେ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନ, ସାମରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ରାଜସ୍ୱ ପ୍ରଶାସନ, ପ୍ରାଦେଶିକ ଶାସନ, ରାଜକୀୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ଓ ସାମାଜିକ-ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ମିଳେ।

ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରଶାସନ କେବଳ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ପ୍ରୟୋଗ ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜା ରାଜ୍ୟରେ ନ୍ୟାୟ, ସୁରକ୍ଷା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସାମାଜିକ ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିପାରିବେ।

2. ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଆକବରଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିଲା। ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ, ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମାଜିକ ପରମ୍ପରାର ଲୋକ ବାସ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ବିଶାଳ ଓ ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଶାସନ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା।

ଆକବର ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅନେକ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶ କରିଥିଲେ। ଅବୁଲ ଫଜଲ୍ ନିଜ ରଚନାରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ବିବରଣୀ ଦେଇଥିଲେ। ବିଶେଷକରି ‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ରେ ମନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ରାଜସ୍ୱ ପ୍ରଶାସନ, ସାମରିକ ସଂଗଠନ, କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଓ ପ୍ରାଦେଶିକ ପ୍ରଶାସନର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। Encyclopaedia Iranica+1

3. ପ୍ରଶାସନର ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା

ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଅନୁସାରେ, ପ୍ରଶାସନ ହେଉଛି ରାଜାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଓ ନିୟମିତ ଭାବରେ ପରିଚାଳନା କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା।

ଏଥିରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ:

• ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା।
• ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
• ରାଜସ୍ୱ ସଂଗ୍ରହ ଓ ଆର୍ଥିକ ପରିଚାଳନା କରିବା।
• ସାମରିକ ଓ ବେସାମରିକ ପ୍ରଶାସନକୁ ସଂଗଠିତ କରିବା।
• ଯୋଗ୍ୟ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ତଦାରଖ କରିବା।
• ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପରିଚାଳନା କରିବା।
• ଆର୍ଥିକ ସମୃଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି କରିବା।
• ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା କରିବା।

ଅବୁଲ ଫଜଲ୍ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶାସନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତେବେ ପ୍ରଶାସନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ରାଜକୀୟ କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି ନୁହେଁ; ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥିରତା ଓ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା।

4. ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ମୁଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ

4.1 କେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ ପ୍ରଶାସନ

ଅବୁଲ ଫଜଲ୍ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶାସନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସରକାରର ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗ ରାଜକୀୟ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଅଧୀନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା। ଉଚ୍ଚପଦସ୍ଥ ଅଧିକାରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ।

କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଫଳରେ ସାମରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ରାଜସ୍ୱ ସଂଗ୍ରହ, ପ୍ରାଦେଶିକ ପ୍ରଶାସନ ଓ ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ସ୍ଥାପନ କରିବା ସହଜ ହୋଇଥିଲା।

ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ରାଜା ନିଜେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଅଧିକାରୀ ଓ ପ୍ରାଦେଶିକ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିଲା।

4.2 ସୁସଂଗଠିତ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଭାଜନ

ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ରେ ମୋଗଲ ପ୍ରଶାସନର ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗ ଓ ସେଗୁଡ଼ିକର ଦାୟିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି।

ପଦବୀ	ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ
ଦିୱାନ୍-ଇ-ଆଲା	ରାଜସ୍ୱ, ଅର୍ଥ ଓ ହିସାବ ପରିଚାଳନା
ମୀର ବକ୍‌ସୀ	ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ ଓ ସାମରିକ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା
ମୀର ସାମନ୍	ରାଜକୀୟ ଗୃହ, ଭଣ୍ଡାର ଓ କାରଖାନାର ତଦାରଖ
ସଦର-ଉସ୍-ସୁଦୁର	ଧାର୍ମିକ ଅନୁଦାନ ଓ ଦାନଧର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ
କାଜି	ନ୍ୟାୟିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟ ପରିଚାଳନା

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବିଭାଜନ ଫଳରେ ପ୍ରଶାସନରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ସମନ୍ୱୟ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା। ‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ରେ ଏହି ବିଭାଗ ଓ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ମିଳେ। famineanddearth.exeter.ac.uk+1

4.3 ମନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ମୋଗଲ ପ୍ରଶାସନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଥିଲା ମନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ‘ମନସବ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପଦବୀ ବା ମର୍ଯ୍ୟାଦା। ମନସବଦାରମାନେ ସମ୍ରାଟଙ୍କ ଅଧୀନରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦବୀ ଧାରଣ କରି ପ୍ରଶାସନିକ, ସାମରିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଉଥିଲେ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ଥିଲା:

• ଜାତ୍ (Zat): ମନସବଦାରଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସ୍ଥାନ ଓ ଦରମାକୁ ସୂଚାଉଥିଲା।
• ସୱାର (Sawar): ମନସବଦାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଖାଯିବାକୁ ଥିବା ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ସୈନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ସୂଚାଉଥିଲା।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ବେସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ ଓ ସାମରିକ ସଂଗଠନକୁ ପରସ୍ପର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ଅବୁଲ ଫଜଲ୍ ‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ରେ ମନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦେଇଛନ୍ତି। Sathee+1

4.4 ଭୂ-ରାଜସ୍ୱ ପ୍ରଶାସନ

ଅବୁଲ ଫଜଲ୍ ରାଜ୍ୟର ଆର୍ଥିକ ଭିତ୍ତିକୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ରେ ଜମି ମାପ, କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ, ରାଜସ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ, କର ହାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଦେଶର ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ତଥ୍ୟ ରହିଛି।

ମୋଗଲ ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଜମି ମାପ ଓ କୃଷିଜମିର ବର୍ଗୀକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜସ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣକୁ ଅଧିକ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିବାର ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଇଥିଲା।

ଆକବରଙ୍କ ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଜବ୍ତ (Zabt) ପଦ୍ଧତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ଜମି ମାପ କରାଯାଇ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ରାଜସ୍ୱ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉଥିଲା। ଏହା ସହିତ **ଦହସାଲା (Dahsala) ପଦ୍ଧତି**ରେ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା, ସେଠାରେ ଦଶ ବର୍ଷର କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଓ ମୂଲ୍ୟର ହାରାହାରି ଆଧାରରେ ରାଜସ୍ୱ ହାର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଉଥିଲା।

ତଥାପି, ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରୟୋଗ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ ନଥିଲା। ସ୍ଥାନୀୟ ପରିସ୍ଥିତି ଓ ଅଞ୍ଚଳ ଅନୁସାରେ ଏଥିରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। Cambridge Core+1

4.5 ପ୍ରାଦେଶିକ ପ୍ରଶାସନ

ଅବୁଲ ଫଜଲ୍ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ବିବରଣୀ ଦେଇଛନ୍ତି। ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ସୁବା (Suba) ନାମକ ପ୍ରଦେଶରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୁବାକୁ ପୁଣି ସରକାର (Sarkar) ଏବଂ ତାହାକୁ ଛୋଟ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ଯଥା ପରଗଣା (Pargana) ବା ମହଲ (Mahal) ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଫଳରେ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପରିଚାଳନା ସହଜ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରାଦେଶିକ ଅଧିକାରୀମାନେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ, ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା, ରାଜସ୍ୱ ସଂଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ତଦାରଖ କରୁଥିଲେ।

‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଦେଶର ଭୌଗୋଳିକ, ଆର୍ଥିକ ଓ ପରିସଂଖ୍ୟାନମୂଳକ ତଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। Sathee+1

4.6 ଅଧିକାରୀଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ତଦାରଖ

ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ମତରେ ରାଜ୍ୟର ସୁପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଓ ଦାୟିତ୍ୱବାନ ଅଧିକାରୀ ଆବଶ୍ୟକ। ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀମାନେ ସଚ୍ଚୋଟତା ଓ ଦକ୍ଷତାର ସହିତ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

ସମସ୍ତ ଅଧିକାରୀ ରାଜାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସହିତ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା। ମନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏହି ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ପଦବୀ, ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସେବା ସର୍ତ୍ତକୁ ସଂଗଠିତ କରିଥିଲା।

4.7 ନ୍ୟାୟ ଓ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା

ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ନ୍ୟାୟ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଥିଲା। ପ୍ରଶାସନର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଜୀବନ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାରକୁ ରୋକିବା।

ଶାସକ ନିରପେକ୍ଷ ଭାବରେ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ରାଜ୍ୟର କ୍ଷମତାକୁ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦରକାର।

ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ରାଜତ୍ୱରେ ନ୍ୟାୟ, ଦୟା, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ସମସ୍ତ ବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ସହାନୁଭୂତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। Egyankosh+1

4.8 ଧାର୍ମିକ ସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ସମାବେଶୀ ପ୍ରଶାସନ

ଅବୁଲ ଫଜଲ୍ ସୁଲହ୍-ଇ-କୁଲ୍ (Sulh-i Kul) ବା ସାର୍ବଜନୀନ ଶାନ୍ତି ଓ ସମନ୍ୱୟର ନୀତିକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ଏହି ନୀତି ଅନୁସାରେ ସରକାର ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦ୍‌ଭାବ ଓ ସହାବସ୍ଥାନ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

ତାଙ୍କ ମତରେ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଧର୍ମର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୀମିତ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ଠା ଓ ରାଜ୍ୟ ସେବାକୁ ଧାର୍ମିକ ବିଭେଦରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହି ନୀତି ଏକ ବହୁଧର୍ମୀୟ ସମାଜରେ ସମାବେଶୀ ଶାସନର ଧାରଣାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଆଧୁନିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ସହିତ ସମାନ କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। Encyclopaedia Iranica+1

4.9 ସାମରିକ ପ୍ରଶାସନ ଓ ସୁରକ୍ଷା

ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ମତରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ଓ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ସାମରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ରେ ସାମରିକ ପଦବୀ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ସୈନ୍ୟ, ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର, ସାମରିକ ଉପକରଣ ଓ ସେନା ସଂଗଠନର ବିବରଣୀ ମିଳେ।

ମନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ସାମରିକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦବୀ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ରାଟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସାମରିକ ଶକ୍ତିକୁ ସଂଗଠିତ କରିପାରୁଥିଲେ। Sathee+1

4.10 ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଓ ଲିଖିତ ରେକର୍ଡ ରକ୍ଷଣ

ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଦିଗ ହେଉଛି ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ, ବର୍ଗୀକରଣ ଓ ଲିଖିତ ରେକର୍ଡ ରକ୍ଷଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ।

‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟର ତଥ୍ୟ ରହିଛି:

• ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗ ଓ ଅଧିକାରୀ।
• ରାଜସ୍ୱ ହାର ଓ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ।
• ପ୍ରାଦେଶିକ ସୀମା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନ।
• ସାମରିକ ପଦବୀ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ।
• ରାଜକୀୟ ଗୃହ ଓ ଖର୍ଚ୍ଚ।
• ଆର୍ଥିକ, ଭୌଗୋଳିକ ଓ ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତି।

ଏହି ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ଚିତ୍ର ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଆଧୁନିକ ଐତିହାସିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମୋଗଲ ପ୍ରଶାସନକୁ ବୁଝିବାର ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଉତ୍ସ। Sathee+1

4.11 ଜନକଲ୍ୟାଣ ଓ ଆର୍ଥିକ ସମୃଦ୍ଧି

ଅବୁଲ ଫଜଲ୍ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏକ ସ୍ଥିର ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ, ଆର୍ଥିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ଶାନ୍ତି ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ।

ପ୍ରଶାସନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଅନାବଶ୍ୟକ ଅତ୍ୟାଚାର ବିନା ନିଜର ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରିପାରିବେ, ସେଥିପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିବା। ଯଦିଓ ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରାଜ୍ୟର ସାମରିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ପୂରଣର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଥିଲା, ତଥାପି ଶାସନରେ ପ୍ରଜାକଲ୍ୟାଣର ଧାରଣା ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା।

5. ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ	ବ୍ୟାଖ୍ୟା
କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ	ରାଜା ପ୍ରଶାସନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଥିଲେ।
ଅମଲାତନ୍ତ୍ର	ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦାୟିତ୍ୱ ବଣ୍ଟନ ହୋଇଥିଲା।
ମନସବଦାରୀ	ସାମରିକ ଓ ବେସାମରିକ ସେବା ପଦବୀ ଆଧାରରେ ସଂଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।
ରାଜସ୍ୱ ପରିଚାଳନା	ଜମି ମାପ ଓ ରାଜସ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ।
ପ୍ରାଦେଶିକ ବିଭାଜନ	ସୁବା, ସରକାର ଓ ପରଗଣାରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା।
ତଦାରଖ	ଅଧିକାରୀମାନେ ରାଜକୀୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଳନ କରୁଥିଲେ।
ନ୍ୟାୟ	ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଅତ୍ୟାଚାର ନିବାରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ।
ଧାର୍ମିକ ସହିଷ୍ଣୁତା	ସୁଲହ୍-ଇ-କୁଲ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଧାର୍ମିକ ସମନ୍ୱୟ।
ସାମରିକ ସଂଗଠନ	ସାମରିକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ପ୍ରଶାସନ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା।
ରେକର୍ଡ ରକ୍ଷଣ	ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଓ ଲିଖିତ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ।
ଜନକଲ୍ୟାଣ	ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିରତା।

6. ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶାସନିକ ଧାରଣା ସମ୍ପର୍କରେ ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ମତ

6.1 ରାଜ୍ୟ: ରାଜ୍ୟ ହେଉଛି ରାଜାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବା ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଶାନ୍ତି, ସୁରକ୍ଷା, ନ୍ୟାୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା।

6.2 ରାଜା: ରାଜା ପ୍ରଶାସନର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ। ସେ ଜ୍ଞାନୀ, ନ୍ୟାୟପରାୟଣ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଓ ପ୍ରଜାକଲ୍ୟାଣ ପ୍ରତି ଯତ୍ନଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ।

6.3 ଅଧିକାରୀ: ଅଧିକାରୀମାନେ ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି। ସେମାନେ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ସଚ୍ଚୋଟତା ଓ ଦକ୍ଷତାର ସହିତ ପାଳନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

6.4 ରାଜସ୍ୱ: ରାଜସ୍ୱ ରାଜ୍ୟର ଆର୍ଥିକ ଭିତ୍ତି। ଏହାର ସଠିକ୍ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଓ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ଜମି ମାପ, ହିସାବ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ତଦାରଖ ଆବଶ୍ୟକ।

6.5 ସାମରିକ ସଂଗଠନ: ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ଓ ରାଜକୀୟ କ୍ଷମତା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେନା ଆବଶ୍ୟକ। ମନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସାମରିକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ପଦବୀ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରିଥିଲା।

6.6 ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ: ପ୍ରଶାସନ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସଦ୍‌ଭାବ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ସୁଲହ୍-ଇ-କୁଲ୍ ଏହି ଧାରଣାର ଆଦର୍ଶ ଥିଲା।

6.7 ଜନକଲ୍ୟାଣ: ସରକାରର ଦାୟିତ୍ୱ ହେଉଛି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ଶାନ୍ତି ଓ ଆର୍ଥିକ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।

7. ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରତି ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ଅବଦାନ

ଅବୁଲ ଫଜଲ୍ ମୋଗଲ ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ରଖିଛନ୍ତି।

1. ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟର ସଂରକ୍ଷଣ: ‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ ମାଧ୍ୟମରେ ଆକବରଙ୍କ ଶାସନକାଳର ପ୍ରଶାସନିକ ତଥ୍ୟ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇଛି।
2. ପ୍ରଶାସନିକ ବର୍ଗୀକରଣ: ସରକାରୀ ବିଭାଗ, ଅଧିକାରୀ, ସାମରିକ ସେବା ଓ ପ୍ରାଦେଶିକ ଏକକଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
3. ଆର୍ଥିକ ପ୍ରଶାସନ: ରାଜସ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ, ଜମି ମାପ ଓ ରାଜ୍ୟର ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ତଥ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି।
4. ସାମରିକ ଓ ବେସାମରିକ ପ୍ରଶାସନର ସମନ୍ୱୟ: ମନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦବୀ ଓ ସାମରିକ ଦାୟିତ୍ୱର ସମ୍ପର୍କ ବୁଝାଇଛନ୍ତି।
5. କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ତଦାରଖ: କେନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରାଦେଶିକ ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।
6. ସମାବେଶୀ ଶାସନ: ସୁଲହ୍-ଇ-କୁଲ୍ ନୀତି ମାଧ୍ୟମରେ ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସନର ଧାରଣା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି।
7. ପ୍ରଶାସନିକ ଜ୍ଞାନର ବିକାଶ: ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ମୋଗଲ ପ୍ରଶାସନ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଐତିହାସିକ ଉତ୍ସ ହୋଇଛି।

ତାଙ୍କର ଅବଦାନ କେବଳ ଆକବରଙ୍କ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିବରଣୀ ଦେବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ବରଂ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ, ତଦାରଖଯୋଗ୍ୟ ଓ ସମାବେଶୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନର ଆଦର୍ଶ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। Encyclopaedia Iranica+1

8. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ତାଙ୍କ ସମୟର ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ସକାରାତ୍ମକ ଦିଗ

• ସେ ସୁସଂଗଠିତ ଓ କେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ ପ୍ରଶାସନର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ।
• ସରକାରୀ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଭାଜନର ଆବଶ୍ୟକତା ବୁଝାଇଥିଲେ।
• ରାଜସ୍ୱ ପରିଚାଳନା ଓ ତଥ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
• ସାମରିକ ଓ ବେସାମରିକ ପ୍ରଶାସନର ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।
• ସୁଲହ୍-ଇ-କୁଲ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଧାର୍ମିକ ସହାବସ୍ଥାନର ଆଦର୍ଶ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ।
• ନ୍ୟାୟ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଜନକଲ୍ୟାଣକୁ ସୁଶାସନର ଅଂଶ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

ସୀମାବଦ୍ଧତା

• ତାଙ୍କର ପ୍ରଶାସନିକ ମଡେଲ୍ ଜନସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପରିବର୍ତ୍ତେ ସମ୍ରାଟଙ୍କ କ୍ଷମତାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଢ଼ିଉଠିଥିଲା।
• ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ମୁଖ୍ୟତଃ ରାଜାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଗୁଣ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଥିଲା।
• ଏଥିରେ ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା।
• ପ୍ରଶାସନିକ କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନୀୟ ସମାଜ ଉପରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇପାରୁଥିଲା।
• ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା କୃଷକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକ ଆର୍ଥିକ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରୁଥିଲା।
• ରାଜଦରବାର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଲେଖକ ହୋଇଥିବାରୁ ଅବୁଲ ଫଜଲ୍ ଅନେକ ସମୟରେ ମୋଗଲ ପ୍ରଶାସନର ଏକ ଆଦର୍ଶୀକୃତ ଚିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

ତେଣୁ ‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ପ୍ରଶାସନିକ ଆଦର୍ଶ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାସ୍ତବରେ ପ୍ରଚଳିତ ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥିବା ସମ୍ଭାବନାକୁ ଐତିହାସିକମାନେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ରଚିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର ନିରପେକ୍ଷ ବିବରଣୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। Cambridge Core+2

9. ସମସାମୟିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା

ଅବୁଲ ଫଜଲ୍ ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ତଥାପି ତାଙ୍କର କେତେକ ଧାରଣା ଆଧୁନିକ ଲୋକପ୍ରଶାସନ ଅଧ୍ୟୟନରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ।

1. ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତା: ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକର ସ୍ପଷ୍ଟ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସମନ୍ୱୟ ସୁଶାସନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ।
2. ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ: ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ହେବା ଉଚିତ।
3. ତଥ୍ୟଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଶାସନ: ସଠିକ୍ ରେକର୍ଡ ଓ ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଯୋଜନା ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ସହାୟକ।
4. ନିରପେକ୍ଷତା: ଧର୍ମ ଓ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ସମାନ ବ୍ୟବହାର ମିଳିବା ଉଚିତ।
5. ଜନକଲ୍ୟାଣ: ପ୍ରଶାସନ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ, ଜୀବିକା ଓ ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
6. କେନ୍ଦ୍ର ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନର ସମନ୍ୱୟ: ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରର ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ସହଯୋଗ ରହିବା ଦରକାର।

ତେବେ ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରଶାସନ ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ ମଡେଲ୍‌ଠାରୁ ମୌଳିକ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ। ଆଧୁନିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଶାସନ କ୍ଷମତାର ଆଧାର ହେଉଛି ସମ୍ବିଧାନ, ନାଗରିକ ଅଧିକାର ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ; ରାଜାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କ୍ଷମତା ନୁହେଁ।

10. ଉପସଂହାର

ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ପ୍ରଶାସନ ସମ୍ପର୍କିତ ଚିନ୍ତାଧାରା ମୋଗଲ ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ। ‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଶାସନ, ପ୍ରାଦେଶିକ ଶାସନ, ମନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସାମରିକ ସଂଗଠନ, ରାଜସ୍ୱ ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜକୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।

ସେ କେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ କ୍ଷମତା, ବିଶେଷଜ୍ଞ ଅଧିକାରୀ, ପ୍ରଶାସନିକ ତଦାରଖ, ତଥ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ, ନ୍ୟାୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ସମନ୍ୱୟ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସୁଲହ୍-ଇ-କୁଲ୍ ନୀତି ଏକ ବହୁଧର୍ମୀୟ ସମାଜରେ ସମାବେଶୀ ଶାସନର ଆଦର୍ଶକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିଥିଲା।

ତଥାପି, ତାଙ୍କର ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ରାଜତନ୍ତ୍ର ଓ ସମ୍ରାଟଙ୍କ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ କ୍ଷମତା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ଏଥିରେ ଜନସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ବା ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା। ଏହି ସୀମାବଦ୍ଧତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଆକବରଙ୍କ ଶାସନକାଳର ପ୍ରଶାସନିକ ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ରଚନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ।

11. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ପ୍ରଶାସନ ସମ୍ପର୍କିତ ମତାମତ ଆଲୋଚନା କର।
2. ‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବୁଝାଅ।
3. କେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ ପ୍ରଶାସନ ଓ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର ସମ୍ପର୍କରେ ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ମତାମତ ପରୀକ୍ଷା କର।
4. ମୋଗଲ ପ୍ରଶାସନରେ ମନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କର।
5. ରାଜସ୍ୱ ପ୍ରଶାସନ ଓ ପ୍ରାଦେଶିକ ଶାସନ ସମ୍ପର୍କରେ ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ମତାମତ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
6. ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରତି ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ଅବଦାନର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ କର।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ଅବୁଲ ଫଜଲ୍ କିଏ ଥିଲେ?
2. ‘ଆଇନ୍-ଇ-ଆକବରୀ’ କ’ଣ?
3. ମନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?
4. ଜାତ୍ ଓ ସୱାରର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
5. ଦହସାଲା ପଦ୍ଧତି କ’ଣ?
6. ସୁବା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?
7. ଦିୱାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ଥିଲା?
8. ମୀର ବକ୍‌ସୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ଥିଲା?
9. ସୁଲହ୍-ଇ-କୁଲ୍ କ’ଣ?
10. ଅବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଦୁଇଟି ସୀମାବଦ୍ଧତା ଲେଖ।

13. ସନ୍ଦର୍ଭ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଗ୍ରନ୍ଥସୂଚୀ

1. Abu’l Fazl. The Ain-i Akbari. Translated by H. Blochmann and H. S. Jarrett.
2. Abu’l Fazl. The Akbarnama. Translated by H. Beveridge.
3. Eaton, Richard M. “Akbar-Nāma.” Encyclopaedia Iranica.
4. “ʿAllāmī, Abu’l-Fażl.” Encyclopaedia Iranica.
5. Moreland, W. H., and A. Yusuf Ali. “Akbar’s Land-Revenue System as Described in the Āin-i-Akbari.” Journal of the Royal Asiatic Society, 50(1), 1918, pp. 1–42.
6. Blake, Stephen P. “The Patrimonial-Bureaucratic Empire of the Mughals.” The Journal of Asian Studies.
7. National Council of Educational Research and Training (NCERT). Themes in Indian History, Part II — “Peasants, Zamindars and the State.”
8. Indira Gandhi National Open University (IGNOU). eGyanKosh — “Abul Fazl.”