୧. ଉପକ୍ରମ
ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମ (Behavioural Approach) ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭିଗମ। ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ୧୯୨୦ ଦଶକରେ ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ, ବିଶେଷତଃ ୧୯୫୦ ଓ ୧୯୬୦ ଦଶକରେ, ଏହା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅଭିଗମ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।
ପାରମ୍ପରିକ ରାଜନୈତିକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ସମ୍ବିଧାନ, ଆଇନ, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଏବଂ ସରକାରର ଔପଚାରିକ ଗଠନକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଏହାର ବିପରୀତରେ, ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମ ରାଜନୀତିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କର ବାସ୍ତବ ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ।
ଲୋକମାନେ କାହିଁକି ଭୋଟ ଦିଅନ୍ତି, ରାଜନୀତିରେ କିପରି ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ରାଜନୈତିକ ମନୋଭାବ କିପରି ଗଠିତ ହୁଏ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି କିପରି ନିଆଯାଏ—ଏହିସବୁ ବିଷୟ ଏହି ଅଭିଗମର ଅଧ୍ୟୟନର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
୨. ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା
ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମ ହେଉଛି ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନର ଏକ ଅଧ୍ୟୟନ ପଦ୍ଧତି, ଯାହା ଔପଚାରିକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ମାତ୍ର ଗୁରୁତ୍ୱ ନ ଦେଇ, ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କର ବାସ୍ତବ ଆଚରଣକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।
ଏହା ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣଯୋଗ୍ୟ ତଥ୍ୟ, ଅଭିଜ୍ଞତାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରମାଣ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଗବେଷଣା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜନୈତିକ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ସରଳ ଭାଷାରେ: ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ଅପେକ୍ଷା ବାସ୍ତବରେ ଲୋକମାନେ ରାଜନୀତିରେ କ’ଣ କରନ୍ତି, ତାହାର ଅଧ୍ୟୟନ ହେଉଛି ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ବିଧାନମଣ୍ଡଳର ସାମ୍ବିଧାନିକ କ୍ଷମତା ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ସହିତ ଜଣେ ଆଚରଣବାଦୀ ଗବେଷକ ବିଧାୟକମାନେ କିପରି ଭୋଟ ଦିଅନ୍ତି, ଦଳୀୟ ଆନୁଗତ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରେ ଏବଂ ଜନମତ ସେମାନଙ୍କ ଆଚରଣକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରିପାରନ୍ତି।
୩. ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ବିକାଶ
ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମର ବିକାଶକୁ ତିନୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବୁଝିହେବ।
କ. ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିକାଶ
ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ କେତେକ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନୀ କେବଳ ଆଇନଗତ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଅଧ୍ୟୟନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମତରେ, ରାଜନୈତିକ ଜୀବନକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ବାସ୍ତବ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ମାନବ ଆଚରଣର ଅଧ୍ୟୟନ ଆବଶ୍ୟକ।
ଖ. ଆଚରଣବାଦୀ ବିପ୍ଳବ
୧୯୪୦ ଓ ୧୯୫୦ ଦଶକରେ ଆମେରିକାରେ ଏହି ଅଭିଗମ ଦ୍ରୁତଗତିରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଗବେଷକମାନେ ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ସର୍ବେକ୍ଷଣ, ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣର ବ୍ୟବହାର ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଓ ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନ ଗବେଷଣାର ବିସ୍ତାର ଏହି ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ପ୍ରମାଣଭିତ୍ତିକ ପଦ୍ଧତିକୁ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା।
ଗ. ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ସମାଲୋଚନା
୧୯୫୦ ଓ ୧୯୬୦ ଦଶକରେ ଆଚରଣବାଦ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆନ୍ଦୋଳନ ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସମାଲୋଚକମାନେ କହିଥିଲେ ଯେ ମାପଯୋଗ୍ୟ ଆଚରଣ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଦ୍ୱାରା ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ଐତିହାସିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ, କ୍ଷମତାର ଅସମାନତା ଏବଂ ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଅବହେଳିତ ହୋଇପାରେ।
ଏହି ସମାଲୋଚନାର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ ୧୯୬୦ ଦଶକର ଶେଷ ଭାଗରେ ଉତ୍ତର-ଆଚରଣବାଦ (Post-Behaviouralism)ର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା।
୪. ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
୧. ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣର ଅଧ୍ୟୟନ
ଏହା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କର ବାସ୍ତବ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ଯଥା—ମତଦାନ, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ଆନ୍ଦୋଳନ, ନେତୃତ୍ୱ ଏବଂ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ।
୨. ଅଭିଜ୍ଞତାଭିତ୍ତିକ ଗବେଷଣା
ଏହି ଅଭିଗମ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜନୈତିକ ଯୁକ୍ତି ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣଯୋଗ୍ୟ ତଥ୍ୟ, ପ୍ରମାଣ ଏବଂ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଗବେଷଣା ଉପରେ ଆଧାରିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।
୩. ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି
ଏଥିରେ ସର୍ବେକ୍ଷଣ, ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ, କେସ୍ ଷ୍ଟଡି, ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଓ ଅନୁମାନର ପରୀକ୍ଷଣ ଭଳି ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
୪. ନିୟମିତତାର ଅନୁସନ୍ଧାନ
ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣରେ ପୁନରାବୃତ୍ତ ହେଉଥିବା ଧାରା ଓ ସାଧାରଣ ନିୟମ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଏହାର ଅନ୍ୟତମ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
୫. ପରିମାଣାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ଯେଉଁଠାରେ ସମ୍ଭବ, ରାଜନୈତିକ ମନୋଭାବ ଓ ଆଚରଣକୁ ସଂଖ୍ୟା ମାଧ୍ୟମରେ ମାପ କରାଯାଏ। ଉଦାହରଣ—ମତଦାନ ହାର, ଜନମତ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ହାର।
୬. ଆନ୍ତଃବିଷୟକ ଅଭିଗମ
ଏହା ସମାଜବିଜ୍ଞାନ, ମନୋବିଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥନୀତି ଓ ନୃତତ୍ତ୍ୱ ଭଳି ବିଷୟର ଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।
୭. ମୂଲ୍ୟନିରପେକ୍ଷତା
ଆଚରଣବାଦୀମାନେ ମତ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଗବେଷଣାରେ ତଥ୍ୟଭିତ୍ତିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ନୈତିକ ବିଚାର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିବା ଉଚିତ। ଗବେଷକଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଯେପରି ଗବେଷଣାର ଫଳାଫଳକୁ ଅଯଥା ପ୍ରଭାବିତ ନ କରେ, ସେଥିପାଇଁ ଏହି ଅଭିଗମ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ।
୮. ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଗୋଷ୍ଠୀର ଆଚରଣ
ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ପସନ୍ଦ ସହିତ ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମୂହିକ ସଂଗଠନର ପ୍ରଭାବକୁ ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।
୫. ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅବଦାନ
୧. ଚାର୍ଲସ୍ ଇ. ମେରିଆମ୍ (Charles E. Merriam)
ମେରିଆମ୍ ଆମେରିକୀୟ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନରେ ଆଚରଣବାଦର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ପୂର୍ବଗାମୀ ଥିଲେ। ସେ ଅଭିଜ୍ଞତାଭିତ୍ତିକ ଗବେଷଣା ଏବଂ ରାଜନୀତିର ଅଧ୍ୟୟନରେ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନର ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ।
୨. ହାରୋଲ୍ଡ ଡି. ଲାସୱେଲ୍ (Harold D. Lasswell)
ଲାସୱେଲ୍ ରାଜନୀତିରେ ମନୋବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ। ସେ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ, ପ୍ରଚାର, ରାଜନୈତିକ ଯୋଗାଯୋଗ ଓ କ୍ଷମତାର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରଶ୍ନ—“କିଏ, କ’ଣ ପାଏ, କେବେ ଓ କିପରି?”—କ୍ଷମତା ଓ ସମ୍ବଳର ବଣ୍ଟନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
୩. ଡେଭିଡ୍ ଇଷ୍ଟନ୍ (David Easton)
ଇଷ୍ଟନ୍ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲେ ଏବଂ ଆଚରଣବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ପଦ୍ଧତିଗତ ଆଧାରକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ପରେ ସେ ଆଚରଣବାଦରେ ଗବେଷଣା ପଦ୍ଧତି ଓ କୌଶଳ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସମାଲୋଚନା କରି ଉତ୍ତର-ଆଚରଣବାଦର ବିକାଶରେ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ।
୪. ଗାବ୍ରିଏଲ୍ ଏ. ଆଲମଣ୍ଡ (Gabriel A. Almond)
ଆଲମଣ୍ଡ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ରାଜନୈତିକ ସାମାଜୀକୀକରଣର ଅଧ୍ୟୟନ ମାଧ୍ୟମରେ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ ସହିତ ଆଚରଣବାଦୀ ଗବେଷଣାକୁ ଯୋଡ଼ିବାରେ ତାଙ୍କ ଭୂମିକା ଥିଲା।
୫. ରବର୍ଟ ଏ. ଡାଲ୍ (Robert A. Dahl)
ଡାଲ୍ ଅଭିଜ୍ଞତାଭିତ୍ତିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ବହୁବାଦ, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ କ୍ଷମତାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ବାସ୍ତବ ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ କ୍ଷମତା କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତାହା ତାଙ୍କ ଗବେଷଣାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟ ଥିଲା।
୬. ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମର ଗୁରୁତ୍ୱ
ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିର ଅଧ୍ୟୟନ ପଦ୍ଧତି ଓ ବିଷୟବସ୍ତୁରେ ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମ ଗଭୀର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା।
- ଔପଚାରିକ ଗଠନରୁ ବାସ୍ତବ କାର୍ଯ୍ୟପଦ୍ଧତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ: ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ବାସ୍ତବରେ କିପରି କାମ କରନ୍ତି, ତାହାର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା।
- ମତଦାନର ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ: ମତଦାତାଙ୍କ ଆଚରଣ, ଦଳୀୟ ଆନୁଗତ୍ୟ ଓ ନିର୍ବାଚନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।
- ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମାଜୀକୀକରଣ: ନାଗରିକମାନଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ୱାସ, ମନୋଭାବ ଓ ରାଜନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ କିପରି ଗଠିତ ହୁଏ, ତାହାର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲା।
- ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: କେତେକ ନାଗରିକ କାହିଁକି ଭୋଟ ଦିଅନ୍ତି, ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି କିମ୍ବା ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ସଦସ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ତାହା ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା।
- ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା: ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ସମାଜର ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ତୁଳନା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା।
- ପ୍ରମାଣଭିତ୍ତିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାଜନୈତିକ ଘଟଣାର ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ବାସ୍ତବ ତଥ୍ୟ ଆଧାରରେ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଭାରତ ଓ ବ୍ରିଟେନ୍ର ମତଦାନ ହାର ତୁଳନା କରିବା ସମୟରେ କେବଳ ନିର୍ବାଚନ ଆଇନ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଶିକ୍ଷା, ବୟସ, ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା, ଦଳୀୟ ଆନୁଗତ୍ୟ ଏବଂ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତିର ପ୍ରଭାବକୁ ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇପାରେ।
୭. ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମର ସୀମାବଦ୍ଧତା ଓ ସମାଲୋଚନା
ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନରେ ଅନେକ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର କେତେକ ସୀମାବଦ୍ଧତା ରହିଛି।
୧. ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ
ଏହା ଗବେଷଣାର ପଦ୍ଧତି ଓ କୌଶଳକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ବାସ୍ତବ ରାଜନୈତିକ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇପାରେ।
୨. ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଅବହେଳା
ମୂଲ୍ୟନିରପେକ୍ଷତା ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଦ୍ୱାରା ନ୍ୟାୟ, ସମାନତା, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ରାଜନୈତିକ ନୈତିକତା ଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ଅବହେଳିତ ହୋଇପାରେ।
୩. ମାପଯୋଗ୍ୟ ଆଚରଣ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା
ସମସ୍ତ ରାଜନୈତିକ ଘଟଣା, ଐତିହାସିକ ଅଭିଜ୍ଞତା ଓ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ମାପିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
୪. ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଓ ସଂରଚନା ପ୍ରତି ଅଳ୍ପ ଧ୍ୟାନ
ବ୍ୟକ୍ତିର ଆଚରଣ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ବିଧାନ, ରାଷ୍ଟ୍ରର ଗଠନ, ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ କ୍ଷମତାର ପ୍ରଭାବ ଅବହେଳିତ ହୋଇପାରେ।
୫. ସାଧାରଣୀକରଣରେ ଅସୁବିଧା
ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣ ଐତିହାସିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ବଦଳିଥାଏ। ଗୋଟିଏ ଦେଶରେ ମିଳିଥିବା ଗବେଷଣାର ଫଳାଫଳ ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହୋଇନପାରେ।
୬. ଜରୁରୀ ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟା ପ୍ରତି ସୀମିତ ଧ୍ୟାନ
ରାଜନୈତିକ ଗବେଷଣା କେବଳ ଆଚରଣର ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ସୀମିତ ନ ରହି ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଭେଦଭାବ, ଅସମାନତା ଓ ରାଜନୈତିକ ଦମନ ଭଳି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନରେ ମଧ୍ୟ ସହାୟକ ହେବା ଉଚିତ ବୋଲି ସମାଲୋଚକମାନେ ମତ ଦେଇଥିଲେ।
ଏହି ସମାଲୋଚନାଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତର-ଆଚରଣବାଦ (Post-Behaviouralism)ର ବିକାଶକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା। ଏହା ବୈଜ୍ଞାନିକ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ରାଜନୈତିକ ଗବେଷଣାର ସାମାଜିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।
୮. ପାରମ୍ପରିକ ଓ ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ
| ତୁଳନାର ଆଧାର | ପାରମ୍ପରିକ ଅଭିଗମ | ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମ |
|---|---|---|
| ମୁଖ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ | ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ସମ୍ବିଧାନ ଓ ଆଇନ | ବାସ୍ତବ ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣ |
| ପଦ୍ଧତି | ଐତିହାସିକ, ଆଇନଗତ ଓ ଦାର୍ଶନିକ | ଅଭିଜ୍ଞତାଭିତ୍ତିକ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ |
| ତଥ୍ୟର ଉତ୍ସ | ସାମ୍ବିଧାନିକ ଦଲିଲ ଓ ଐତିହାସିକ ରେକର୍ଡ | ସର୍ବେକ୍ଷଣ, ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ |
| ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତା | ଔପଚାରିକ ରାଜନୈତିକ ଗଠନ | ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଆଚରଣ |
| ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ | ପ୍ରାୟତଃ ଆଦର୍ଶଭିତ୍ତିକ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ | ମୁଖ୍ୟତଃ ତଥ୍ୟଭିତ୍ତିକ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ମକ |
| ଉଦାହରଣ | ସଂସଦର ସାମ୍ବିଧାନିକ କ୍ଷମତା | ମତଦାନର ଧାରା ଓ ସାଂସଦଙ୍କ ଆଚରଣ |
୯. ଉପସଂହାର
ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶରେ ଏକ ଐତିହାସିକ ମୋଡ଼ ଆଣିଥିଲା। ଏହା ଅଭିଜ୍ଞତାଭିତ୍ତିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ, ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଧ୍ୟୟନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନର ପରିସରକୁ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା।
ଯଦିଓ ଏହାର କେତେକ ସୀମାବଦ୍ଧତା ରହିଛି, ତଥାପି ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ଗବେଷଣାରେ ଏହାର ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରୁଛି। ତେଣୁ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମ ସହିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ, ଐତିହାସିକ ଓ ଆଦର୍ଶଭିତ୍ତିକ ଅଭିଗମର ସମନ୍ୱୟ ଆବଶ୍ୟକ।
୧୦. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ
ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
1. ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମର ଅର୍ଥ, ବିକାଶ ଓ ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଲୋଚନା କର।
2. ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରମୁଖ ଆଚରଣବାଦୀ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ମାନଙ୍କ ଅବଦାନ ଆଲୋଚନା କର।
3. ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ କର।
4. ଆଧୁନିକ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନର ବିକାଶରେ ଆଚରଣବାଦୀ ବିପ୍ଳବର ଗୁରୁତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
1. ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମ କ’ଣ?
2. ମୂଲ୍ୟନିରପେକ୍ଷତା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?
3. ହାରୋଲ୍ଡ ଡି. ଲାସୱେଲ୍ଙ୍କ ଉପରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖ।
4. ଆଚରଣବାଦରେ ଅଭିଜ୍ଞତାଭିତ୍ତିକ ଗବେଷଣାର ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?
5. ପାରମ୍ପରିକ ଓ ଆଚରଣବାଦୀ ଅଭିଗମ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।