ପ୍ରବେଶକ (Introduction)

ସମସାମୟିକ ବିଶ୍ୱ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଦ୍ଧିତ ଅର୍ଥନୈତିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ। ଦ୍ରବ୍ୟ, ସେବା, ପୁଞ୍ଜି, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଏବଂ ସୂଚନା ଅଦ୍ଭୁତପୂର୍ବ ପରିମାଣରେ ଜାତୀୟ ସୀମା ପାର ହୋଇ ଚଳାଚଳ କରୁଛି। ତେଣୁ ଜାତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଆଉ ପରସ୍ପରଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଲଗା ବା ପୃଥକ ହୋଇ ରହିନାହାନ୍ତି।

ଏହି ପାରସ୍ପରିକ ସଂଯୁକ୍ତ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମୋଟାମୋଟି ଭାବେ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି (Global Economy) କୁହାଯାଏ।

ତଥାପି, ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି କେବଳ ବଜାରଗୁଡ଼ିକର ଏକତ୍ରୀକରଣ ନୁହେଁ। ଏହା ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଷ୍ଟ୍ର, ଆର୍ଥିକ ସଂଗଠନ ଏବଂ ସୀମାହୀନ ନିଗମ (Transnational Corporations) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ପରିଚାଳିତ।

ଏହା ହିଁ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତି (Global Political Economy – GPE) ର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ।

ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତି ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ ରାଜନୀତି ଏବଂ ଅର୍ଥନୀତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ଏହା କେତେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଏ, ଯେପରିକି:

• ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ବଳ କାହା ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି?
• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅର୍ଥନୈତିକ ନିୟମ କିପରି ତିଆରି ହୁଏ?
• ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ କାରବାରରୁ କିଏ ଲାଭବାନ ହୁଏ?
• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଜାତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି?
• ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ବା ଟ୍ରାନ୍ସନ୍ୟାସନାଲ୍ କର୍ପୋରେସନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ କି ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି?
• ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି?

ସମସାମୟିକ ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତିର ଚାରୋଟି ପ୍ରମୁଖ ସ୍ତମ୍ଭ (anchors) ହେଉଛି:

1. ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମୁଦ୍ରା ପାଣ୍ଠି (IMF)
2. ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ (World Bank)
3. ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟ ସଂଗଠନ (WTO)
4. ଟ୍ରାନ୍ସନ୍ୟାସନାଲ୍ କର୍ପୋରେସନ୍ସ (TNCs)

୧. ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିର ଅର୍ଥ (Meaning of Global Economy)

ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି କହିଲେ ସାରା ବିଶ୍ୱର ଦେଶ, ଅନୁଷ୍ଠାନ, କର୍ପୋରେସନ୍ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ପାରସ୍ପରିକ ସଂଯୁକ୍ତ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ବୁଝାଏ।

ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ:

• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ
• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶ
• ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Global Finance)
• ଉତ୍ପାଦନ ନେଟୱାର୍କ
• ପୁଞ୍ଜିର ଚଳାଚଳ
• ଶ୍ରମର ଚଳାଚଳ
• ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ହସ୍ତାନ୍ତର
• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍
• ବିଶ୍ୱ ଯୋଗାଣ ଶୃଙ୍ଖଳ (Global Supply Chains)
• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

ସରଳ ସଂଜ୍ଞା:

ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ହେଉଛି ପାରସ୍ପରିକ ସଂଯୁକ୍ତ ଉତ୍ପାଦନ, ବାଣିଜ୍ୟ, ଆର୍ଥିକ କାରବାର, ନିବେଶ ଏବଂ ଉପଭୋଗର ଏକ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଭାରତରେ କିଣାଯାଇଥିବା ଏକ ଉତ୍ପାଦ ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ ଗୋଟିଏ ଦେଶରୁ ଆସିପାରେ, ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଅନ୍ୟ ଏକ ଦେଶରୁ, ଯନ୍ତ୍ରାଂଶ ଅନେକ ଦେଶରୁ, ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ରିକରଣ (assembly) ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆର୍ଥିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମାଧ୍ୟମରେ ପାଣ୍ଠି ଯୋଗାଡ଼ ହୋଇପାରେ। ଏହା ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିର ପାରସ୍ପରିକ ସଂଯୋଗକୁ ଦର୍ଶାଏ।

୨. ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତି (Global Economy vs Global Political Economy)

ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକା ନୁହଁନ୍ତି।

• ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି (Global Economy): ମୁଖ୍ୟତଃ ଉତ୍ପାଦନ + ବାଣିଜ୍ୟ + ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା + ନିବେଶ + ଉପଭୋଗ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ।
• ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତି (Global Political Economy): ଅର୍ଥନୀତି + ରାଜନୀତି + କ୍ଷମତା + ଅନୁଷ୍ଠାନ + ସ୍ୱାର୍ଥ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ।

ଏହା ଅନୁଧ୍ୟାନ କରେ ଯେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା କିପରି ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶକ୍ତି କିପରି ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ମୁଖ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ: ରାଜନୀତି ↔ ଅର୍ଥନୀତି (ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶକ୍ତି ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ)।

୩. ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତିର ଅର୍ଥ (Meaning of Global Political Economy)

ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତି (GPE) ହେଉଛି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କର ଅଧ୍ୟୟନ। ଏହା ଅନୁଧ୍ୟାନ କରେ କିପରି ରାଷ୍ଟ୍ର, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ, କର୍ପୋରେସନ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶୀଦାରମାନେ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିର ସଂଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି।

ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶୀଦାର (Important Actors):

• ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର (Nation-states)
• IMF, World Bank, WTO
• TNCs (ଟ୍ରାନ୍ସନ୍ୟାସନାଲ୍ କର୍ପୋରେସନ୍ସ)
• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ
• ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂଗଠନ
• ବେସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା (NGOs) ଏବଂ ଶ୍ରମିକ ସଂଗଠନ
• ବିଶ୍ୱ ନାଗରିକ ସମାଜ

୪. ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିର ମହତ୍ତ୍ୱ (Significance of the Global Economy)

• ୪.୧ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ: ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସୀମା ପାର ହୋଇ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ଆଦାନପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଯାହା ଘରୋଇ ଭାବେ ଉପଲବ୍ଧ ନ ଥିବା ଉତ୍ପାଦ ପାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
• ୪.୨ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧି: ବର୍ଦ୍ଧିତ ବଜାର, ବିଦେଶୀ ନିବେଶ, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ହସ୍ତାନ୍ତର ଏବଂ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଘଟେ।
• ୪.୩ ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶ: ପୁଞ୍ଜିର ମୁକ୍ତ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ପରିଚାଳନାଗତ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଦୁର୍ବଳତା ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।
• ୪.୪ ବୈଷୟିକ ବିକାଶ: ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଉନ୍ନତ ଯନ୍ତ୍ରପାତି, ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଜ୍ଞାନ ସହଜରେ ପାଇପାରନ୍ତି।
• ୪.୫ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ନିଯୁକ୍ତି: ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପାଦନ ନେଟୱାର୍କ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଯୁକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତେବେ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଜୁରି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ସର୍ତ୍ତାବଳୀ ଉପରେ ଚାପ ପକାଏ।
• ୪.୬ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ପସନ୍ଦ (Consumer Choice): ଉପଭୋକ୍ତାମାନେ ବିଶ୍ୱ ବଜାରରୁ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରାଣ୍ଡ୍, ଉତ୍ପାଦ ଓ ସେବା ଚୟନ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଆନ୍ତି।
• ୪.୭ ଅର୍ଥନୈତିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା: ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟ, ଯୁଦ୍ଧ, ମହାମାରୀ କିମ୍ବା ଯୋଗାଣ ଶୃଙ୍ଖଳା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତି ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।

୫. ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Major Features)

1. ଉତ୍ପାଦନର ବିଶ୍ୱାୟନ: ଉତ୍ପାଦନ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରେ ବିଭାଜିତ।
2. ଆର୍ଥିକ କାରବାରର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟକରଣ: ସୀମା ପାର ହୋଇ ପୁଞ୍ଜି କାରବାର।
3. ବାଣିଜ୍ୟର ବିସ୍ତାର: ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ।
4. TNCs ର ଅଭିବୃଦ୍ଧି: ଏକାଧିକ ଦେଶରେ ବଡ଼ ବଡ଼ କମ୍ପାନୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ।
5. ପାରସ୍ପରିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା: ଜାତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ।
6. ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶାସନ: IMF, World Bank ଏବଂ WTO ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।

୬. ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତିର ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ (Anchors)

• IMF → ବିଶ୍ୱ ମୁଦ୍ରା ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିରତା
• World Bank → ବିକାଶ ଏବଂ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ
• WTO → ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ନିୟମ
• TNCs → ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶ

୭. ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମୁଦ୍ରା ପାଣ୍ଠି (IMF)

ଅର୍ଥ:

୧୯୪୪ ମସିହାର ବ୍ରେଟନ୍ ଉଡ୍ସ ସମ୍ମିଳନୀରେ (Bretton Woods Conference) IMF ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ୧୯୪୫ରୁ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମୁଦ୍ରା ସହଯୋଗ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିରତା ବଜାୟ ରଖିବା। ଏହା ବିଶେଷ ଭାବରେ ଦେୟ ସନ୍ତୁଳନ (Balance of Payments) ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୮. IMF ର ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ:

• ୮.୧ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା: ଦେୟ ସନ୍ତୁଳନ ସଙ୍କଟରେ ଥିବା ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଋଣ ପ୍ରଦାନ।
• ୮.୨ ମୁଦ୍ରା ସହଯୋଗ: ସଦସ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଦ୍ରାଗତ ସହଯୋଗ ଓ ସ୍ଥିରତା ରକ୍ଷା।
• ୮.୩ ଅର୍ଥନୈତିକ ତଦାରଖ (Surveillance): ସଦସ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ଉପରେ ନଜର ରଖିବା ଏବଂ ନୀତିଗତ ପରାମର୍ଶ ଦେବା।
• ୮.୪ ବୈଷୟିକ ସହାୟତା: ରାଜସ୍ୱ, ମୁଦ୍ରାନୀତି, ଟିକସ ପ୍ରଶାସନ ଓ ପରିସଂଖ୍ୟାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଲିମ ପ୍ରଦାନ।
• ୮.୫ ସଙ୍କଟ ପରିଚାଳନା: ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ।

୯. IMF ର ସମାଲୋଚନା:

• ସର୍ତ୍ତାବଳୀ (Conditionality): ଋଣ ସହିତ କଠୋର ନୀତିଗତ ସର୍ତ୍ତ ଲଗାଯାଏ, ଯାହା ଗ୍ରହଣକାରୀ ଦେଶର ନୀତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରେ।
• କଠୋରତା/ମିତବ୍ୟୟିତା ନୀତି (Austerity): ଖର୍ଚ୍ଚ କାଟ୍ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ନିଅଣ୍ଟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଦିଆଯାଉଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସାମାଜିକ କ୍ଷେତ୍ର (ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ) ଉପରେ ଖରାପ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ।
• ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଶମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ: ଭୋଟ୍ ଦାନ କ୍ଷମତା ଆର୍ଥିକ ଅଂଶଦାନ (quota) ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଧନୀ ଦେଶମାନଙ୍କର ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ ରହିଥାଏ।

୧୦. ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ (World Bank)

ଅର୍ଥ:

ବ୍ରେଟନ୍ ଉଡ୍ସ ଯୁଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ପାଣ୍ଠି, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବୈଷୟିକ ସହାୟତା ମାଧ୍ୟମରେ ବିକାଶ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା।

ଏହାର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେଲା:

1. International Bank for Reconstruction and Development (IBRD)
2. International Development Association (IDA)

୧୧. ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ:

• ୧୧.୧ ବିକାଶ ପାଣ୍ଠି ଯୋଗାଣ: ଭିତ୍ତିଭୂମି, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୃଷି, ଜଳ, ଶକ୍ତି ଓ ପରିବେଶ ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ଅର୍ଥ ଯୋଗାଣ।
• ୧୧.୨ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣ: ଜୀବନଧାରଣ ମାନ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଗରିବୀ ହ୍ରାସ।
• ୧୧.୩ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ: ରାସ୍ତାଘାଟ, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଜଳସେଚନ ଓ ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉନ୍ନତି।
• ୧୧.୪ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ: ଗବେଷଣା, ତଥ୍ୟ ଓ ବିକାଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନୀତିଗତ ପରାମର୍ଶ ପ୍ରଦାନ।

୧୨. ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କର ସମାଲୋଚନା:

• ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ସମୟରେ ପରିବେଶ ଓ ସାମାଜିକ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଏ।
• ବଡ଼ ଭିତ୍ତିଭୂମି ପ୍ରକଳ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଲୋକଙ୍କ ବିସ୍ଥାପନ ଘଟେ।
• ଏହାର ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାନୀୟ ଆବଶ୍ୟକତା ଅପେକ୍ଷା ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଉନ୍ନୟନ ମଡେଲ୍ ଉପରେ ଅଧିକ ଆଧାରିତ ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ ହୁଏ।

୧୩. ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟ ସଂଗଠନ (WTO)

ଅର୍ଥ:

୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୯୫ ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ WTO, ପୂର୍ବର GATT ସ୍ଥାନରେ ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟ ନିୟମ ପାଇଁ ପ୍ରମୁଖ ସଂଗଠନ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି।

୧୪. WTO ର ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ:

• ୧୪.୧ ବାଣିଜ୍ୟ ନିୟମ ପରିଚାଳନା: ସାମଗ୍ରୀ ବାଣିଜ୍ୟ, ସେବା ବାଣିଜ୍ୟ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧିକ ସମ୍ପତ୍ତି (Intellectual Property/TRIPS) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚୁକ୍ତି ପରିଚାଳନା।
• ୧୪.୨ ବାଣିଜ୍ୟ ଆଲୋଚନା: ସଦସ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୂତନ ବାଣିଜ୍ୟ ନିୟମ ପାଇଁ ମଞ୍ଚ ପ୍ରଦାନ।
• ୧୪.୩ ବିବାଦ ସମାଧାନ (Dispute Settlement): ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିବାଦର ଆଇନଗତ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ସମାଧାନ।
• ୧୪.୪ ବାଣିଜ୍ୟ ନୀତିର ସ୍ୱଚ୍ଛତା: ବାଣିଜ୍ୟିକ ନିୟମାବଳୀରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଆଣିବା।
• ୧୪.୫ ବାଣିଜ୍ୟ ଉଦାରୀକରଣ: ଶୁଳ୍କ ଓ ଅନାବଶ୍ୟକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହ୍ରାସ କରି ମୁକ୍ତ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା।

୧୫. WTO ର ସମାଲୋଚନା:

• ଧନୀ ଦେଶମାନେ ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି।
• ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୀତି ପ୍ରଣୟନ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ସୁଯୋଗ ମିଳେ ନାହିଁ।
• କୃଷି ସବସିଡି ଏବଂ ବଜାର ପ୍ରବେଶକୁ ନେଇ ବିବାଦ ରହିଛି।
• TRIPS ଚୁକ୍ତି ଯୋଗୁଁ ଗରିବ ଦେଶମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନରକ୍ଷାକାରୀ ଔଷଧ ଏବଂ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ପାଇବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ।

୧୬. ଟ୍ରାନ୍ସନ୍ୟାସନାଲ୍ କର୍ପୋରେସନ୍ସ (TNCs)

ଅର୍ଥ:

TNC ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ବ୍ୟବସାୟିକ ନିଗମ ଯାହା ନିଜ ଦେଶ ବାହାରେ ଏକାଧିକ ଦେଶରେ ଉତ୍ପାଦନ, ନିବେଶ, ଗବେଷଣା, ବଣ୍ଟନ ଏବଂ ବିପଣନ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳନା କରେ।

୧୭. TNCs ର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର
• ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଉତ୍ପାଦନ ନେଟୱାର୍କ
• ବିପୁଳ ପରିମାଣର ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ
• ଉନ୍ନତ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଓ ପରିଚାଳନା ଦକ୍ଷତା
• ବିଶ୍ୱ ବଜାରରେ ପ୍ରବେଶ
• ରଣନୈତିକ ନମନୀୟତା (Strategic Flexibility)

୧୮. TNCs ର ମହତ୍ତ୍ୱ:

ଏଗୁଡ଼ିକ ବିଦେଶୀ ନିବେଶ ଆଣନ୍ତି, ନିଯୁକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ନୂଆ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ଆଣନ୍ତି, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ବଢ଼ାନ୍ତି ଏବଂ ଘରୋଇ ବଜାରକୁ ବିଶ୍ୱ ସହିତ ଯୋଡ଼ନ୍ତି।

୧୯. TNCs ର ସମାଲୋଚନା:

• କର୍ପୋରେଟ୍ କ୍ଷମତା: ଅନେକ TNC ର ଆର୍ଥିକ ବଜେଟ୍ ଛୋଟ ଛୋଟ ଦେଶମାନଙ୍କ ବଜେଟ୍‌ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼।
• ଶ୍ରମ ଶୋଷଣ: ଶସ୍ତା ଶ୍ରମ ଓ କୋହଳ ନିୟମ ଥିବା ଦେଶରେ କାରଖାନା ସ୍ଥାପନ କରି ଶୋଷଣ କରିବା।
• ପରିବେଶ କ୍ଷତି: ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର ଓ ପ୍ରଦୂଷଣ।
• କର ଫାଙ୍କି (Tax Avoidance): ଜଟିଳ କର୍ପୋରେଟ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଟିକସ କମ୍ ଦେବା।
• ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ: ସରକାରୀ ନୀତିକୁ ନିଜ ସପକ୍ଷରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିବା।

୨୦. IMF, World Bank, WTO ଏବଂ TNCs: ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ

ସଂସ୍ଥା	ମୁଖ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର	ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ
IMF	ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅର୍ଥ	ମୁଦ୍ରା ସହଯୋଗ ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିରତା
World Bank	ବିକାଶ	ବିକାଶ ପାଣ୍ଠି ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣ
WTO	ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ	ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟ ନିୟମାବଳୀ
TNCs	ଉତ୍ପାଦନ ଓ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶ	ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଉତ୍ପାଦନ, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ନିବେଶ

ମନେ ରଖିବା ସୂତ୍ର: IMF = ଟଙ୍କା/ମୁଦ୍ରା, World Bank = ବିକାଶ, WTO = ବାଣିଜ୍ୟ, TNCs = ଉତ୍ପାଦନ ଓ ନିବେଶ

୨୧. ଚାରୋଟି ସ୍ତମ୍ଭ କିପରି ପରସ୍ପର ଯୋଡ଼ି ହୋଇଛନ୍ତି

ଏମାନେ ଅଲଗା ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ ନକରି ଏକାଠି ମିଶି ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି:

$$\text{IMF (ସ୍ଥିରତା)} + \text{World Bank (ବିକାଶ)} + \text{WTO (ବାଣିଜ୍ୟ ନିୟମ)} + \text{TNCs (ଉତ୍ପାଦନ)} \longrightarrow \text{ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତି}$$

୨୨. ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ କ୍ଷମତା (Power)

ଅର୍ଥନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ନିରପେକ୍ଷ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ରାଜନୈତିକ ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି କାରଣରୁ GPE ପ୍ରଶ୍ନ କରେ: “ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିର ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାର କ୍ଷମତା କାହା ହାତରେ ଅଛି?”

୨୩. ବିକଶିତ ଏବଂ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶ (Developed and Developing Countries)

ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ଦାବି କରିଆସୁଛନ୍ତି:

• ବିଶ୍ୱ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଅଧିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ
• ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଣିଜ୍ୟ ନିୟମ
• ନୀତି ପ୍ରଣୟନରେ ଅଧିକ ସ୍ୱାଧୀନତା (Policy space)
• ବଜାରରେ ସହଜ ପ୍ରବେଶ
• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆର୍ଥିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ସଂସ୍କାର

୨୪. ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ମୁଖ୍ୟଧାରା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ	ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ
ବିଶ୍ୱ ସହଯୋଗକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ	ଅସମାନ ବିଶ୍ୱ କ୍ଷମତାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ
ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିରତା ଆଣେ	ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ନୀତିଗତ କଟକଣା ଲଗାଏ
ବାଣିଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରେ	ଲାଭର ବଣ୍ଟନ ଅସମାନ ହୁଏ
ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୁଏ	ବିକାଶ ମଡେଲ୍ ବାହ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ
ନିବେଶ ସୁଗମ କରେ	କର୍ପୋରେଟ୍ କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ
ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରେ	ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ ନିୟମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି

୨୫. ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତି: ଏକ କ୍ଷମତା ସଂରଚନା (Power Structure)

ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଷ୍ଟ୍ର → ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ → ବିଶ୍ୱ ବଜାର / TNCs / ଆର୍ଥିକ ନେଟୱାର୍କ → ଜାତୀୟ ଅର୍ଥନୀତି → ଶ୍ରମିକ + ଉପଭୋକ୍ତା + ଉତ୍ପାଦକ।

ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ନିଆଯାଉଥିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି ସାଧାରଣ ନାଗରିକଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

୨୬. ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହତ୍ତ୍ୱ

• ସୁଯୋଗ: ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବଜାର ପ୍ରବେଶ, ବିଦେଶୀ ନିବେଶ, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ରପ୍ତାନି ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା।
• ଆହ୍ୱାନ: ବାହ୍ୟ ଋଣ ଭାର, ଆର୍ଥିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା, ଅସମାନ ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅର୍ଥନୀତି ସହିତ ଅସମାନ ପ୍ରତିଯୋଗିତା।

୨୭. ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ ଭାରତ (Global Economy and India)

୧୯୯୧ର ଆର୍ଥିକ ସଂସ୍କାର ପରେ ଭାରତ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ସହ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଛି।

• ଭାରତର ଆଇଟି (IT) ଏବଂ ସେବା କ୍ଷେତ୍ରର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଏହି ଏକୀକରଣର ଏକ ବଡ଼ ଉଦାହରଣ।
• ଏଥିସହିତ ଭାରତ ଖାଦ୍ୟ ନିରାପତ୍ତା, କୃଷି ସ୍ୱାର୍ଥ, ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ପ୍ରବେଶ ଏବଂ WTO/IMF ରେ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରୁଛି।

୨୮. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ (Critical Evaluation)

• ସକାରାତ୍ମକ ଦିଗ: ବାଣିଜ୍ୟର ବିସ୍ତାର, ପୁଞ୍ଜିର ସହଜ ଉପଲବ୍ଧତା, ପ୍ରଯୁକ୍ତି ହସ୍ତାନ୍ତର, ବିକାଶ ପାଣ୍ଠି ଏବଂ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟାପକ ବିକଳ୍ପ।
• ନକାରାତ୍ମକ ଦିଗ: ବିଶ୍ୱ ଅସମାନତା, ଆର୍ଥିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା, କର୍ପୋରେଟ୍ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ଶ୍ରମ ଶୋଷଣ, ପରିବେଶ ସଙ୍କଟ ଏବଂ ଜାତୀୟ ନୀତି ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ କଟକଣା।

ତେଣୁ ମୁଖ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ ହେଉଛି ଏକ ଏପରି ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ଗଠନ କରିବା ଯାହା ଦକ୍ଷତା (efficiency) ସହିତ ସମାନତା ଓ ନ୍ୟାୟ (equity) କୁ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖିବ।

ନିଷ୍କର୍ଷ (Conclusion)

ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ହେଉଛି ସୀମାହୀନ ଉତ୍ପାଦନ, ବାଣିଜ୍ୟ, ଅର୍ଥ ଓ ନିବେଶର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତି କେବଳ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନ ରହି ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ପରୀକ୍ଷା କରେ।

IMF, World Bank, WTO ଏବଂ TNCs ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମୁଖ ସ୍ତମ୍ଭ। ଏହି ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ବିଶ୍ୱ ସହଯୋଗ ଓ ଅଭିବୃଦ୍ଧିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅସମାନ କ୍ଷମତା ସଂରଚନା ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହାର ଉଭୟ ସମ୍ଭାବନା ଓ ଆହ୍ୱାନକୁ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।

ଦ୍ରୁତ ପୁନରାବୃତ୍ତି ସୂତ୍ର (Quick Revision Formula)

• ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି = ବାଣିଜ୍ୟ + ଅର୍ଥ + ନିବେଶ + ଉତ୍ପାଦନ + ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା + ଉପଭୋଗ
• ବିଶ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତି (GPE) = ଅର୍ଥନୀତି + ରାଜନୀତି + କ୍ଷମତା + ଅନୁଷ୍ଠାନ
• ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ:
  • IMF → ଅର୍ଥ ଏବଂ ମୁଦ୍ରା ସ୍ଥିରତା
  • World Bank → ବିକାଶ ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣ
  • WTO → ବାଣିଜ୍ୟ ନିୟମ
  • TNCs → ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ନିବେଶ
• ମୂଳ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଏକୀକରଣ ↔ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଅସମାନତା