୧. ପ୍ରବେଶକ (Introduction)
ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରର ଉଦ୍ଭାବନ ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିକୁ ମୌଳିକ ଭାବେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିଛି। ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବିପୁଳ ବିନାଶକାରୀ କ୍ଷମତା ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ୟାପକ ଜୀବନହାନି, ପରିବେଶ କ୍ଷତି ତଥା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ମାନବୀୟ ସଙ୍କଟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି।
ପରମାଣୁ ପ୍ରସାର (Nuclear Proliferation) କହିଲେ ନୂତନ ରାଷ୍ଟ୍ର ବା କେତେକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଅଣ-ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ (non-state actors) ନିକଟକୁ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର, ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ପରମାଣୁ ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ଏହା ସମ୍ପର୍କିତ କ୍ଷମତାର ବିସ୍ତାରକୁ ବୁଝାଏ।
ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରର ବିସ୍ତାରକୁ ରୋକିବା ଏବଂ ପରମାଣୁ ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣକୁ (nuclear disarmament) ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମୁଦାୟ ଅନେକ ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଠନ କରିଛନ୍ତି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଇଟି ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚୁକ୍ତିନାମା ହେଉଛି ପରମାଣୁ ଅପ୍ରସାର ଚୁକ୍ତି (Nuclear Non-Proliferation Treaty – NPT) ଏବଂ ବ୍ୟାପକ ପରମାଣୁ ପରୀକ୍ଷା ନିଷେଧ ଚୁକ୍ତି (Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty – CTBT)।
୨. ପରମାଣୁ ପ୍ରସାରର ଅର୍ଥ (Meaning of Nuclear Proliferation)
ପରମାଣୁ ପ୍ରସାର କହିଲେ ପୂର୍ବରୁ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ଥିବା ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର କ୍ଷମତା ହାସଲ କରିବା କିମ୍ବା ଏହାର ବିସ୍ତାରକୁ ବୁଝାଏ।
ଏହାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ:
- ଭୂସମାନ୍ତର ପ୍ରସାର (Horizontal Proliferation): ନୂତନ ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରର ବିସ୍ତାର।ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ନଥିବା ଏକ ଦେଶ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ବିକଶିତ କରିବା କିମ୍ବା ହାସଲ କରିବା।
- ଲମ୍ବମାନ ପ୍ରସାର (Vertical Proliferation): ପୂର୍ବରୁ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ଥିବା ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରଭଣ୍ଡାରର ବିସ୍ତାର କିମ୍ବା ଆଧୁନିକୀକରଣ କରିବା।
| ପ୍ରକାର | ଅର୍ଥ |
| ଭୂସମାନ୍ତର ପ୍ରସାର (Horizontal) | ନୂତନ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରର ବିସ୍ତାର |
| ଲମ୍ବମାନ ପ୍ରସାର (Vertical) | ବିଦ୍ୟମାନ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରଭଣ୍ଡାରର ବିସ୍ତାର ବା ଆଧୁନିକୀକରଣ |
୩. ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ହାସଲ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି?
ପରମାଣୁ ପ୍ରସାର ପଛରେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାରଣ ନାହିଁ। ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ରଣନୈତିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ କାରଣରୁ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖନ୍ତି:
- ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା (National Security): ବାହ୍ୟ ବିପଦରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ର ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଆବଶ୍ୟକ ମନେ କରିପାରେ।
- ନିବାରଣ ବା ପ୍ରତିରୋଧ (Deterrence): ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରତିଶୋଧମୂଳକ ଆକ୍ରମଣର ଭୟ ଦେଖାଇ ଶତ୍ରୁର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଆକ୍ରମଣକୁ ପ୍ରତିହତ କରିବା।
- ଆଞ୍ଚଳିକ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା (Regional Rivalry): ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପରମାଣୁ କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ।
- ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା (International Status): ପରମାଣୁ କ୍ଷମତାକୁ ଏକ ମହାଶକ୍ତିର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଏବଂ ରଣନୈତିକ ପ୍ରଭାବର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
- ବୈଷୟିକ କ୍ଷମତା (Technological Capability): ଉନ୍ନତ ଆଣବିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଥିବା ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ପାଖରେ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ବିକଶିତ କରିବା ପାଇଁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ତଥା ଶିଳ୍ପଭିତ୍ତିକ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥାଏ।
୪. ପରମାଣୁ ପ୍ରସାର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାଧାରା
ପରମାଣୁ ପ୍ରସାର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ:
- ପରମାଣୁ ଯୁଦ୍ଧର ସମ୍ଭାବନା
- ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଯୋଗିତା (Arms races)
- ଦୁର୍ଘଟଣାବଶତଃ କିମ୍ବା ଅନଧିକୃତ ବ୍ୟବହାର
- ପରମାଣୁ ଆତଙ୍କବାଦ (Nuclear terrorism)
- ପରମାଣୁ ସାମଗ୍ରୀର ଅପବ୍ୟବହାର ବା ଅନ୍ୟତ୍ର ସ୍ଥାନାନ୍ତର
- ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସ୍ଥିରତା
- ପରିବେଶ ଧ୍ୱଂସ ଓ ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ମାନବୀୟ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା
- ପରମାଣୁ ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣରେ ବର୍ଦ୍ଧିତ ଜଟିଳତା
୫. ପରମାଣୁ ଅପ୍ରସାର ଚୁକ୍ତି (Nuclear Non-Proliferation Treaty – NPT)
NPT ହେଉଛି ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରସାର ରୋକିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଚୁକ୍ତିନାମା।
ଏହା ୧୯୬୮ ମସିହାରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର ପାଇଁ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ୫ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୭୦ ରୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିଲା।
NPT ର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ:
ଅପ୍ରସାର (Non-Proliferation) + ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣ (Disarmament) + ପରମାଣୁ ଶକ୍ତିର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର (Peaceful Use)
୬. NPT ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ (Objectives of the NPT)
- ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରସାର ରୋକିବା।
- ପରମାଣୁ ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା।
- ପରମାଣୁ ଶକ୍ତିର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାରକୁ ସୁଗମ କରିବା।
- ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପରମାଣୁ ପ୍ରଯୁକ୍ତିରେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସହଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି କରିବା।
- ପରମାଣୁ ଯୁଦ୍ଧର ଆଶଙ୍କା ହ୍ରାସ କରିବା।
୭. NPT ଅଧୀନରେ ପରମାଣୁ-ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ର (NWS)
NPT ଅନୁଯାୟୀ, ୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୬୭ ପୂର୍ବରୁ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ତିଆରି ତଥା ପରୀକ୍ଷଣ କରିଥିବା ପାଞ୍ଚଟି ଦେଶକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ‘ପରମାଣୁ-ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ର’ (Nuclear-Weapon States – NWS) ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି:
- ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା (USA)
- ରୁଷିଆ (Russia)
- ଯୁକ୍ତରାଜ୍ୟ (United Kingdom)
- ଫ୍ରାନ୍ସ (France)
- ଚୀନ୍ (China)
(ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଦେଶ ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ନିରାପତ୍ତା ପରିଷଦର ସ୍ଥାୟୀ ସଦସ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଅଣ-ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ବା NNWS ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି।)
୮. NPT ର ତିନୋଟି ସ୍ତମ୍ଭ (Three Pillars of the NPT)
- ସ୍ତମ୍ଭ ୧: ପରମାଣୁ ଅପ୍ରସାର (Nuclear Non-Proliferation): ଅଣ-ପରମାଣୁ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ହାସଲ ନକରିବାକୁ ରାଜି ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ପରମାଣୁ-ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ବା ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ ନକରିବାକୁ ପ୍ରତିବଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
- ସ୍ତମ୍ଭ ୨: ପରମାଣୁ ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣ (Nuclear Disarmament): ଧାରା ୬ (Article VI) ଅନୁଯାୟୀ, ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବନ୍ଦ କରିବା ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିବଦ୍ଧ।
- ସ୍ତମ୍ଭ ୩: ପରମାଣୁ ଶକ୍ତିର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର (Peaceful Use of Nuclear Energy): ସଦସ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ, ଚିକିତ୍ସା, କୃଷି, ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗବେଷଣା ଏବଂ ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରମାଣୁ ଶକ୍ତିର ବ୍ୟବହାର କରିବାର ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଯାଏ।
୯. ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପରମାଣୁ ଶକ୍ତି ସଂସ୍ଥାର ଭୂମିକା (Role of IAEA)
IAEA (International Atomic Energy Agency) NPT ର ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା (safeguards) ଲାଗୁ କରିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରେ। ଏହା ଯାଞ୍ଚ କରେ ଯେ ନାଗରିକ ପରମାଣୁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ଯେପରି ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ ଦିଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ନହୁଏ।
ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପରମାଣୁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ → IAEA ସୁରକ୍ଷା ଯାଞ୍ଚ → ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରମାଣୀକରଣ → ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ → ପରମାଣୁ ପ୍ରସାର ବିପଦ ହ୍ରାସ
୧୦. NPT ଉପରେ ଭାରତର ଆଭିମୁଖ୍ୟ (India’s Position on the NPT)
ଭାରତ NPT ରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିନାହିଁ।
- ଭାରତ ଏହି ଚୁକ୍ତିକୁ ଏକ ପକ୍ଷପାତମୂଳକ (discriminatory) ବ୍ୟବସ୍ଥା ବୋଲି ବିବେଚନା କରେ, କାରଣ ଏହା ୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୬୭ ର ତାରିଖ ଆଧାରରେ ୫ଟି ଦେଶକୁ ପରମାଣୁ ଅଧିକାର ଦେଇ ବିଶ୍ୱକୁ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛି।
- ଭାରତର ମତ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରକୃତ ପରମାଣୁ ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣ ସର୍ବଜନୀନ, ସମାନ ଏବଂ ପକ୍ଷପାତହୀନ ହେବା ଉଚିତ।
- ଭାରତ ୧୯୭୪ ଏବଂ ୧୯୯୮ ରେ ପରମାଣୁ ପରୀକ୍ଷଣ କରିଥିଲା। ଭାରତର ପରମାଣୁ ନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା, ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସର୍ବନିମ୍ନ ନିବାରଣ (credible minimum deterrence), ରଣନୈତିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଏବଂ ପକ୍ଷପାତହୀନ ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ।
୧୧. NPT ର ସଫଳତା ଏବଂ ସମାଲୋଚନା
ସଫଳତା:
- ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରର ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବିସ୍ତାରକୁ ସୀମିତ କରିଛି।
- ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା ଯାଞ୍ଚ (safeguards) ଏବଂ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସହଯୋଗକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଛି।
ସମାଲୋଚନା:
- ପକ୍ଷପାତପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଠନ: ପରମାଣୁ ଥିବା ଓ ନଥିବା ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଆଇନଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
- ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣରେ ମନ୍ଥରତା: ଧାରା ୬ ଅନୁଯାୟୀ ପରମାଣୁ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରଭଣ୍ଡାର ନଷ୍ଟ କରିବାରେ ଆଖିଦୃଶିଆ ଅଗ୍ରଗତି କରିନାହାନ୍ତି।
- ଅସମାନ ଆଣବିକ ଶୃଙ୍ଖଳା: ଏକ ଅସମାନ କ୍ଷମତା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସ୍ଥାୟୀ ରୂପ ଦେଇଛି।
୧୨. ବ୍ୟାପକ ପରମାଣୁ ପରୀକ୍ଷା ନିଷେଧ ଚୁକ୍ତି (CTBT)
CTBT (Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty) ସାମରିକ କିମ୍ବା ବେସାମରିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପରମାଣୁ ବିସ୍ଫୋରଣ ପରୀକ୍ଷାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷେଧ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ଏହା ୧୦ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୯୬ ରେ ଜାତିସଂଘ ସାଧାରଣ ସଭା ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ ହୋଇଥିଲା।
ମୂଳ ନୀତି: କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ କୌଣସି ପରମାଣୁ ବିସ୍ଫୋରଣ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ (No Nuclear Explosions Anywhere)।
ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ:
- ପରମାଣୁ ପରୀକ୍ଷଣ ବିସ୍ଫୋରଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷିଦ୍ଧ କରିବା।
- ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରର ବିକାଶକୁ ରୋକିବା।
- ପରୀକ୍ଷଣ ଜନିତ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ଓ ମାନବୀୟ କ୍ଷତିକୁ ରୋକିବା।
୧୩. CTBT କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ? (ଯାଞ୍ଚ ବ୍ୟବସ୍ଥା)
CTBT ଏକ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଯାଞ୍ଚ ପ୍ରଣାଳୀ ସ୍ଥାପନ କରିଛି:
- ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ନିରୀକ୍ଷଣ ପ୍ରଣାଳୀ (IMS): ଏହା ଭୂକମ୍ପ ନିରୀକ୍ଷଣ (Seismic), ହାଇଡ୍ରୋଆକାଉଷ୍ଟିକ୍ (ଜଳଭିତର ଶବ୍ଦ), ଇନଫ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ଏବଂ ରେଡିଓନ୍ୟୁକ୍ଲାଇଡ୍ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ମାଧ୍ୟମରେ ପରମାଣୁ ବିସ୍ଫୋରଣ ଚିହ୍ନଟ କରେ।
- ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ତଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (IDC): ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ।
- ଘଟଣାସ୍ଥଳ ନିରୀକ୍ଷଣ (On-Site Inspections): ସନ୍ଦେହଜନକ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଯାଞ୍ଚ।
CTBT ର ସ୍ଥିତି:
ଏହି ଚୁକ୍ତି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇପାରି ନାହିଁ (Not yet entered into force), କାରଣ ଏହାର Annex-2 ରେ ଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ୪୪ଟି ପ୍ରମୁଖ ପରମାଣୁ କ୍ଷମତାସମ୍ପନ୍ନ ରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଦେଶ ଏହାକୁ ଅନୁମୋଦନ (ratify) କରିନାହାନ୍ତି।
୧୪. CTBT ଉପରେ ଭାରତର ଆଭିମୁଖ୍ୟ (India’s Position on the CTBT)
ଭାରତ CTBT ରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିନାହିଁ।
- ଏଥିରେ ପରମାଣୁ ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣ ପାଇଁ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟସୀମା (time-bound plan) ନାହିଁ।
- ଏହା ବିଦ୍ୟମାନ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରଭଣ୍ଡାରକୁ ବଜାୟ ରଖି କେବଳ ପରୀକ୍ଷଣ ଉପରେ କଟକଣା ଲଗାଉଛି।
- ଭାରତର ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ସର୍ବଜନୀନ ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣ ଦାବି ସହିତ ଏହା ମେଳ ଖାଉନାହିଁ।
୧୫. NPT ଏବଂ CTBT: ଏକ ତୁଳନାତ୍ମକ ଚିତ୍ର
| ଆଧାର | NPT | CTBT |
| ପୂରା ନାମ | ପରମାଣୁ ଅପ୍ରସାର ଚୁକ୍ତି | ବ୍ୟାପକ ପରମାଣୁ ପରୀକ୍ଷା ନିଷେଧ ଚୁକ୍ତି |
| ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ | ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରସାର ରୋକିବା | ପରମାଣୁ ପରୀକ୍ଷଣ ବିସ୍ଫୋରଣ ନିଷେଧ |
| ସ୍ୱାକ୍ଷର ବର୍ଷ | ୧୯୬୮ | ୧୯୯୬ |
| କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ | ୧୯୭୦ ରେ ଲାଗୁ | ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଗୁ ହୋଇନାହିଁ |
| ଯାଞ୍ଚ ବ୍ୟବସ୍ଥା | ମୁଖ୍ୟତଃ IAEA ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା | ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ନିରୀକ୍ଷଣ ପ୍ରଣାଳୀ (IMS) |
| ଭାରତର ସ୍ଥିତି | ସଦସ୍ୟ ନୁହେଁ | ସ୍ୱାକ୍ଷରକାରୀ ନୁହେଁ |
| ମୁଖ୍ୟ ସୀମାବଦ୍ଧତା | ପକ୍ଷପାତମୂଳକ ଆଣବିକ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ | କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇପାରି ନାହିଁ |
୧୬. ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପରମାଣୁ ଅପ୍ରସାର ବ୍ୟବସ୍ଥା (Regime)
$$\text{NPT} \longrightarrow \text{IAEA ସୁରକ୍ଷା ଯାଞ୍ଚ} \longrightarrow \text{CTBT} \longrightarrow \text{UN ନିରାପତ୍ତା ପରିଷଦ} \longrightarrow \text{ରପ୍ତାନି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା} \longrightarrow \text{ବିଶ୍ୱ ପରମାଣୁ ଅପ୍ରସାର ବ୍ୟବସ୍ଥା}$$
୧୭. ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନଗୁଡ଼ିକ
- ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରଭଣ୍ଡାରର ଆଧୁନିକୀକରଣ: ବିଦ୍ୟମାନ ପରମାଣୁ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ଅସ୍ତ୍ର ଓ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଉନ୍ନତ କରୁଛନ୍ତି।
- ଆଞ୍ଚଳିକ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା: ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ସାମରିକ ଉତ୍ତେଜନା।
- ଅଣ-ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସଂଗଠନ/ଆତଙ୍କବାଦ: ଆତଙ୍କବାଦୀଙ୍କ ହାତରେ ପରମାଣୁ ସାମଗ୍ରୀ ପଡ଼ିବାର ଆଶଙ୍କା।
- ସର୍ବସମ୍ମତ ଚୁକ୍ତିର ଅଭାବ: ପ୍ରମୁଖ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଚୁକ୍ତି ବାହାରେ ରହିବା।
୧୮. ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ମାନବୀୟ/ପରିବେଶଗତ ପ୍ରଭାବ
ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରୟୋଗ କିମ୍ବା ପରୀକ୍ଷଣ କେବଳ ସାମରିକ ରଣନୀତି ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା:
- ବ୍ୟାପକ ପ୍ରାଣହାନି ଏବଂ ତେଜସ୍କ୍ରିୟ ବିକିରଣ (Radiation) ସୃଷ୍ଟି କରେ।
- ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟଗତ ସମସ୍ୟା ଏବଂ କର୍କଟ ରୋଗ ଭଳି ମାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ।
- ପରିବେଶ, ଜଳବାୟୁ ଏବଂ କୃଷି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ପାଇଁ ବିଷାକ୍ତ କରିଦିଏ।
୧୯. ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦାବଳୀ (Key Concepts)
- ପରମାଣୁ ପ୍ରସାର (Nuclear Proliferation): ନୂତନ ରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର କ୍ଷମତାର ବିସ୍ତାର।
- ପରମାଣୁ ଅପ୍ରସାର (Non-Proliferation): ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ର ବିସ୍ତାରକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ।
- ପରମାଣୁ ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣ (Nuclear Disarmament): ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ହ୍ରାସ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଲୋପ କରିବା।
- ପରମାଣୁ ନିବାରଣ (Nuclear Deterrence): ପ୍ରତିଶୋଧମୂଳକ ଆକ୍ରମଣର ଭୟ ଦେଖାଇ ଆକ୍ରମଣକୁ ରୋକିବାର ରଣନୀତି।
- ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା (Safeguards): ପରମାଣୁ ସାମଗ୍ରୀ ଯେପରି ଅସ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣରେ ନ ଲାଗେ ତାହାର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଯାଞ୍ଚ (IAEA ଦ୍ୱାରା)।
୨୦. ନିଷ୍କର୍ଷ (Conclusion)
ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରସାର ସମସାମୟିକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ। NPT ପରମାଣୁ ଅସ୍ତ୍ରର ବିସ୍ତାର ରୋକିବା ଏବଂ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଏକ ଆଇନଗତ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ବେଳେ CTBT ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପରମାଣୁ ବିସ୍ଫୋରଣ ପରୀକ୍ଷାକୁ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଛି।
ତଥାପି, ଅସମାନ ଆଣବିକ ଶୃଙ୍ଖଳା, ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣରେ ମନ୍ଥରତା ଏବଂ CTBT କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ନହେବା ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମୁଖ ଦୁର୍ବଳତା। ପରମାଣୁ ବିପଦରୁ ମାନବ ସମାଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ସାମୂହିକ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଏକ ସର୍ବଜନୀନ, ପକ୍ଷପାତହୀନ ତଥା ଯାଞ୍ଚଯୋଗ୍ୟ ପରମାଣୁ ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।
ଦ୍ରୁତ ପୁନରାବୃତ୍ତି ସୂତ୍ର (Quick Revision Formula)
- NPT (୧୯୬୮/୧୯୭୦): ଅପ୍ରସାର + ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣ + ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର | ପାଞ୍ଚଟି ମାନ୍ୟତାପ୍ରାପ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ର (P-5) | ଭାରତ ସଦସ୍ୟ ନୁହେଁ।
- CTBT (୧୯୯୬): ସମସ୍ତ ପରମାଣୁ ବିସ୍ଫୋରଣ ପରୀକ୍ଷା ନିଷେଧ | IMS ଯାଞ୍ଚ ପ୍ରଣାଳୀ | ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଗୁ ହୋଇନାହିଁ | ଭାରତ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିନାହିଁ।
- IAEA: ନିରୀକ୍ଷଣ, ପ୍ରମାଣୀକରଣ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ଯାଞ୍ଚ (Safeguards)।
- ଭାରତର ମତ: ପକ୍ଷପାତହୀନ ଏବଂ ସର୍ବଜନୀନ ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣ ଆବଶ୍ୟକ।