୧. ପ୍ରବେଶକ (Introduction)

ମାନବ ନିରାପତ୍ତା (Human Security) ର ଧାରଣା ପାରମ୍ପରିକ ନିରାପତ୍ତା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଛି। ପାରମ୍ପରିକ ନିରାପତ୍ତା ମୁଖ୍ୟତଃ ବାହ୍ୟ ସାମରିକ ଆକ୍ରମଣରୁ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ। ଏହାର ବିପରୀତରେ, ମାନବ ନିରାପତ୍ତା ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ ଏବଂ ସମୁଦାୟଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚି ରହିବା (survival), ଜୀବିକା (livelihood) ଏବଂ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ/ମର୍ଯ୍ୟାଦା (dignity) ପ୍ରତି ଥିବା ଗମ୍ଭୀର ବିପଦରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।

ଯୁଦ୍ଧ, ରାଜନୈତିକ ନିର୍ଯାତନା, ଜାତିଗତ ସଂଘର୍ଷ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସୁରକ୍ଷା, ପରିବେଶ କ୍ଷୟ, ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଙ୍କଟ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଜ ଘର ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଥିବାରୁ ଶରଣାର୍ଥୀ (Refugees) ଏବଂ ପ୍ରବାସନ (Migration) ମାନବ ନିରାପତ୍ତାର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପାଲଟିଛି।

ତେଣୁ, ବିସ୍ଥାପନ କେବଳ ସୀମା ଏବଂ ପ୍ରବାସନ ନୀତିର ବିଷୟ ନୁହେଁ। ଏହା ମାନବାଧିକାର, ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଜୀବିକା, ବିକାଶ, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସହଯୋଗ ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ନ୍ୟାୟ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ।

୨. ମାନବ ନିରାପତ୍ତାର ଅର୍ଥ (Meaning of Human Security)

ମାନବ ନିରାପତ୍ତା କହିଲେ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ ଏବଂ ସମୁଦାୟଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଜୀବିକା ଏବଂ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରତି ଥିବା ଗମ୍ଭୀର ବିପଦରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ ବୁଝାଏ।

ଏହି ଧାରଣାଟି ୧୯୯୪ ର UNDP ମାନବ ବିକାଶ ରିପୋର୍ଟ (Human Development Report) ମାଧ୍ୟମରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ସାମରିକ ବିପଦ ବାହାରେ ନିରାପତ୍ତାର ଏକ ବ୍ୟାପକ ବୁଝାମଣା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା।

ପାରମ୍ପରିକ ନିରାପତ୍ତା ବନାମ ମାନବ ନିରାପତ୍ତା:

୩. ମାନବ ନିରାପତ୍ତାର ସାତୋଟି ଦିଗ (Seven Dimensions of Human Security)

UNDP ର ୧୯୯୪ ଢାଞ୍ଚା ଅନୁଯାୟୀ ସାତୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ ହେଉଛି:

1. ଅର୍ଥନୈତିକ ନିରାପତ୍ତା (Economic Security)
2. ଖାଦ୍ୟ ନିରାପତ୍ତା (Food Security)
3. ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ନିରାପତ୍ତା (Health Security)
4. ପରିବେଶଗତ ନିରାପତ୍ତା (Environmental Security)
5. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନିରାପତ୍ତା (Personal Security)
6. ରାଜନୈତିକ ନିରାପତ୍ତା (Political Security)
7. ସାମୁଦାୟିକ ନିରାପତ୍ତା (Community Security)

ଶରଣାର୍ଥୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀମାନେ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଏହି ଏକାଧିକ ଦିଗରେ ବିପଦର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି:

$$\text{ଯୁଦ୍ଧ} \longrightarrow \text{ବିସ୍ଥାପନ} \longrightarrow \text{ଜୀବିକା ହରାଇବା} \longrightarrow \text{ଖାଦ୍ୟ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅସୁରକ୍ଷା} \longrightarrow \text{ବାସସ୍ଥାନ ହରାଇବା} \longrightarrow \text{ମାନବାଧିକାର ଉଲ୍ଲଂଘନ} \longrightarrow \text{ମାନବ ନିରାପତ୍ତା ସଙ୍କଟ}$$

୪. ପ୍ରବାସନର ଅର୍ଥ (Meaning of Migration)

ପ୍ରବାସନ କହିଲେ ଅସ୍ଥାୟୀ କିମ୍ବା ସ୍ଥାୟୀ ବାସସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଏକ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣକୁ ବୁଝାଏ।

ଏହା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ହୋଇପାରେ:

• ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପ୍ରବାସନ (Internal Migration): ଗୋଟିଏ ଦେଶର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ (ଯଥା: ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରୁ ସହରାଞ୍ଚଳକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ)।
• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରବାସନ (International Migration): ଗୋଟିଏ ଦେଶରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦେଶକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ।
• ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ପ୍ରବାସନ (Voluntary Migration): ରୋଜଗାର, ବ୍ୟବସାୟ ବା ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ।
• ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ପ୍ରବାସନ (Forced Migration): ସଂଘର୍ଷ, ନିର୍ଯାତନା, ହିଂସା, ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିପଦ କାରଣରୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ବାସସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ିବା।

୫. ଶରଣାର୍ଥୀର ଅର୍ଥ (Meaning of a Refugee)

ଜଣେ ଶରଣାର୍ଥୀ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଶରଣାର୍ଥୀ ଆଇନ ଅଧୀନରେ ସ୍ୱୀକୃତ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗୁଁ ନିର୍ଯାତନାର ସଠିକ୍ ଭୟ (well-founded fear of persecution) କାରଣରୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ପାର ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ଭୟ ଯୋଗୁଁ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ବା ଅନିଚ୍ଛୁକ।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନଗତ ଦସ୍ତାବିଜ୍ ହେଉଛି ୧୯୫୧ ଜାତିସଂଘ ଶରଣାର୍ଥୀ ସମ୍ମିଳନୀ (1951 Refugee Convention) ଏବଂ ଏହାର ୧୯୬୭ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍।

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭେଦ:

ସମସ୍ତ ଶରଣାର୍ଥୀ ଭୌଗୋଳିକ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରବାସୀ ଅଟନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରବାସୀ ଶରଣାର୍ଥୀ ନୁହଁନ୍ତି।

୬. ଶରଣାର୍ଥୀ, ଆଶ୍ରୟପ୍ରାର୍ଥୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ (Comparative Distinctions)

୭. ଶରଣାର୍ଥୀ ସଙ୍କଟ ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ

ଯେତେବେଳେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ନିଜ ଘର ଛାଡ଼ି ପଳାୟନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା, ଆଶ୍ରୟ ତଥା ମାନବୀୟ ସହାୟତା ଆବଶ୍ୟକ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ଶରଣାର୍ଥୀ ସଙ୍କଟ କୁହାଯାଏ।

• ୭.୧ ସଶସ୍ତ୍ର ସଂଘର୍ଷ (Armed Conflict): ବୋମା ବିସ୍ଫୋରଣ, ହିଂସା ଏବଂ ଘରଦ୍ୱାର ନଷ୍ଟ ହେବା।
• ୭.୨ ରାଜନୈତିକ ନିର୍ଯାତନା (Political Persecution): ରାଜନୈତିକ ମତ, ଜାତି, ଜାତୀୟତା, ଧର୍ମ ବା କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ସଦସ୍ୟତା ଯୋଗୁଁ ଅତ୍ୟାଚାର।
• ୭.୩ ଜାତିଗତ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଂଘର୍ଷ: ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ସମଗ୍ର ସମୁଦାୟକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଥାଏ।
• ୭.୪ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସୁରକ୍ଷା: ରୋଜଗାର, ଉନ୍ନତ ମଜୁରି ଓ ଜୀବନଶୈଳୀ ପାଇଁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ (ତେବେ ଏମାନେ ସ୍ୱତଃପ୍ରବୃତ୍ତ ଭାବେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଶରଣାର୍ଥୀ ନୁହଁନ୍ତି)।
• ୭.୫ ପରିବେଶ ଓ ଜଳବାୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରକ: ମରୁଡ଼ି, ବନ୍ୟା, ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଚରମ ପାଣିପାଗ ପରିସ୍ଥିତି।

୮. ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ପ୍ରବାସନ ଏବଂ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବିସ୍ଥାପିତ ବ୍ୟକ୍ତି (IDPs)

• ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ପ୍ରବାସନ (Forced Migration): ସଂଘର୍ଷ, ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ବା ପ୍ରକଳ୍ପ ଜନିତ ବିସ୍ଥାପନ ଯୋଗୁଁ ଲୋକମାନେ କେବଳ ଘର ନୁହେଁ, ନିଜର ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ଜୀବିକା ଏବଂ ଆପଣାର ପରିଚୟ ମଧ୍ୟ ହରାଇ ବସନ୍ତି।
• IDPs ବନାମ ଶରଣାର୍ଥୀ:
  • ଶରଣାର୍ଥୀ → ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ପାର କରନ୍ତି।
  • IDP → ନିଜ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ବିସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ରହନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ସ୍ଥିତିରେ ରୁହନ୍ତି।

୯. ଶରଣାର୍ଥୀମାନେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ମାନବ ନିରାପତ୍ତା ଆହ୍ୱାନ

1. ଶାରୀରିକ ଅସୁରକ୍ଷା: ହିଂସା, ଶୋଷଣ, ମାନବ ଚାଲାଣ ଓ ନିର୍ଯାତନା।
2. ଖାଦ୍ୟ ଅସୁରକ୍ଷା: ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଜଳର ଅଭାବ।
3. ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅସୁରକ୍ଷା: ଡାକ୍ତରଖାନା, ଔଷଧ, ଟୀକାକରଣ, ମାତୃ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଏବଂ ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବାର ସୀମିତତା।
4. ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସୁରକ୍ଷା: ଚାକିରି, ଜମି, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇବା।
5. ଶିକ୍ଷାଗତ ଅସୁରକ୍ଷା: ପିଲାମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷା ବନ୍ଦ ହୋଇଯିବା।
6. ଆଇନଗତ ଅସୁରକ୍ଷା: ଆଇନଗତ ମାନ୍ୟତା, ଦସ୍ତାବିଜ୍ ଓ ନାଗରିକତ୍ୱର ଅନିଶ୍ଚିତତା।
7. ସାମାଜିକ ଅସୁରକ୍ଷା: ଭେଦଭାବ, ବିଦେଶୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଘୃଣା (Xenophobia) ଏବଂ ସାମାଜିକ ବାସନ୍ଦ।

୧୦. ଶରଣାର୍ଥୀ ଶିବିର (Refugee Camps) ଏବଂ ପ୍ରବାସନ

• ଶରଣାର୍ଥୀ ଶିବିରଗୁଡ଼ିକ ତତକ୍ଷଣାତ୍ ଆଶ୍ରୟ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ରହଣି ଅତ୍ୟଧିକ ଭିଡ଼, ଅସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର ପରିବେଶ, ଖାଦ୍ୟ ସଙ୍କଟ ଏବଂ ସାହାଯ୍ୟ ଉପରେ ଅତି-ନିର୍ଭରଶୀଳତା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
• ପ୍ରବାସନର ସକାରାତ୍ମକ ଦିଗ: ଉଚ୍ଚ ଆୟ, ନୂତନ ଦକ୍ଷତା, ବିଦେଶରୁ ପଠାଯାଉଥିବା ଟଙ୍କା (Remittances) ଏବଂ ଜୀବନଧାରଣ ମାନରେ ଉନ୍ନତି।
• ଅନିୟମିତ ପ୍ରବାସନ (Irregular Migration): ଆଇନଗତ ଢାଞ୍ଚା ବାହାରେ ହେଉଥିବା ପ୍ରବାସନ ଯୋଗୁଁ ଲୋକମାନେ ମାନବ ଚାଲାଣ, ବଳପୂର୍ବକ ଶ୍ରମ ଓ ଦଣ୍ଡବିଧାନର ଶିକାର ହୁଅନ୍ତି।

୧୧. ମାନବ ଚାଲାଣ ବନାମ ପ୍ରବାସୀ ଚୋରାଚାଲାଣ (Trafficking vs Smuggling)

• ମାନବ ଚାଲାଣ (Human Trafficking): ବଳପ୍ରୟୋଗ ବା ପ୍ରତାରଣା ମାଧ୍ୟମରେ ଶୋଷଣ କରିବା ହେଉଛି ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।
• ପ୍ରବାସୀ ଚୋରାଚାଲାଣ (Migrant Smuggling): ଆର୍ଥିକ ଲାଭ ପାଇଁ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବେଆଇନ ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇବା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

୧୨. ଶରଣାର୍ଥୀଙ୍କ ଅଧିକାର ଏବଂ ‘ନନ୍-ରିଫୁଲମେଣ୍ଟ୍’ ନୀତି

• ସୁରକ୍ଷାର ଅଧିକାର: ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଶରଣାର୍ଥୀମାନେ ସୁରକ୍ଷା ପାଇବାର ହକଦାର।
• ପ୍ରତ୍ୟାର୍ପଣ ନିଷେଧ ନୀତି (Principle of Non-Refoulement): ଶରଣାର୍ଥୀ ଆଇନର ଏହା ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୀତି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଶରଣାର୍ଥୀଙ୍କ ଜୀବନ କିମ୍ବା ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରତି ବିପଦ ଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ସେହି ଦେଶକୁ ଜୋରଜବରଦସ୍ତ ଫେରାଇ ଦିଆଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

୧୩. UNHCR ଏବଂ ତିନୋଟି ସ୍ଥାୟୀ ସମାଧାନ (Durable Solutions)

UNHCR (United Nations High Commissioner for Refugees) ଶରଣାର୍ଥୀ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଜାତିସଂଘର ପ୍ରମୁଖ ସଂସ୍ଥା। ଏହା ତିନୋଟି ସ୍ଥାୟୀ ସମାଧାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ:

1. ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ (Voluntary Repatriation): ନିଜ ଦେଶରେ ପରିସ୍ଥିତି ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବା ପରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଫେରିଯିବା।
2. ସ୍ଥାନୀୟ ଏକୀକରଣ (Local Integration): ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିବା ଦେଶର ସମାଜ ସହିତ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ମିଶି ବସବାସ କରିବା।
3. ପୁନର୍ବାସ ବା ଅନ୍ୟତ୍ର ଥଇଥାନ (Resettlement): ପ୍ରଥମେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ଦେଶରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ତୃତୀୟ ଦେଶକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବା ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ନାଗରିକତା/ଆଶ୍ରୟ ଦେବାକୁ ରାଜି ଥାଏ।

୧୪. ପ୍ରବାସନ ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ Global Compact (GCM)

• ପ୍ରବାସନ ଶାସନ (Migration Governance): ସୁରକ୍ଷା, ବିକାଶ, ମାନବାଧିକାର ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସହଯୋଗର ଏକ ସନ୍ତୁଳନ।
• Global Compact for Migration (GCM – 2018): ସୁରକ୍ଷିତ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଏବଂ ନିୟମିତ ପ୍ରବାସନ ପାଇଁ ଜାତିସଂଘ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ ଏକ ସହଯୋଗୀ ଢାଞ୍ଚା (ଏହା ଆଇନଗତ ଭାବେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନୁହେଁ)।

୧୫. ଶରଣାର୍ଥୀ ସୁରକ୍ଷା ବନାମ ଜାତୀୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ

$$\text{ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସୁରକ୍ଷା (ସୀମା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ)} \longleftrightarrow \text{ମାନବାଧିକାର (ଶରଣାର୍ଥୀ ସୁରକ୍ଷା)} \Longrightarrow \text{ମାନବ ନିରାପତ୍ତା}$$

ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ସୀମା ଓ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥ ରକ୍ଷା କରିବା ସହିତ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାନବାଧିକାର ପ୍ରତିବଦ୍ଧତାକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇବା ଉଚିତ।

୧୬. ଲିଙ୍ଗଗତ ଦିଗ ଏବଂ ପରିବେଶଗତ ପ୍ରବାସନ

• ମହିଳା ଓ ଶିଶୁ: ବିସ୍ଥାପନ ସମୟରେ ମହିଳାମାନେ ଯୌନ ହିଂସା, ମାନବ ଚାଲାଣ ଓ ଶୋଷଣର ଶିକାର ହୁଅନ୍ତି। ଶିଶୁମାନେ ଶିକ୍ଷା ବନ୍ଦ ଓ ମାନସିକ ଆଘାତର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି।
• ପରିବେଶଗତ ପ୍ରବାସନ (Environmental Migration): ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ଲୋକମାନେ ବିସ୍ଥାପିତ ହେଉଛନ୍ତି। ‘ଜଳବାୟୁ ଶରଣାର୍ଥୀ’ (Climate refugee) ଶବ୍ଦଟି ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ୧୯୫୧ ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆଇନଗତ ମାନ୍ୟତା ପାଇନାହିଁ।

୧୭. ସମାଧାନ ପାଇଁ ତ୍ରି-ସ୍ତରୀୟ ପଦକ୍ଷେପ

• ତତକ୍ଷଣାତ୍ ପଦକ୍ଷେପ: ଜରୁରୀକାଳୀନ ଆଶ୍ରୟ, ଖାଦ୍ୟ, ଚିକିତ୍ସା ଓ ସୁରକ୍ଷା।
• ମଧ୍ୟମ ମିଆଦୀ ପଦକ୍ଷେପ: ରୋଜଗାର, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା, ଆଇନଗତ ଦସ୍ତାବିଜ୍ ଓ ସାମାଜିକ ଏକୀକରଣ।
• ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପଦକ୍ଷେପ: ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସଂଘର୍ଷର ପ୍ରତିରୋଧ, ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବୋଝ-ବଣ୍ଟନ (Burden-sharing)।

୧୮. ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ ପ୍ରମୁଖ ଶବ୍ଦାବଳୀ (Key Terms)

୧୯. ନିଷ୍କର୍ଷ (Conclusion)

ଶରଣାର୍ଥୀ ଏବଂ ପ୍ରବାସନ ସଙ୍କଟ କେବଳ ରାଷ୍ଟ୍ରକେନ୍ଦ୍ରିକ ନିରାପତ୍ତାର ସୀମାବଦ୍ଧତାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ସୀମା ଓ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ, ନିର୍ଯାତନା ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ମାନବୀୟ ପ୍ରଭାବକୁ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରେ ନାହିଁ।

ମାନବ ନିରାପତ୍ତା ଆଭିମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କୁ ବିଶ୍ଳେଷଣର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁରେ ରଖେ ଏବଂ ବଞ୍ଚି ରହିବା, ଜୀବିକା ତଥା ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। କେବଳ ସୀମାକୁ ସିଲ୍ କରିଦେଲେ ଏହି ସଙ୍କଟର ସମାଧାନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ; ଏଥିପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ ନିବାରଣ, ମାନବାଧିକାର ସୁରକ୍ଷା, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସହଯୋଗ, ବିକାଶ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ ପ୍ରବାସନ ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।

ଦ୍ରୁତ ପୁନରାବୃତ୍ତି ସୂତ୍ର (Quick Revision Formula)

• ମାନବ ନିରାପତ୍ତା = ଜନକେନ୍ଦ୍ରିକ ନିରାପତ୍ତା (ବଞ୍ଚିବା + ଜୀବିକା + ମର୍ଯ୍ୟାଦା)
• ଶରଣାର୍ଥୀ ସଙ୍କଟ: ସଂଘର୍ଷ/ନିର୍ଯାତନା → ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ବିସ୍ଥାପନ → ସୀମା ପାର → ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରାର୍ଥନା → ସୁରକ୍ଷା ଓ ସହାୟତା
• ୩ଟି ସ୍ଥାୟୀ ସମାଧାନ: ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ + ସ୍ଥାନୀୟ ଏକୀକରଣ + ପୁନର୍ବାସ (Resettlement)
• ମୂଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ସୁରକ୍ଷା (Protection) + ସଶକ୍ତୀକରଣ (Empowerment) + ମର୍ଯ୍ୟାଦା (Dignity)