୧. ପ୍ରବେଶକ (Introduction)

ମହାମାରୀ (Epidemics) ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ (Natural Disasters) ହେଉଛି ମାନବ ନିରାପତ୍ତା, ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିରତା ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ ପ୍ରତି ପ୍ରମୁଖ ବିପଦ। ଏହି ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସଙ୍କଟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଭୟ ବ୍ୟାପକ ଜୀବନହାନି, ଧନସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ନଷ୍ଟ, ବିସ୍ଥାପନ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ପ୍ରବଳ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

ମହାମାରୀ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏକ ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ବେଳେ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପଦ (hazard) ଏବଂ ଅସୁରକ୍ଷିତ ମାନବ ସମୁଦାୟ (vulnerability) ର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସଫଳ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ପୂର୍ବ ସୂଚନା, ସମନ୍ୱିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା, ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଏବଂ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିପଦ ହ୍ରାସ ଆବଶ୍ୟକ।

$$\text{ବିପଦ ଚିହ୍ନଟ} \longrightarrow \text{ପ୍ରସ୍ତୁତି} \longrightarrow \text{ପୂର୍ବ ସୂଚନା} \longrightarrow \text{ଜରୁରୀକାଳୀନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା} \longrightarrow \text{ତ୍ରାଣ/ସହାୟତା} \longrightarrow \text{ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ଥଇଥାନ} \longrightarrow \text{ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ ଓ ସହନଶୀଳତା}$$

୨. ମହାମାରୀର ଅର୍ଥ ଓ ବର୍ଗୀକରଣ (Epidemic, Endemic & Pandemic)

ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ବା ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାଧାରଣତଃ ଆଶା କରାଯାଉଥିବା ସ୍ତରଠାରୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଅଧିକ ମାତ୍ରାରେ କୌଣସି ରୋଗର ବ୍ୟାପିବାକୁ ମହାମାରୀ (Epidemic) କୁହାଯାଏ (ଯଥା: ହଇଜା, ଡେଙ୍ଗୁ, ଇନଫ୍ଲୁଏଞ୍ଜା, ଇବୋଲା)।

୩. ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ: ବିପଦ, ଅସୁରକ୍ଷିତତା ଏବଂ ପ୍ରକାରଭେଦ

ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପଦ ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟାପକ ମାନବୀୟ, ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷତି ଘଟାଏ ଏବଂ ପ୍ରଭାବିତ ସମୁଦାୟ ନିଜ ସମ୍ବଳରେ ଏହାର ମୁକାବିଲା କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି, ତାହାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ (Natural Disaster) କୁହାଯାଏ।

ମୂଳ ସମ୍ପର୍କ ସୂତ୍ର:

$\text{ବିପଦ (Hazard)} + \text{ଅସୁରକ୍ଷିତତା (Vulnerability)} – \text{ସାମର୍ଥ୍ୟ (Capacity)} = \text{ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ବିପଦ (Disaster Risk)}$

(ପ୍ରାକୃତିକ ବିପଦ ସ୍ୱତଃ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ନୁହେଁ; ଉଚ୍ଚ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଥିଲେ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ସର୍ବନିମ୍ନ ହୋଇଥାଏ।)

• ଭୂତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ (Geological): ଭୂମିକମ୍ପ, ସୁନାମି, ଭୂସ୍ଖଳନ, ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଉଦ୍ଗୀରଣ।
• ଜଳ-ପାଣିପାଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ (Hydro-Meteorological): ବନ୍ୟା, ବାତ୍ୟା, ଝଡ଼, ମରୁଡ଼ି, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପ୍ରବାହ।

୪. ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ଚକ୍ର (Disaster Management Cycle)

ଆଧୁନିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା କେବଳ ଘଟଣା ପରବର୍ତ୍ତୀ ରିଲିଫ୍ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ନେଇ ଗଠିତ:

1. ବିପଦ ହ୍ରାସକରଣ (Mitigation): ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ତୀବ୍ରତା ବା କ୍ଷୟକ୍ଷତି ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପଦକ୍ଷେପ (ଯଥା: ବାତ୍ୟା-ନିରୋଧୀ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ, ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବନ୍ଧ, ଭୂମିକମ୍ପ-ସହନଶୀଳ ନିର୍ମାଣ)।
2. ପୂର୍ବ ପ୍ରସ୍ତୁତି (Preparedness): ଜରୁରୀକାଳୀନ ସ୍ଥିତିର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ଯୋଜନା, ମକ୍ ଡ୍ରିଲ୍, ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଓ ଜରୁରୀ ସାମଗ୍ରୀ ମହଜୁଦ ରଖିବା।
3. ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Response): ଘଟଣା ସମୟରେ ଓ ତୁରନ୍ତ ପରେ ଉଦ୍ଧାର କାର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ, ଜରୁରୀ ଚିକିତ୍ସା ଓ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଣ।
4. ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ (Recovery & Build Back Better): କେବଳ ପୂର୍ବ ସ୍ଥିତି ଫେରାଇ ଆଣିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଭବିଷ୍ୟତ ବିପଦକୁ ସହ୍ୟ କରିପାରୁଥିବା ଉନ୍ନତ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଗଠନ କରିବା (Build Back Better)।

$$\text{ବିପଦ ହ୍ରାସ (Mitigation)} \longrightarrow \text{ପ୍ରସ୍ତୁତି (Preparedness)} \longrightarrow \text{ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Response)} \longrightarrow \text{ପୁନରୁଦ୍ଧାର (Recovery)}$$

୫. ପୂର୍ବ ସୂଚନା ବ୍ୟବସ୍ଥା (Early Warning Systems)

ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପୂର୍ବ ସୂଚନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ୪ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ଆଧାରିତ:

$$\text{ବିପଦ ଜ୍ଞାନ} \longrightarrow \text{ନିରନ୍ତର ନିରୀକ୍ଷଣ} \longrightarrow \text{ଦ୍ରୁତ ସୂଚନା ପ୍ରେରଣ} \longrightarrow \text{ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସାମର୍ଥ୍ୟ} \Longrightarrow \text{ସର୍ବନିମ୍ନ କ୍ଷୟକ୍ଷତି}$$

୬. ମହାମାରୀ ପରିଚାଳନା (Epidemic Management)

• ରୋଗ ନିରୀକ୍ଷଣ (Disease Surveillance): ସଂକ୍ରମଣର ଧାରା ଓ ନୂଆ ଆଉଟବ୍ରେକ୍ ଚିହ୍ନଟ ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ।
• ପରୀକ୍ଷା ଓ ଚିକିତ୍ସା (Testing & Diagnosis): ଦ୍ରୁତ ପରୀକ୍ଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂକ୍ରମିତଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା।
• କଣ୍ଟାକ୍ଟ ଟ୍ରେସିଂ (Contact Tracing): ସଂକ୍ରମିତଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ସଂକ୍ରମଣ ଶୃଙ୍ଖଳା ଭାଙ୍ଗିବା।
• ଆଇସୋଲେସନ ବନାମ କ୍ୱାରେଣ୍ଟାଇନ୍:
  • ଆଇସୋଲେସନ (Isolation): ସଂକ୍ରମିତ (ରୋଗୀ) ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଅଲଗା ରଖିବା।
  • କ୍ୱାରେଣ୍ଟାଇନ୍ (Quarantine): ସଂକ୍ରମିତଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଥିବା ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଚଳାଚଳକୁ କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ସୀମିତ ରଖିବା।
• ଟୀକାକରଣ (Vaccination): ସମୂହ ପ୍ରତିରୋଧକ କ୍ଷମତା (Herd immunity) ସୃଷ୍ଟି କରିବା।
• ବିପଦ ସମ୍ପର୍କିତ ଯୋଗାଯୋଗ (Risk Communication): ଗୁଜବ ଓ ଭୟ ଦୂର କରି ସଠିକ୍ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରିବା।

୭. ଭାରତରେ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ମହାମାରୀ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥା

• Disaster Management Act, 2005: ଭାରତରେ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଆଇନଗତ ଭିତ୍ତିଭୂମି।
• NDMA (National Disaster Management Authority): ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ଜାତୀୟ ସ୍ତରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସଂସ୍ଥା। ରାଜ୍ୟ ସ୍ତରରେ SDMA ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ସ୍ତରରେ DDMA କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
• NDRF (National Disaster Response Force): ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସମୟରେ ଉଦ୍ଧାର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ବାହିନୀ।
• ମହାମାରୀ ପରିଚାଳନା ସଂସ୍ଥା: ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ପରିବାର କଲ୍ୟାଣ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ, NCDC (National Centre for Disease Control), ଏବଂ ICMR (Indian Council of Medical Research)।

୮. ସେଣ୍ଡାଇ ଫ୍ରେମୱାର୍କ (Sendai Framework 2015–2030)

ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ବିପଦ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଗୃହୀତ ଏହି ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଢାଞ୍ଚାର ୪ଟି ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରାଥମିକତା:

1. ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ବିପଦକୁ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝିବା।
2. ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ବିପଦ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।
3. ବିପଦ ହ୍ରାସ ଏବଂ ସହନଶୀଳତା ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ନିବେଶ।
4. ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏବଂ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣରେ ‘Build Back Better’ ନୀତି ପ୍ରୟୋଗ।

୯. ମହାମାରୀ ବନାମ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ: ତୁଳନା

୧୦. ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ ପ୍ରମୁଖ ଶବ୍ଦାବଳୀ (Key Terms)

୧୧. ନିଷ୍କର୍ଷ (Conclusion)

ମହାମାରୀ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ପରିଚାଳନା କେବଳ ରିଲିଫ୍ ବାଣ୍ଟିବା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଆଧୁନିକ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହେବା ବଦଳରେ ପୂର୍ବ ପ୍ରସ୍ତୁତି (From Reaction to Preparedness) ଏବଂ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ସହିବା ବଦଳରେ ସହନଶୀଳତା ବୃଦ୍ଧି (From Vulnerability to Resilience) କରିବା। ଏକ ଦୃଢ଼ ପୂର୍ବ ସୂଚନା ପ୍ରଣାଳୀ, ବିଜ୍ଞାନଭିତ୍ତିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସହଯୋଗ ହିଁ ଏହି ସଙ୍କଟଗୁଡ଼ିକରୁ ମାନବ ସମାଜକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇପାରିବ।