୧. ପରିଚୟ
ପରିବେଶ (Environment) ହେଉଛି ମଣିଷ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ଘେରି ରହିଥିବା ଜୀବିକ ଓ ଅଜୀବିକ ଉପାଦାନମାନଙ୍କର ସମନ୍ୱିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ବାୟୁ, ଜଳ, ମାଟି, ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ପର୍ବତ, ସମୁଦ୍ର, ଉଦ୍ଭିଦ, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ମଣିଷ—ସମସ୍ତେ ପରିବେଶର ଅଂଶ।
ପରିବେଶୀୟ ସମସ୍ୟା (Ecological Issues) ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି, ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem), ଜୀବବିବିଧତା ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳର ସନ୍ତୁଳନକୁ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ କରୁଥିବା ସମସ୍ୟା।
ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପାୟନ, ଦ୍ରୁତ ସହରୀକରଣ, ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି, ଅତ୍ୟଧିକ ସମ୍ବଳ ବ୍ୟବହାର ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ଫଳରେ ପରିବେଶୀୟ ସମସ୍ୟା ଆଜି କେବଳ ପ୍ରାକୃତିକ ସମସ୍ୟା ନୁହେଁ; ଏହା ଅର୍ଥନୈତିକ, ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ମାନବ ଅଧିକାରର ପ୍ରଶ୍ନରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି।
୨. ପରିବେଶ ଓ ପରିସଂସ୍ଥାର ଅର୍ଥ
ପରିବେଶ
ମଣିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବଙ୍କ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ଭୌତିକ ପରିସ୍ଥିତିର ସମଷ୍ଟିକୁ ପରିବେଶ କୁହାଯାଏ।
ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem)
ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜୀବିକ ଉପାଦାନ ଓ ଅଜୀବିକ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଓ ନିର୍ଭରଶୀଳତାର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପରିସଂସ୍ଥା କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଜଙ୍ଗଲ, ପୋଖରୀ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ଘାସଭୂମି ଇତ୍ୟାଦି।
୩. ପରିବେଶୀୟ ସମସ୍ୟାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ
ପରିବେଶୀୟ ସମସ୍ୟାର କାରଣକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ମାନବସୃଷ୍ଟ—ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ।
ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣ
- ବନ୍ୟା
- ମରୁଡ଼ି
- ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା
- ଭୂମିକମ୍ପ
- ଅଗ୍ନିଗିରି ବିସ୍ଫୋରଣ
- ପ୍ରାକୃତିକ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ
ମାନବସୃଷ୍ଟ କାରଣ
- ଅତ୍ୟଧିକ ଶିଳ୍ପାୟନ
- ଜଙ୍ଗଲ ଧ୍ୱଂସ
- ଅତ୍ୟଧିକ ଖଣିଜ ଉତ୍ତୋଳନ
- ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନର ବ୍ୟବହାର
- ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ସହରୀକରଣ
- ଅତ୍ୟଧିକ ଉପଭୋଗ
- ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ବ୍ୟବହାର
- ଶିଳ୍ପ ଓ ଯାନବାହନ ପ୍ରଦୂଷଣ
- ଅବୈଜ୍ଞାନିକ କୃଷି ପ୍ରଣାଳୀ
- ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳର ଅତ୍ୟଧିକ ଶୋଷଣ
୪. ପ୍ରମୁଖ ପରିବେଶୀୟ ସମସ୍ୟା
୪.୧ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ
ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Climate Change) ହେଉଛି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପୃଥିବୀର ତାପମାତ୍ରା, ବର୍ଷା, ପବନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳବାୟୁ ଉପାଦାନରେ ଘଟୁଥିବା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ।
ମଣିଷର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରୁ ନିର୍ଗତ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଏହାର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରମୁଖ ଚାଳକ।
ପ୍ରଭାବ
- ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି
- ହିମନଦୀ ତରଳୀକରଣ
- ସମୁଦ୍ରପତ୍ତନ ବୃଦ୍ଧି
- ଅତ୍ୟଧିକ ତାପପ୍ରବାହ
- ଅନିୟମିତ ବର୍ଷା
- ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ଝୁମ୍ପ
- କୃଷି ଉତ୍ପାଦନରେ ପ୍ରଭାବ
- ଜୀବବିବିଧତାର କ୍ଷୟ
୫. ବିଶ୍ୱ ଉଷ୍ମାୟନ
ବିଶ୍ୱ ଉଷ୍ମାୟନ (Global Warming) ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ଔସତ ପୃଷ୍ଠତାପମାତ୍ରାର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବୃଦ୍ଧି।
କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ ପରି ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଜଳାଇବା ଫଳରେ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଭଳି ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସର ପରିମାଣ ବଢ଼େ।
ବିଶ୍ୱ ଉଷ୍ମାୟନର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଭାବ
ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି → ବରଫ ତରଳୀକରଣ → ସମୁଦ୍ରପତ୍ତନ ବୃଦ୍ଧି → ଜଳବାୟୁ ଅସ୍ଥିରତା → କୃଷି ଓ ଜୀବବିବିଧତା ଉପରେ ପ୍ରଭାବ
୬. ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ
ବାୟୁରେ କ୍ଷତିକାରକ ଗ୍ୟାସ୍, କଣିକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥର ଅତ୍ୟଧିକ ସଂଚୟକୁ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସ
- ଯାନବାହନ
- କାରଖାନା
- ତାପ ବିଦ୍ୟୁତ କେନ୍ଦ୍ର
- କୋଇଲା ଦହନ
- ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ
- ଫସଲ ଅବଶେଷ ଜଳାଇବା
- ଘରୋଇ ଇନ୍ଧନ
ପ୍ରଭାବ
- ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ସମସ୍ୟା
- ହୃଦ୍ରୋଗର ଝୁମ୍ପ
- ଦୃଶ୍ୟମାନତା ହ୍ରାସ
- ପରିବେଶୀୟ କ୍ଷତି
- ଅମ୍ଳବର୍ଷା
- ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଅବଦାନ
୭. ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ
ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ପୋଖରୀ, ଭୂତଳ ଜଳ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ କ୍ଷତିକାରକ ପଦାର୍ଥ ମିଶି ଜଳର ଗୁଣବତ୍ତା ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରମୁଖ କାରଣ
- ଶିଳ୍ପ ବର୍ଜ୍ୟ
- ନଗର ନିଷ୍କାସନ
- କୃଷିର ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ
- ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ
- ତୈଳ ପ୍ରଦୂଷଣ
- ଅଶୋଧିତ ମଳଜଳ
ପ୍ରଭାବ
ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ → ଜଳଜୀବର କ୍ଷତି → ପାନୀୟ ଜଳର ସଙ୍କଟ → ମଣିଷର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ
୮. ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରଦୂଷଣ
ରାସାୟନିକ ବର୍ଜ୍ୟ, କୀଟନାଶକ, ଭାରୀ ଧାତୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷତିକାରକ ପଦାର୍ଥ ମାଟିର ଗୁଣବତ୍ତା ନଷ୍ଟ କଲେ ତାହାକୁ ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରଦୂଷଣ କୁହାଯାଏ।
ଏହା ମାଟିର ଉର୍ବରତା ହ୍ରାସ କରିବା ସହିତ ଖାଦ୍ୟଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଭୂତଳ ଜଳକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
୯. ଜଙ୍ଗଲ ଧ୍ୱଂସ
ଜଙ୍ଗଲ ଧ୍ୱଂସ (Deforestation) ହେଉଛି ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନଷ୍ଟ କରି ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାରରେ ପରିଣତ କରିବା।
କାରଣ
- କୃଷି ବିସ୍ତାର
- ଖଣି ଉତ୍ତୋଳନ
- ରାସ୍ତା ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ନିର୍ମାଣ
- ଶିଳ୍ପାୟନ
- ନଗରୀକରଣ
- କାଠ ସଂଗ୍ରହ
ପ୍ରଭାବ
- ଜୀବବିବିଧତାର କ୍ଷୟ
- ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ
- ବର୍ଷାଚକ୍ରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
- ବନ୍ୟା ଓ ଭୂସ୍ଖଳନର ଝୁମ୍ପ
- କାର୍ବନ ଶୋଷଣ କ୍ଷମତା ହ୍ରାସ
- ଜଙ୍ଗଲ ନିର୍ଭରଶୀଳ ସମୁଦାୟର ଜୀବିକାରେ ପ୍ରଭାବ
୧୦. ଜୀବବିବିଧତାର କ୍ଷୟ
ଜୀବବିବିଧତା (Biodiversity) ଅର୍ଥ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜୀବ, ପ୍ରଜାତି, ଜିନ୍ ଓ ପରିସଂସ୍ଥାର ବିବିଧତା।
ଜୀବବିବିଧତାର କ୍ଷୟ ଅର୍ଥ ପ୍ରଜାତି, ଜିନଗତ ବିବିଧତା ଓ ପରିସଂସ୍ଥାର ବିଭିନ୍ନତାର ହ୍ରାସ।
ପ୍ରମୁଖ କାରଣ
- ଆବାସସ୍ଥଳ ଧ୍ୱଂସ
- ଅତ୍ୟଧିକ ଶିକାର
- ଅବୈଧ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ବ୍ୟବସାୟ
- ପ୍ରଦୂଷଣ
- ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ
- ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ବିଦେଶୀ ପ୍ରଜାତି
୧୧. ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ପ୍ରଦୂଷଣ
ପ୍ଲାଷ୍ଟିକର ବ୍ୟାପକ ବ୍ୟବହାର ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା ଆଜି ଏକ ବଡ଼ ପରିବେଶୀୟ ସମସ୍ୟା।
ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ—
- ମାଟିରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିପାରେ
- ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରେ
- ଜଳଜୀବଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରେ
- ଖାଦ୍ୟଶୃଙ୍ଖଳାରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ
- ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ବା Microplastics ରୂପେ ପରିବେଶରେ ବ୍ୟାପିପାରେ।
୧୨. ମରୁଭୂମିକରଣ
ମରୁଭୂମିକରଣ (Desertification) ହେଉଛି ଶୁଷ୍କ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳର ଭୂମିର ଉତ୍ପାଦନକ୍ଷମତା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭାବରେ ହ୍ରାସ ପାଇବା।
କାରଣ
- ଜଙ୍ଗଲ ଧ୍ୱଂସ
- ଅତ୍ୟଧିକ ଚାଷ
- ଅତ୍ୟଧିକ ପଶୁଚାରଣ
- ଜଳର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର
- ମାଟି କ୍ଷୟ
- ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ
୧୩. ଜଳ ସଙ୍କଟ
ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି, କୃଷି, ଶିଳ୍ପ ଓ ସହରୀକରଣ ଯୋଗୁଁ ମିଠାଜଳର ଚାହିଦା ବଢ଼ୁଛି।
ଏହା ସହିତ—
ଜଳର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର + ପ୍ରଦୂଷଣ + ଅନିୟମିତ ବର୍ଷା + ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ = ଜଳ ସଙ୍କଟ
ଜଳ ସଙ୍କଟ ମଣିଷର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୃଷି, ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
୧୪. ଅବଶିଷ୍ଟ ପରିଚାଳନା
ସହରୀକରଣ ଓ ଉପଭୋଗ ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଘରୋଇ, ଶିଳ୍ପ ଓ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ବର୍ଜ୍ୟ ବଢ଼ୁଛି।
ପ୍ରମୁଖ ବର୍ଜ୍ୟ
- ଘରୋଇ ବର୍ଜ୍ୟ
- ଶିଳ୍ପ ବର୍ଜ୍ୟ
- ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ବର୍ଜ୍ୟ
- ଚିକିତ୍ସା ବର୍ଜ୍ୟ
- ଇ-ବର୍ଜ୍ୟ (E-waste)
ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା ମାଟି, ଜଳ ଓ ବାୟୁକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରେ।
୧୫. ପରିବେଶୀୟ ସମସ୍ୟା ଓ ମାନବ ଅଧିକାର
ପରିବେଶୀୟ ସମସ୍ୟା କେବଳ ପ୍ରକୃତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ନାହିଁ; ଏହା ମାନବ ଅଧିକାରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ସମ୍ପର୍କ
ସୁସ୍ଥ ପରିବେଶ
↓
ସୁସ୍ଥ ଜୀବନ
↓
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ + ଖାଦ୍ୟ + ଜଳ + ଜୀବିକା
↓
ମାନବ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ମାନବ ଅଧିକାର
ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଦୂଷଣ ଓ ପରିବେଶ ଧ୍ୱଂସ ଜୀବନ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଜଳ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜୀବିକା ଭଳି ଅଧିକାରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
୧୬. ପରିବେଶ ନ୍ୟାୟ
ପରିବେଶ ନ୍ୟାୟ (Environmental Justice) ଧାରଣା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ପରିବେଶୀୟ ଲାଭ ଓ କ୍ଷତି ସମାଜର ସମସ୍ତ ବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବରେ ବଣ୍ଟିତ ହେବା ଉଚିତ।
ଅନେକ ସମୟରେ ଗରିବ, ଆଦିବାସୀ ଓ ସମ୍ବଳହୀନ ସମୁଦାୟ ପରିବେଶୀୟ କ୍ଷତିର ଅଧିକ ଭାର ବହନ କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ପରିବେଶ ଧ୍ୱଂସରେ ସେମାନଙ୍କର ଅବଦାନ ତୁଳନାମୂଳକ କମ୍ ହୋଇପାରେ।
ପରିବେଶ ନ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ
- କିଏ ପରିବେଶୀୟ ସମ୍ବଳ ପାଉଛି?
- କିଏ ପ୍ରଦୂଷଣର ଭାର ବହନ କରୁଛି?
- କିଏ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରୁଛି?
- ପ୍ରଭାବିତ ଲୋକଙ୍କର ମତାମତକୁ କେତେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି?
୧୭. ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟ ଓ ପରିବେଶ
ଭାରତର ଅନେକ ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟ ଜଙ୍ଗଲ, ଜଳ ଓ ଜମି ଉପରେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ନିର୍ଭରଶୀଳ।
ବନ ଓ ଖଣିଜ ସମ୍ବଳର ବ୍ୟାପକ ବ୍ୟବହାର—
- ବିସ୍ଥାପନ
- ଜୀବିକା ହାନି
- ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
- ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନର କ୍ଷୟ
ଭଳି ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।
ତେଣୁ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ସମୁଦାୟର ଅଧିକାର ଓ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
୧୮. ପରିବେଶୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ
ଭାରତରେ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନେକ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ଗଢ଼ିଉଠିଛି।
ଚିପକୋ ଆନ୍ଦୋଳନ
ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚିପକୋ ଆନ୍ଦୋଳନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। ଗଛ କାଟିବାକୁ ବିରୋଧ କରି ଲୋକମାନେ ଗଛକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପ୍ରତିବାଦ କରିଥିଲେ।
ନର୍ମଦା ବଚାଓ ଆନ୍ଦୋଳନ
ବଡ଼ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣରୁ ହେଉଥିବା ବିସ୍ଥାପନ, ପରିବେଶୀୟ ପ୍ରଭାବ ଓ ପୁନର୍ବାସ ସମ୍ପର୍କୀୟ ପ୍ରଶ୍ନକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇଥିଲା।
ଆପ୍ପିକୋ ଆନ୍ଦୋଳନ
କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷା ଓ ପରିବେଶ ସଚେତନତା ପାଇଁ ଆପ୍ପିକୋ ଆନ୍ଦୋଳନ ଗଢ଼ିଉଠିଥିଲା।
୧୯. ପରିବେଶୀୟ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ
ସସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ (Sustainable Development) ହେଉଛି ଏପରି ବିକାଶ ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ପିଢ଼ିର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ିର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କ୍ଷମତାକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରେ ନାହିଁ।
ଏହାର ମୂଳ ଧାରଣା—
ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ + ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ + ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା
ଏହି ତିନୋଟିର ସମନ୍ୱୟ ହେଉଛି ସସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶର ଆଧାର।
୨୦. ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷାର ଉପାୟ
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ତରରେ
- ଜଳ ସଞ୍ଚୟ
- ବିଦ୍ୟୁତ ସଞ୍ଚୟ
- ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ବ୍ୟବହାର କମାଇବା
- ବୃକ୍ଷରୋପଣ
- ପୁନଃବ୍ୟବହାର ଓ ପୁନଃଚକ୍ରଣ
- ସାର୍ବଜନୀନ ପରିବହନ ବ୍ୟବହାର
- ଅବର୍ଜନାର ସଠିକ୍ ପରିଚାଳନା
ସରକାରୀ ସ୍ତରରେ
- ପରିବେଶ ଆଇନର କଠୋର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା
- ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ
- ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷା
- ନବୀକରଣୀୟ ଶକ୍ତିର ବିକାଶ
- ସସ୍ଥାୟୀ ସହରୀକରଣ
- ଜଳ ସମ୍ବଳର ସୁରକ୍ଷା
- ପରିବେଶୀୟ ପ୍ରଭାବ ମୂଲ୍ୟାୟନ
ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ
- ଜଳବାୟୁ ସହଯୋଗ
- କାର୍ବନ ନିର୍ଗମନ ହ୍ରାସ
- ପରିବେଶୀୟ ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ଆଦାନପ୍ରଦାନ
- ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶଙ୍କୁ ଆର୍ଥିକ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିଗତ ସହାୟତା
- ଜୀବବିବିଧତା ସୁରକ୍ଷା
୨୧. ପରିବେଶୀୟ ସମସ୍ୟାର ଧାରଣାଚିତ୍ର
ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ
↓
ଶିଳ୍ପାୟନ + ସହରୀକରଣ + ଅତ୍ୟଧିକ ଉପଭୋଗ
↓
ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର
↓
ପ୍ରଦୂଷଣ + ଜଙ୍ଗଲ ଧ୍ୱଂସ + ଜୀବବିବିଧତାର କ୍ଷୟ
↓
ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ + ପରିବେଶୀୟ ଅବକ୍ଷୟ
↓
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ + ଜୀବିକା + ଖାଦ୍ୟ + ଜଳ + ମାନବ ଅଧିକାର ଉପରେ ପ୍ରଭାବ
↓
ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା + ପରିବେଶ ନ୍ୟାୟ + ସସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ
୨୨. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦ
| ଶବ୍ଦ | ଅର୍ଥ |
|---|---|
| ପରିବେଶ | ଜୀବ ଓ ତାହାର ଚାରିପାଖର ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଭୌତିକ ପରିସ୍ଥିତି |
| ପରିସଂସ୍ଥା | ଜୀବିକ ଓ ଅଜୀବିକ ଉପାଦାନର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା |
| ଜୀବବିବିଧତା | ଜୀବ, ପ୍ରଜାତି, ଜିନ୍ ଓ ପରିସଂସ୍ଥାର ବିବିଧତା |
| ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ | ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ |
| ବିଶ୍ୱ ଉଷ୍ମାୟନ | ପୃଥିବୀର ଔସତ ତାପମାତ୍ରାର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବୃଦ୍ଧି |
| ପ୍ରଦୂଷଣ | ପରିବେଶରେ କ୍ଷତିକାରକ ପଦାର୍ଥର ଅତ୍ୟଧିକ ଉପସ୍ଥିତି |
| ଜଙ୍ଗଲ ଧ୍ୱଂସ | ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ ହେବା |
| ମରୁଭୂମିକରଣ | ଭୂମିର ଉତ୍ପାଦନକ୍ଷମତାର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଅବକ୍ଷୟ |
| ପରିବେଶ ନ୍ୟାୟ | ପରିବେଶୀୟ ଲାଭ ଓ କ୍ଷତିର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନ |
| ସସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ | ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ିର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ କ୍ଷତି ନକରି ବର୍ତ୍ତମାନର ବିକାଶ |
୨୩. ଉପସଂହାର
ପରିବେଶୀୟ ସମସ୍ୟା ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟତମ ଗୁରୁତର ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ। ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବାୟୁ ଓ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ, ଜଙ୍ଗଲ ଧ୍ୱଂସ, ଜୀବବିବିଧତାର କ୍ଷୟ, ଜଳ ସଙ୍କଟ ଓ ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନାର ସମସ୍ୟା ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ।
ପରିବେଶର ଅବକ୍ଷୟ କେବଳ ପ୍ରକୃତିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ନାହିଁ; ଏହା ମଣିଷର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଜୀବିକା, ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ମାନବ ଅଧିକାରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ତେଣୁ ଆଧୁନିକ ପରିବେଶ ଚିନ୍ତାଧାରାର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ପ୍ରକୃତି ସୁରକ୍ଷା ନୁହେଁ; ବରଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ସସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶର ସମନ୍ୱୟ ମାଧ୍ୟମରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସନ୍ତୁଳିତ ପୃଥିବୀ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା।