ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ ଲକ୍ଷ୍ୟ (SDGs) ହେଉଛି ଏକ ଅଧିକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମୃଦ୍ଧ, ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ବିଶ୍ୱ ଗଠନ ପାଇଁ ଏକ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଢାଞ୍ଚା। ୨୦୧୫ ମସିହାରେ ମିଳିତ ଜାତିସଂଘର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘୨୦୩୦ ଏଜେଣ୍ଡା’ (2030 Agenda for Sustainable Development) ର ଅଂଶ ଭାବରେ ଏହା ଗୃହୀତ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ୧୭ଟି ପରସ୍ପର ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ (Goals) ଏବଂ ୧୬୯ଟି ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ (Targets) ରହିଛି।

ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ SDG ୧: ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ବିଲୋପ (No Poverty) ଏବଂ SDG ୨: କ୍ଷୁଧାମୁକ୍ତି (Zero Hunger) ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଅସୁରକ୍ଷା ପରସ୍ପର ସହିତ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଆୟ ନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ପାଇବାରେ ସଂଘର୍ଷ କରନ୍ତି, ଏବଂ କ୍ଷୁଧା ତଥା ଅପୁଷ୍ଟି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା, ଶିକ୍ଷାଗତ ସୁଯୋଗ ଓ ରୋଜଗାର କ୍ଷମତାକୁ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ।

{ଦାରିଦ୍ର୍ୟ} {ଖାଦ୍ୟ ଅସୁରକ୍ଷା} {ଅପୁଷ୍ଟି}{ଖରାପ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ କମ୍ ଦକ୍ଷତା} {କ୍ରମାଗତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ}

ଏହି ଦୁଶ୍ଚକ୍ରକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ହିଁ ସ୍ଥାୟୀ ମାନବ ବିକାଶର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

୨. ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶର ଅର୍ଥ (Meaning of Sustainable Development)

ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ିର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ସହିତ କୌଣସି ବୁଝାମଣା ନକରି ବର୍ତ୍ତମାନ ପିଢ଼ିର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରୁଥିବା ବିକାଶକୁ ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ (Sustainable Development) କୁହାଯାଏ।

ଏହା ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଦିଗକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ:

{ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ} {ସାମାଜିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତୀକରଣ}{ପରିବେଶଗତ ସ୍ଥିରତା} {ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ}

୩. ୧୭ଟି ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ ଲକ୍ଷ୍ୟ (The 17 SDGs)

୪. SDG ୧: ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ବିଲୋପ (No Poverty)

ଅର୍ଥ: ସାରା ବିଶ୍ୱରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତ ଘଟାଇବା।

ଦାରିଦ୍ର୍ୟ କେବଳ ଟଙ୍କାର ଅଭାବ ନୁହେଁ। ଏହା ଖାଦ୍ୟ, ଆଶ୍ରୟ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା, ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି, ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା, ବିଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଓ ପରିମଳ ଭଳି ମୌଳିକ ସୁବିଧାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବାକୁ ବୁଝାଏ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏକ ବହୁମୁଖୀ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ (Multidimensional Poverty) ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।

୫. ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ (Dimensions of Poverty):

1. ଆୟଗତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ (Income Poverty): ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ଅର୍ଥର ଅଭାବ।
2. ଖାଦ୍ୟଗତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ (Food Poverty): ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ପାଇବାରେ ଅସମର୍ଥତା।
3. ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟଗତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ (Health Poverty): ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଓ ଜରୁରୀ ଔଷଧର ଅଭାବ।
4. ଶିକ୍ଷାଗତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ (Educational Poverty): ଗୁଣାତ୍ମକ ଶିକ୍ଷା ଓ ଦକ୍ଷତା ପ୍ରଶିକ୍ଷଣରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବା।
5. ଆବାସିକ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ (Housing Poverty): ଅସୁରକ୍ଷିତ ବା ଅନୁପଯୁକ୍ତ ବାସସ୍ଥାନ।
6. ସାମାଜିକ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ (Social Poverty): ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସୁଯୋଗରୁ ବାସନ୍ଦ।
7. ପରିବେଶଗତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ (Environmental Poverty): ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା।

୬. ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ:

• ଅର୍ଥନୈତିକ: ବେକାରୀ, କମ୍ ମଜୁରି, ସମ୍ପତ୍ତିର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ।
• ସାମାଜିକ: ଭେଦଭାବ, ବାସନ୍ଦ, ଲିଙ୍ଗଗତ ଅସମାନତା।
• ରାଜନୈତିକ: ଦୁର୍ବଳ ଶାସନ, ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାର, ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଯୁଦ୍ଧ।
• ପରିବେଶଗତ: ମରୁଡ଼ି, ବନ୍ୟା, ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ।
• ସଂରଚନାତ୍ମକ: ଜମି ଓ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ଅସମାନ ଅଧିକାର ଏବଂ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଚାଲିଆସୁଥିବା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ।

୭. ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଦୁଶ୍ଚକ୍ର (Cycle of Poverty)

{କମ୍ ଆୟ}{ଖାଦ୍ୟ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବାର ଅଭାବ}{ଅପୁଷ୍ଟି ଓ ଦୁର୍ବଳ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ}{କମ୍ ଉତ୍ପାଦନକ୍ଷମତା}{ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗର ଅଭାବ}{କମ୍ ଆୟ}

୮. SDG ୨: ଶୂନ୍ୟ କ୍ଷୁଧା (Zero Hunger)

ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ: ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କ୍ଷୁଧା ଓ ଅପୁଷ୍ଟିର ଅନ୍ତ କରିବା, ଖାଦ୍ୟ ନିରାପତ୍ତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ କୃଷିକୁ (Sustainable Agriculture) ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା।

୯. ଖାଦ୍ୟ ନିରାପତ୍ତାର ଅର୍ଥ (Meaning of Food Security):

ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ଏବଂ ସକ୍ରିୟ ଜୀବନଯାପନ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଖରେ ସବୁ ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ନିରାପଦ ଏବଂ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ପାଇବା ପାଇଁ ଭୌତିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ହେବାକୁ ଖାଦ୍ୟ ନିରାପତ୍ତା କୁହାଯାଏ।

୧୦. ଖାଦ୍ୟ ନିରାପତ୍ତାର ଚାରୋଟି ସ୍ତମ୍ଭ (Four Dimensions of Food Security):

1. ଉପଲବ୍ଧତା (Availability): ବଜାରରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିମାଣର ଖାଦ୍ୟ ମହଜୁଦ ରହିବା (ଉତ୍ପାଦନ, ଆମଦାନୀ ବା ସରକାରୀ ମହଜୁଦ ମାଧ୍ୟମରେ)।
2. ପ୍ରବେଶ ବା ପହଞ୍ଚ (Access): ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଖାଦ୍ୟ କିଣିବା କିମ୍ବା ପାଇବା ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ଓ ଭୌତିକ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିବା।
3. ଉପଯୋଗ (Utilisation): ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା, ବିଶୁଦ୍ଧ ପାନୀୟ ଜଳ, ପରିମଳ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ଉପଯୁକ୍ତ ବ୍ୟବହାର।
4. ସ୍ଥିରତା (Stability): ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ, ଯୁଦ୍ଧ ବା ମୂଲ୍ୟବୃଦ୍ଧି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟର ନିରନ୍ତର ଉପଲବ୍ଧତା ଓ ପ୍ରବେଶ ବଜାୟ ରହିବା।

୧୧. ଖାଦ୍ୟ ନିରାପତ୍ତା ବନାମ ଖାଦ୍ୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (Food Security vs Food Sovereignty)

• ଖାଦ୍ୟ ନିରାପତ୍ତା: ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଓ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ପାଇବା ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ।
• ଖାଦ୍ୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ: ନିଜର କୃଷି ଓ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାର କୃଷକ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଅଧିକାର ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ (ସ୍ଥାନୀୟ ଚାଷୀ, ଦେଶୀ ବିହନ ଓ ସ୍ଥାୟୀ କୃଷି ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ)।

୧୨. ସ୍ଥାୟୀ କୃଷି ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚାଷୀ (Sustainable Agriculture & Small Farmers)

• ସ୍ଥାୟୀ କୃଷି: ପରିବେଶ, ମାଟିର ଉର୍ବରତା ଓ ଜଳ ସମ୍ପଦକୁ ନଷ୍ଟ ନକରି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭାବେ ଉତ୍ପାଦନ ବଜାୟ ରଖିବାର ପଦ୍ଧତି (ଯଥା: ଜୈବିକ ଚାଷ, ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ, ଜଳବାୟୁ-ସହନଶୀଳ ଫସଲ)।
• କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ନାମମାତ୍ର ଚାଷୀଙ୍କ ଭୂମିକା: ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତି ଓ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନରେ ଏମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ରହିଛି। ଏମାନଙ୍କୁ ସୁଲଭ ଋଣ, ଜଳସେଚନ, ସଂରକ୍ଷଣ ଗୃହ (Cold Storage) ଏବଂ ବଜାର ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୩. ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା ଏବଂ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା (Gender & Social Protection)

• ମହିଳାଙ୍କ ଭୂମିକା: କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ, ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏବଂ ପରିବାର ପୋଷଣରେ ମହିଳାଙ୍କ ଭୂମିକା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଜମି ଅଧିକାର, ଶିକ୍ଷା ଓ ଋଣ ପ୍ରଦାନ କଲେ ଖାଦ୍ୟ ନିରାପତ୍ତା ଦ୍ରୁତଗତିରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
• ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା (Social Protection): ନଗଦ ଅର୍ଥ ହସ୍ତାନ୍ତର, ରାସନ ସହାୟତା, ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ଭତ୍ତା, ନିଯୁକ୍ତି ଯୋଜନା (MGNREGA ଭଳି) ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୧୪. ଭାରତରେ ଖାଦ୍ୟ ନିରାପତ୍ତା ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ

• ସାର୍ବଜନୀନ ବଣ୍ଟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା (PDS): ରିହାତି ଦରରେ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ଯୋଗାଣ।
• ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ନିରାପତ୍ତା ଆଇନ, ୨୦୧୩ (NFSA): ନାଗରିକଙ୍କୁ ଆଇନଗତ ଭାବେ ଖାଦ୍ୟ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ।
• ସମନ୍ୱିତ ଶିଶୁ ବିକାଶ ଯୋଜନା (ICDS): ଶିଶୁ ଓ ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳାଙ୍କ ପୁଷ୍ଟିସାଧନ।
• ପିଏମ୍ ପୋଷଣ (PM POSHAN / ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଭୋଜନ): ବିଦ୍ୟାଳୟ ପିଲାଙ୍କ ପୁଷ୍ଟି ଏବଂ ଉପସ୍ଥାନ ବୃଦ୍ଧି।
• ଜୀବିକା ଓ ନିଯୁକ୍ତି ଯୋଜନା: MGNREGA ଏବଂ NRLM ଯାହା କ୍ରୟଶକ୍ତି ବଢ଼ାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୧୫. “କାହାକୁ ପଛରେ ନଛାଡ଼ିବା” (Leave No One Behind – LNOB)

୨୦୩୦ ଏଜେଣ୍ଡାର ଏହା ଏକ ମୂଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବିକାଶର ସୁଫଳ ଗରିବ, ମହିଳା, ଶିଶୁ, ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗ, ଗ୍ରାମୀଣ ଏବଂ ସମାଜର ସବୁଠାରୁ ଅବହେଳିତ ବର୍ଗ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିବା ଉଚିତ।

୧୬. ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ ପ୍ରମୁଖ ଶବ୍ଦାବଳୀ (Key Terms)

୧୭. ନିଷ୍କର୍ଷ (Conclusion)

ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ନିରାପତ୍ତା ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଅନ୍ତ ନ ଘଟିଲେ କ୍ଷୁଧାମୁକ୍ତି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସୁସ୍ଥ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ବିନା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂର ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା, ଜଳବାୟୁ ସହନଶୀଳ ସ୍ଥାୟୀ କୃଷି ଏବଂ ସମାବେଶୀ ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ ର ସମ୍ମିଳିତ ପ୍ରୟାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।

ମନେରଖିବା କଥା: ଚରମ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ କ୍ଷୁଧାର ଅନ୍ତ ବିନା କୌଣସି ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।