୧. ପ୍ରବେଶକ (Introduction)

ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Climate Change), ଶକ୍ତି ନିରାପତ୍ତା (Energy Security) ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ (Sustainable Development) ସମସାମୟିକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ପର୍କରେ ପରସ୍ପର ସହିତ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ଶକ୍ତିର ବର୍ଦ୍ଧିତ ଚାହିଦା, ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ (Fossil fuels) ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା, ପରିବେଶ କ୍ଷୟ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରଭାବ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱ ତଥା ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ତରରେ ସହଯୋଗ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଛି।

ଜଳବାୟୁ ସମ୍ମିଳନୀଗୁଡ଼ିକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଏକ ମଞ୍ଚ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଶକ୍ତି ନିରାପତ୍ତା ଶକ୍ତି ଯୋଗାଣର ଉପଲବ୍ଧତା, ସୁଲଭତା, ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟତା ଏବଂ ସ୍ଥିରତା ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୌର ମେଣ୍ଟ (International Solar Alliance – ISA) ସୌର ଶକ୍ତିର ପ୍ରସାର ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହେବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପଦକ୍ଷେପ।

$$\text{ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ} \longrightarrow \text{ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ହ୍ରାସର ଆବଶ୍ୟକତା} \longrightarrow \text{ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନର ବିକଳ୍ପ} \longrightarrow \text{ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି} \longrightarrow \text{ଶକ୍ତି ନିରାପତ୍ତା + ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ}$$

୨. ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅର୍ଥ ଓ କାରଣ (Meaning & Causes of Climate Change)

ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ପୃଥିବୀର ତାପମାତ୍ରା, ବୃଷ୍ଟିପାତ ଏବଂ ପାଣିପାଗରେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ। ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ମାନବକୃତ କାରଣରୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସର ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧି ଯୋଗୁଁ ଘଟୁଛି।

• ପ୍ରମୁଖ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍: କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ($\text{CO}_2$), ମିଥେନ ($\text{CH}_4$), ନାଇଟ୍ରସ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ($\text{N}_2\text{O}$) ଏବଂ ଶିଳ୍ପଜାତ ଗ୍ୟାସ୍।
• ମୁଖ୍ୟ ମାନବକୃତ କାରଣ: କୋଇଲା, ତେଲ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସର ବ୍ୟବହାର, ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ, ଶିଳ୍ପାୟନ, ପରିବହନ ଏବଂ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ।

୩. ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଭାବ (Major Effects)

• ବିଶ୍ୱ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି (Global Warming) ଏବଂ ତୀବ୍ର ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପ୍ରବାହ (Heatwaves)
• ଗ୍ଲେସିୟର ତରଳିବା ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନ ବୃଦ୍ଧି
• ଅନିୟମିତ ବର୍ଷା, ମରୁଡ଼ି ଏବଂ ବନ୍ୟା
• କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ଓ ଜଳ ଅଭାବ
• ଜୈବ ବିବିଧତା କ୍ଷୟ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ଜନିତ ବିସ୍ଥାପନ (Climate displacement)

୪. ଜଳବାୟୁ ସମ୍ମିଳନୀ ଏବଂ UNFCCC (Climate Summits & UNFCCC)

ଜଳବାୟୁ ସମ୍ମିଳନୀ ହେଉଛି ଏକ ଉଚ୍ଚସ୍ତରୀୟ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବୈଠକ ଯେଉଁଠାରେ ସରକାରମାନେ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମିଳିତ ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି।

ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଢାଞ୍ଚା ସମ୍ମିଳନୀ (UNFCCC) ଅଧୀନରେ ବାର୍ଷିକ ବୈଠକ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଯାହାକୁ COP (Conference of the Parties) କୁହାଯାଏ।

• UNFCCC (୧୯୯୨): ରିଓ ପୃଥିବୀ ସମ୍ମିଳନୀରେ ଗୃହୀତ, ଯାହାର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଗ୍ୟାସ୍ କୁ ଏକ ନିରାପଦ ସ୍ତରରେ ସ୍ଥିର ରଖିବା।

୫. କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ ଏବଂ ପ୍ୟାରିସ୍ ଚୁକ୍ତି (Kyoto Protocol & Paris Agreement)

• କ୍ୟୋଟୋ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ (୧୯୯୭ / କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ୨୦୦୫): ବିକଶିତ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଗମନ ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଆଇନଗତ ଭାବେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା।ମୁଖ୍ୟ ନୀତି: ସାଧାରଣ କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ (CBDR – Common but Differentiated Responsibilities)—ଯାହା ଐତିହାସିକ ନିର୍ଗମନକୁ ଆଧାର କରି ଧନୀ ଦେଶମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକ ଦାୟିତ୍ୱ ନ୍ୟସ୍ତ କରେ।
• ପ୍ୟାରିସ୍ ଚୁକ୍ତି (COP21 – ୨୦୧୫): ବିଶ୍ୱ ହାରାହାରି ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାକ୍-ଶିଳ୍ପ ସ୍ତରଠାରୁ ୨ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ୍ ର ଯଥେଷ୍ଟ କମ୍ ଏବଂ ସମ୍ଭବ ହେଲେ ୧.୫ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ୍ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରଖିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଛି।
• ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅବଦାନ (NDCs): ପ୍ୟାରିସ୍ ଚୁକ୍ତି ଅଧୀନରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜସ୍ୱ ଜଳବାୟୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି।

୬. ପ୍ରମୁଖ ଜଳବାୟୁ ସମ୍ମିଳନୀଗୁଡ଼ିକର ଏକ ସାରଣୀ

୭. ଜଳବାୟୁ ନ୍ୟାୟ (Climate Justice)

ଜଳବାୟୁ ନ୍ୟାୟ କହିଲେ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଜନିତ ବୋଝ ଏବଂ ସୁବିଧାର ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଣ୍ଟନକୁ ବୁଝାଏ।

• ବିକଶିତ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ ଐତିହାସିକ ଭାବେ ଅଧିକ ପ୍ରଦୂଷଣ କରିଛନ୍ତି।
• ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣ ଓ ବିକାଶ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ। ତେଣୁ ବିକଶିତ ଦେଶମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଜଳବାୟୁ ପାଣ୍ଠି (Climate Finance) ଏବଂ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ହସ୍ତାନ୍ତର (Technology Transfer) ଯୋଗାଇଦେବା ଉଚିତ।

୮. ଶକ୍ତି ନିରାପତ୍ତାର ଅର୍ଥ ଓ ଦିଗ (Meaning & Dimensions of Energy Security)

ଶକ୍ତି ନିରାପତ୍ତା କହିଲେ ସୁଲଭ ମୂଲ୍ୟରେ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଶକ୍ତିର ଉପଲବ୍ଧତାକୁ ବୁଝାଏ।

୫ଟି ପ୍ରମୁଖ ସ୍ତମ୍ଭ:

1. ଉପଲବ୍ଧତା (Availability): ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଶକ୍ତି ସମ୍ବଳ ରହିବା।
2. ପହଞ୍ଚ (Accessibility): ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ ଶକ୍ତି ସଂଯୋଗ ପହଞ୍ଚିବା।
3. ସୁଲଭତା (Affordability): ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଦର ସୁଲଭ ହେବା।
4. ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟତା (Reliability): ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଣ ଅବ୍ୟାହତ ରହିବା।
5. ସ୍ଥିରତା (Sustainability): ପରିବେଶକୁ କ୍ଷତି ନ ପହଞ୍ଚାଇ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ।

ଶକ୍ତି ରୂପାନ୍ତରଣ (Energy Transition): ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ (କୋଇଲା, ତେଲ) ରୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି (ସୌର, ପବନ, ଜଳ) ଆଡ଼କୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ।

୯. ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୌର ମେଣ୍ଟ (International Solar Alliance – ISA)

ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ:

• ଆରମ୍ଭ: ୨୦୧୫ ମସିହାରେ ପ୍ୟାରିସ୍ ଜଳବାୟୁ ସମ୍ମିଳନୀ ସମୟରେ ଭାରତ ଏବଂ ଫ୍ରାନ୍ସର ମିଳିତ ଉଦ୍ୟମରେ ଏହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ମୁଖ୍ୟାଳୟ ଭାରତର ଗୁରୁଗ୍ରାମ (ହରିୟାଣା) ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
• ମୂଳ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: “ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ” ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ସୌର ଶକ୍ତି।
• ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ସୌର ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସ କରିବା, ସୌର ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ନିବେଶ ଯୋଗାଡ଼ କରିବା, ବୈଷୟିକ ସହଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବେଶକୁ ସୁଗମ କରିବା।

୧୦. ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶ ଏବଂ ଭାରତ ପାଇଁ ସୌର ଶକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ

• ସୌର ଶକ୍ତିର ଲାଭ: ଏହା ଏକ ଅକ୍ଷୟ ପ୍ରାକୃତିକ ଉତ୍ସ, କାର୍ବନ ନିର୍ଗମନ ହୁଏ ନାହିଁ, ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ ଭାବେ ଉତ୍ପାଦନ ସମ୍ଭବ (ଛାତ ଉପରେ ସୋଲାର ପ୍ୟାନେଲ୍), ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ବିଦ୍ୟୁତୀକରଣ ଓ ସୌର ଜଳସେଚନ ପମ୍ପ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ, ଏବଂ ବିଦେଶୀ ତେଲ ଆମଦାନୀ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା କମାଏ।
• ଭାରତର ଭୂମିକା: ଭାରତ ନିଜର ଜଳବାୟୁ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ଦକ୍ଷିଣ ସହଯୋଗ (South-South Cooperation) କ୍ଷେତ୍ରରେ ନେତୃତ୍ୱ ନେଉଛି।
• ସୀମାବଦ୍ଧତା: ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକର ଅସ୍ଥିରତା (ରାତି ଓ ମେଘୁଆ ପାଗରେ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ନହେବା), ବ୍ୟାଟେରୀ ଷ୍ଟୋରେଜ୍ ର ଅଧିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ଏବଂ ଲିଥିୟମ୍/କୋବାଲ୍ଟ ଭଳି ଜରୁରୀ ଖଣିଜ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା।

୧୧. ଜଳବାୟୁ ସମ୍ମିଳନୀ, ଶକ୍ତି ନିରାପତ୍ତା ଏବଂ ସୌର ମେଣ୍ଟର ଆନ୍ତଃ-ସମ୍ପର୍କ

$$\text{ଜଳବାୟୁ ସଙ୍କଟ} \xrightarrow{\text{ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଲୋଚନା}} \text{ଜଳବାୟୁ ସମ୍ମିଳନୀ (COP)} \xrightarrow{\text{ସମାଧାନ ରୂପେ}} \text{ଶକ୍ତି ରୂପାନ୍ତରଣ} \xrightarrow{\text{ନେତୃତ୍ୱ ଓ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନ}} \text{ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୌର ମେଣ୍ଟ (ISA)}$$

୧୨. ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ ପ୍ରମୁଖ ଶବ୍ଦାବଳୀ (Key Terms)

୧୩. ନିଷ୍କର୍ଷ (Conclusion)

ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଶକ୍ତି ନିରାପତ୍ତା ମାନବ ସମାଜର ଭବିଷ୍ୟତ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ। କେବଳ ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଦେଶର ବିକାଶ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ଜଳବାୟୁ ସମ୍ମିଳନୀଗୁଡ଼ିକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଥିବା ବେଳେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୌର ମେଣ୍ଟ (ISA) ଏହି ସମସ୍ୟାର ଏକ ବାସ୍ତବବାଦୀ ସମାଧାନ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି। ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶକ୍ତି, ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ହସ୍ତାନ୍ତର ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସହଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ଏକ ପରିବେଶ-ଅନୁକୂଳ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ପୃଥିବୀ ଗଠନ କରାଯାଇପାରିବ।

ମନେରଖିବା କଥା: ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତିର ପ୍ରସାର ଉଭୟ ଜଳବାୟୁ ସଙ୍କଟକୁ ହ୍ରାସ କରେ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଶକ୍ତି ନିରାପତ୍ତାକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ।