୧. ପରିଚୟ

ଲିଙ୍ଗ ଓ ମାନବ ଅଧିକାର ପରସ୍ପର ସହିତ ଗଭୀର ଭାବରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ମାନବ ଅଧିକାର ହେଉଛି ମଣିଷ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେବା ମାତ୍ରରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଥିବା ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଲିଙ୍ଗ କେବଳ ଜୈବିକ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବୁଝାଏ ନାହିଁ; ଏହା ସମାଜ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଭୂମିକା, ଆଶା, ଆଚରଣ, ସମ୍ପର୍କ ଓ ପରିଚୟକୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚିତ କରେ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗତ ଭାବରେ ମାନବ ଅଧିକାର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ଭେଦଭାବ, ହିଂସା, ଅସମାନ ଶିକ୍ଷା ସୁଯୋଗ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା, ରାଜନୈତିକ ଅପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକତା ଯୋଗୁଁ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଭାବରେ ମାନବ ଅଧିକାର ଉପଭୋଗ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ତେଣୁ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମାନବ ଅଧିକାରର ଅଧ୍ୟୟନର ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—

ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗର ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବାସ୍ତବରେ ସମାନ ଭାବରେ ମାନବ ଅଧିକାର ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି କି?

୨. ଲିଙ୍ଗର ଅର୍ଥ

ଲିଙ୍ଗ (Gender) ଓ ଜୈବିକ ଲିଙ୍ଗ (Sex) ଏକ ନୁହେଁ।

ଜୈବିକ ଲିଙ୍ଗ ମଣିଷର ଜୈବିକ ଓ ଶାରୀରିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ।
ଲିଙ୍ଗ ମୁଖ୍ୟତଃ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଭୂମିକା, ଆଶା, ଆଚରଣ ଓ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ପାରମ୍ପରିକ ସମାଜରେ ମହିଳାଙ୍କୁ ଘରୋଇ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଯତ୍ନ ନେବାର ଭୂମିକା ସହିତ ଏବଂ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆର୍ଥିକ ଉପାର୍ଜନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନେତୃତ୍ୱ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥାଏ। ଏପରି ଭୂମିକା ସବୁବେଳେ ଜୈବିକ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୁହେଁ; ସମାଜ, ପରିବାର, ଶିକ୍ଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତି ଏହାକୁ ଗଢ଼ିଥାଏ।

ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରଭାବ

ଲିଙ୍ଗ ନିମ୍ନଲିଖିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ—

ପରିବାରିକ ଭୂମିକା
ଶିକ୍ଷା
ନିଯୁକ୍ତି
ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ
ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ସମ୍ବଳର ଅଧିକାର
ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ
ସାମାଜିକ ସ୍ଥାନ
ଶକ୍ତି ସମ୍ପର୍କ
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା

୩. ମାନବ ଅଧିକାରର ଅର୍ଥ

ମାନବ ଅଧିକାର ହେଉଛି ମଣିଷର ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ମୌଳିକ ଅଧିକାର।

ପ୍ରମୁଖ ମାନବ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ହେଲା—

ଜୀବନର ଅଧିକାର
ସମାନତାର ଅଧିକାର
ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର
ଭେଦଭାବରୁ ମୁକ୍ତି
ମତପ୍ରକାଶର ସ୍ୱାଧୀନତା
ଶିକ୍ଷାର ଅଧିକାର
କାର୍ଯ୍ୟର ଅଧିକାର
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ଅଧିକାର
ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ଅଧିକାର
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଗୋପନୀୟତାର ଅଧିକାର
ନିର୍ଯାତନା ଓ ହିଂସାରୁ ସୁରକ୍ଷା

୧୯୪୮ ମସିହାର ସାର୍ବଜନୀନ ମାନବ ଅଧିକାର ଘୋଷଣାପତ୍ର (Universal Declaration of Human Rights—UDHR) ଆଧୁନିକ ମାନବ ଅଧିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର। ଏହା ସମସ୍ତ ମଣିଷର ସମାନ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।

୪. ଲିଙ୍ଗ ଓ ମାନବ ଅଧିକାରର ସମ୍ପର୍କ

ଲିଙ୍ଗ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ନିଜର ମାନବ ଅଧିକାର ଉପଭୋଗ କରିବେ, ତାହାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

ଅଧିକାର ଆଇନଗତ ଭାବରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନଲିଖିତ କାରଣରୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତ ଉପଭୋଗ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରେ—

ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା
ଲିଙ୍ଗଗତ ଧାରଣା
ଭେଦଭାବ
ହିଂସା
ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା
ଶିକ୍ଷାରେ ଅସମାନତା
ରାଜନୈତିକ ଅପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ
ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକତା

ଏଠାରେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସମାନତା (Formal Equality) ଓ ବାସ୍ତବ ସମାନତା (Substantive Equality) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୫. ଲିଙ୍ଗ ସମାନତା

ଲିଙ୍ଗ ସମାନତା ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମାନ ଅଧିକାର, ସୁଯୋଗ, ଦାୟିତ୍ୱ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ମିଳିବା।

ଲିଙ୍ଗ ସମାନତାର ଅର୍ଥ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ କରିଦେବା ନୁହେଁ। ବରଂ ଲିଙ୍ଗଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ କାହାରି ଅଧିକାର ଓ ସୁଯୋଗକୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ସୀମିତ ନକରିବା ହେଉଛି ଏହାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

ଲିଙ୍ଗ ସମାନତାର ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ର

କ୍ଷେତ୍ର	ଅର୍ଥ
ରାଜନୈତିକ ସମାନତା	ରାଜନୀତିରେ ସମାନ ଅଂଶଗ୍ରହଣ
ଅର୍ଥନୈତିକ ସମାନତା	ନିଯୁକ୍ତି ଓ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳରେ ସମାନ ସୁଯୋଗ
ଶିକ୍ଷାଗତ ସମାନତା	ଶିକ୍ଷା ପାଇବାର ସମାନ ସୁଯୋଗ
ଆଇନଗତ ସମାନତା	ଆଇନ ସମ୍ମୁଖରେ ସମାନତା
ସାମାଜିକ ସମାନତା	ସାମାଜିକ ଭେଦଭାବରୁ ମୁକ୍ତି
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା	ନିଜ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ ନିଜେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା

୬. ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ଭେଦଭାବ

ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ଭେଦଭାବ ହେଉଛି କାହାରି ଲିଙ୍ଗ ଆଧାରରେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଅସମାନ ବ୍ୟବହାର କରିବା।

ଏହା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ—

ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭେଦଭାବ

ଲିଙ୍ଗ ଆଧାରରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅସମାନ ବ୍ୟବହାର।

ପରୋକ୍ଷ ଭେଦଭାବ

ଦେଖିବାକୁ ସମାନ ଥିବା ନିୟମ ବା ପ୍ରଥା ଗୋଟିଏ ଲିଙ୍ଗକୁ ଅଧିକ ଅସୁବିଧାରେ ପକାଇବା।

ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଭେଦଭାବ

କୌଣସି ସଂସ୍ଥାର ନିୟମ, ନୀତି ବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ଭେଦଭାବ ରହିବା।

ସଂରଚନାତ୍ମକ ଭେଦଭାବ

ସମାଜର ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଗଠନରୁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଅସମାନତା ସୃଷ୍ଟି ହେବା।

୭. ପ୍ରମୁଖ ଲିଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମାନବ ଅଧିକାର ପ୍ରସଙ୍ଗ

୭.୧ ମହିଳାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ହିଂସା

ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ହିଂସା ଏକ ଗୁରୁତର ମାନବ ଅଧିକାର ସମସ୍ୟା।

ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ—

ଘରୋଇ ହିଂସା
ଯୌନ ହିଂସା
ଯୌନ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ
ମାନବ ଚାଲାଣ
ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ବିବାହ
ସମ୍ମାନ ନାମରେ ହିଂସା
ଅନଲାଇନ୍ ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ହିଂସା

ଏପରି ହିଂସା ମଣିଷର ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ସମାନତାର ଅଧିକାରକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ।

୮. ଶିକ୍ଷାର ଅଧିକାର

ଶିକ୍ଷା ଏକ ମୌଳିକ ମାନବ ଅଧିକାର।

ଇତିହାସରେ ଅନେକ ସମାଜରେ ଝିଅ ଓ ମହିଳାମାନେ ଶିକ୍ଷା ପାଇବାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିବନ୍ଧକତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଯଥା—

ଦାରିଦ୍ର୍ୟ
ଶିଶୁ ବିବାହ
ଘରୋଇ ଦାୟିତ୍ୱ
ସାମାଜିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକତା
ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନର ଅଭାବ
ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ଭେଦଭାବ

ସମାନ ଶିକ୍ଷା ସୁଯୋଗ ମହିଳାଙ୍କ ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଶକ୍ତିକରଣର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ।

୯. କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମାନତା

ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ଅସମାନତା ନିଯୁକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ଏହାର ରୂପଗୁଡ଼ିକ ହେଲା—

ନିଯୁକ୍ତିରେ ଅସମାନ ସୁଯୋଗ
ବେତନରେ ଅସମାନତା
ପଦୋନ୍ନତିରେ ଭେଦଭାବ
କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯୌନ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ
ପେଶାଗତ ବିଭାଜନ
ଅବୈତନିକ ଘରୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ
ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳରେ ଅସମାନ ପ୍ରବେଶ

ସମାନ ମୂଲ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସମାନ ବେତନ ଅର୍ଥନୈତିକ ଲିଙ୍ଗ ସମାନତାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ନୀତି।

୧୦. ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ

ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଧିକାର।

କିନ୍ତୁ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ମହିଳାଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନିମ୍ନଲିଖିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ କମ୍ ରହିଛି—

ବିଧାନସଭା
ସଂସଦ
ରାଜନୈତିକ ଦଳ
ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ
ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ
ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂସ୍ଥା

ରାଜନୀତିରେ ମହିଳାଙ୍କ ସମାନ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଆବଶ୍ୟକ, କାରଣ ଆଇନ, ନୀତି ଓ ସରକାରୀ ସମ୍ବଳ ବଣ୍ଟନ ଉପରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ପ୍ରଭାବ ରହିଥାଏ।

୧୧. ପ୍ରଜନନ ଅଧିକାର ଓ ଶାରୀରିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା

ଲିଙ୍ଗ ଓ ମାନବ ଅଧିକାର ଆଲୋଚନାରେ ଶାରୀରିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା (Bodily Autonomy) ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା।

ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଶରୀର ଓ ନିଜ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ ସଚେତନ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ସମ୍ମାନ ଓ ସୁଯୋଗ ପାଇବା।

ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ—

ପ୍ରଜନନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ
ମାତୃ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ
ପ୍ରଜନନ ସମ୍ପର୍କୀୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି
ଜବରଦସ୍ତିରୁ ସୁରକ୍ଷା
ଯୌନ ହିଂସାରୁ ସୁରକ୍ଷା

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ।

୧୨. ଶିଶୁ ବିବାହ

ଶିଶୁ ବିବାହ ଶିଶୁମାନଙ୍କର—

ଶିକ୍ଷା
ସ୍ୱାଧୀନତା
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ
ଆର୍ଥିକ ସୁଯୋଗ
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନିଷ୍ପତ୍ତି
ସାମାଜିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ

ଉପରେ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ।

ଏହା ହିଂସା ଓ ଶୋଷଣ ପ୍ରତି ଅସୁରକ୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ାଇପାରେ।

୧୩. ମାନବ ଚାଲାଣ

ମାନବ ଚାଲାଣ (Human Trafficking) ମଣିଷର ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସୁରକ୍ଷାର ଏକ ଗୁରୁତର ଉଲ୍ଲଂଘନ।

ମହିଳା ଓ ଝିଅମାନେ ବିଶେଷକରି ଯୌନ ଶୋଷଣ ଓ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଶ୍ରମର କେତେକ ରୂପରେ ଅଧିକ ଅସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇପାରନ୍ତି।

୧୪. ମାନବ ଅଧିକାରର ନାରୀବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ମାନବ ଅଧିକାରର ପାରମ୍ପରିକ ଧାରଣାକୁ ନାରୀବାଦୀ ଚିନ୍ତକମାନେ ସମାଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଯୁକ୍ତି ଥିଲା ଯେ ମହିଳାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଘଟୁଥିବା ଅନେକ ଅନ୍ୟାୟକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବା ପାରିବାରିକ ବିଷୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଘରୋଇ ହିଂସାକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏକ ପରିବାରିକ ସମସ୍ୟା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

ନାରୀବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏହି ଧାରଣାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି କହିଲା—

“ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ହେଉଛି ରାଜନୈତିକ।”

ଅର୍ଥାତ୍ ପରିବାର ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନରେ ଘଟୁଥିବା ଶକ୍ତି ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପକ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅସମାନତାର ପ୍ରତିଫଳନ ହୋଇପାରେ।

୧୫. ପ୍ରମୁଖ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦଲିଲ

୧୫.୧ ସାର୍ବଜନୀନ ମାନବ ଅଧିକାର ଘୋଷଣାପତ୍ର, ୧୯୪୮

୧୯୪୮ର UDHR ସମସ୍ତ ମଣିଷର ସମାନ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଛି।

ଏହା ଲିଙ୍ଗ, ଜାତି, ଭାଷା, ଧର୍ମ ଆଦି ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବ ବିନା ମାନବ ଅଧିକାର ଉପଭୋଗର ନୀତିକୁ ସମର୍ଥନ କରେ।

୧୫.୨ CEDAW, ୧୯୭୯

Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women (CEDAW) ମହିଳାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଭେଦଭାବ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଚୁକ୍ତି।

ଏହା ନିମ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମହିଳାଙ୍କ ସମାନ ଅଧିକାରକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ—

ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ
ଶିକ୍ଷା
ନିଯୁକ୍ତି
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ
ଆଇନଗତ ସମାନତା
ପରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ
ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନ

୧୫.୩ ବେଜିଂ ଘୋଷଣାପତ୍ର ଓ କାର୍ଯ୍ୟଯୋଜନା, ୧୯୯୫

୧୯୯୫ ମସିହାରେ ବେଜିଂଠାରେ ଆୟୋଜିତ ଚତୁର୍ଥ ବିଶ୍ୱ ମହିଳା ସମ୍ମିଳନୀରେ Beijing Declaration and Platform for Action ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା।

ଏଥିରେ ମହିଳାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ହିଂସା, ଅର୍ଥନୀତି, ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି, ମାନବ ଅଧିକାର ଓ ମିଡିଆ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

୧୫.୪ ସସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ ଲକ୍ଷ୍ୟ–୫

SDG 5ର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି—

“ଲିଙ୍ଗ ସମାନତା ହାସଲ କରିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ମହିଳା ଓ ଝିଅଙ୍କୁ ସଶକ୍ତ କରିବା।”

ଏଥିରେ ଭେଦଭାବ, ହିଂସା, ଶିଶୁ ବିବାହ, ଅବୈତନିକ ଯତ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଭଳି ବିଷୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

୧୬. ଭାରତରେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମାନବ ଅଧିକାର

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଲିଙ୍ଗ ସମାନତା ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଆଇନଗତ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭିତ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୪

ଆଇନ ସମ୍ମୁଖରେ ସମାନତା ଓ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫

ଧର୍ମ, ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ, ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଆଦି ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବକୁ ନିଷେଧ କରେ। ଏହା ସହିତ ମହିଳା ଓ ଶିଶୁଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାର ସୁଯୋଗ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬

ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୧

ଜୀବନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ। ନ୍ୟାୟିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାର ପରିସରରେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଭଳି ଅନେକ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୯

ସମାନ ଜୀବିକା ସୁଯୋଗ, ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସମାନ ବେତନ ଓ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କୀୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଇଥାଏ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୪୨

ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ଓ ମାତୃତ୍ୱ ସହାୟତା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥାଏ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୫୧A(e)

ମହିଳାଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରତି ଅପମାନଜନକ ପ୍ରଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ନାଗରିକଙ୍କ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ।

୧୭. ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଓ ବାସ୍ତବ ସମାନତା

ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସମାନତା

ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଆଇନଗତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା।

ବାସ୍ତବ ସମାନତା

ସମାଜରେ ଥିବା ପୂର୍ବରୁ ରହିଥିବା ଅସମାନତାକୁ ବିଚାର କରି ଏପରି ନୀତି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକୃତ ସମାନ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରିବ।

ଏହି କାରଣରୁ ବଞ୍ଚିତ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା କେତେବେଳେ ସମାନତାର ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ; ବରଂ ବାସ୍ତବ ସମାନତା ସ୍ଥାପନର ଏକ ଉପାୟ ହୋଇପାରେ।

୧୮. ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ତଃସଂଯୋଜନୀୟତା

Intersectionality ବା ଅନ୍ତଃସଂଯୋଜନୀୟତା ଧାରଣା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଲିଙ୍ଗ ଅସମାନତା ଅନ୍ୟ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।

ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅଭିଜ୍ଞତା ଏକାଧିକ ପରିଚୟ ଓ ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଏକାସାଙ୍ଗରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇପାରେ।

ଯଥା—

ଲିଙ୍ଗ
ଶ୍ରେଣୀ
ଜାତି
ଅକ୍ଷମତା
ବୟସ
ଧର୍ମ
ଜାତିଗତ ପରିଚୟ
ଅଞ୍ଚଳ
ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିତି

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ଗ୍ରାମୀଣ ଦରିଦ୍ର ମହିଳାଙ୍କର ଅଭିଜ୍ଞତା ଜଣେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଭାବେ ସମୃଦ୍ଧ ସହରୀୟ ମହିଳାଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

ତେଣୁ ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ମାନବ ଅଧିକାର ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଏକାଧିକ ଅସମାନତାର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କକୁ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୯. ଲିଙ୍ଗ, ମାନବ ଅଧିକାର ଓ LGBTQ+ ପ୍ରସଙ୍ଗ

ଆଧୁନିକ ମାନବ ଅଧିକାର ଆଲୋଚନାରେ ପାରମ୍ପରିକ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଲିଙ୍ଗ ପରିଚୟ ଓ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚିତ ହେଉଛି।

ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରସଙ୍ଗ—

ଆଇନ ସମ୍ମୁଖରେ ସମାନତା
ଭେଦଭାବରୁ ସୁରକ୍ଷା
ହିଂସାରୁ ସୁରକ୍ଷା
ଶିକ୍ଷାର ଅଧିକାର
ନିଯୁକ୍ତିର ଅଧିକାର
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବା
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା
ପରିଚୟର ସ୍ୱୀକୃତି
ସ୍ୱାଧୀନ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି

ଏହା ଲିଙ୍ଗ ଓ ମାନବ ଅଧିକାର ଆଲୋଚନାକୁ ସମାନତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ପରିଚୟ ଓ ଭେଦଭାବମୁକ୍ତିର ବ୍ୟାପକ ପ୍ରଶ୍ନ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ।

୨୦. ଲିଙ୍ଗ ସମାନତା ପାଇଁ ମାନବ ଅଧିକାର ଭିତ୍ତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ଏକ ମାନବ ଅଧିକାର ଭିତ୍ତିକ ଲିଙ୍ଗ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ପ୍ରମୁଖ ଆଧାରଗୁଡ଼ିକ—

ସାର୍ବଜନୀନତା

ମାନବ ଅଧିକାର ସମସ୍ତ ମଣିଷଙ୍କର।

ସମାନତା

ସମସ୍ତେ ସମାନ ଅଧିକାର ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଅଧିକାରୀ।

ଭେଦଭାବମୁକ୍ତି

ଲିଙ୍ଗ ଆଧାରରେ କାହାରି ଅଧିକାର ଅସ୍ୱୀକାର କରାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ଅଂଶଗ୍ରହଣ

ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନକୁ ନୀତି ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ସେମାନଙ୍କୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ସୁଯୋଗ ମିଳିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ

ସରକାର ଓ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ମାନବ ଅଧିକାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ସଶକ୍ତିକରଣ

ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜ ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କରେ ସଚେତନ ହୋଇ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦାବି କରିବାର କ୍ଷମତା ପାଇବା ଆବଶ୍ୟକ।

୨୧. ପ୍ରମୁଖ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ

ଲିଙ୍ଗ ସମାନତାରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସମସ୍ୟା ରହିଛି—

୧. ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ସାମାଜିକ ଗଠନ
୨. ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ଧାରଣା
୩. ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ହିଂସା
୪. ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା
୫. ଅବୈତନିକ ଘରୋଇ ଓ ଯତ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ
୬. ରାଜନୈତିକ ଅପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ
୭. ଡିଜିଟାଲ୍ ଲିଙ୍ଗ ବିଭାଜନ
୮. ନିଯୁକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭେଦଭାବ
୯. ଶିଶୁ ବିବାହ
୧୦. ମାନବ ଚାଲାଣ
୧୧. ଅନଲାଇନ୍ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ
୧୨. ନ୍ୟାୟ ପାଇବାରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକତା
୧୩. ଏକାଧିକ ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବ

୨୨. ଆଗାମୀ ପଥ

ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ମାନବ ଅଧିକାରର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କେବଳ ଆଇନ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ। ଆଇନ ସହିତ ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆବଶ୍ୟକ।

ପ୍ରମୁଖ ପଦକ୍ଷେପ—

ଭେଦଭାବବିରୋଧୀ ଆଇନକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା
ନ୍ୟାୟ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ସହଜ କରିବା
ମହିଳାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ବୃଦ୍ଧି କରିବା
ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ବଢ଼ାଇବା
ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବୃଦ୍ଧି କରିବା
ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ହିଂସା ରୋକିବା
ଘରୋଇ ଓ ଯତ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟର ସମାନ ବଣ୍ଟନ
ଡିଜିଟାଲ୍ ସୁବିଧାର ସମାନ ପ୍ରବେଶ
ଲିଙ୍ଗ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଶିକ୍ଷା
ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି
ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ରୂଢ଼ିବାଦୀ ଧାରଣାର ପରିବର୍ତ୍ତନ
ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା

୨୩. ସରଳ ଧାରଣାଚିତ୍ର

ଲିଙ୍ଗ

↓

ସାମାଜିକ ଭୂମିକା + ପରିଚୟ + ଶକ୍ତି ସମ୍ପର୍କ

↓

ସମ୍ବଳ ଓ ସୁଯୋଗରେ ପ୍ରବେଶ

↓

ସମାନତା / ଅସମାନତା

↓

ମାନବ ଅଧିକାରର ଉପଭୋଗ

↓

ଶିକ୍ଷା • ନିଯୁକ୍ତି • ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ • ମର୍ଯ୍ୟାଦା • ସୁରକ୍ଷା • ସ୍ୱାୟତ୍ତତା

↓

ଲିଙ୍ଗ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଆଇନ + ସଂସ୍ଥା + ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ

↓

ବାସ୍ତବ ଲିଙ୍ଗ ସମାନତା

୨୪. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦ

ଶବ୍ଦ	ଅର୍ଥ
ଲିଙ୍ଗ (Gender)	ସମାଜ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଲିଙ୍ଗଗତ ଭୂମିକା ଓ ଆଶା
ଲିଙ୍ଗ ସମାନତା	ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ପାଇଁ ସମାନ ଅଧିକାର ଓ ସୁଯୋଗ
ଲିଙ୍ଗ ଭେଦଭାବ	ଲିଙ୍ଗ ଆଧାରରେ ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମାନ ବ୍ୟବହାର
ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ହିଂସା	ଲିଙ୍ଗ ଆଧାରରେ କରାଯାଉଥିବା ହିଂସା
ପିତୃତନ୍ତ୍ର	ପୁରୁଷ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତି ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା
ନାରୀବାଦ	ଲିଙ୍ଗ ଅସମାନତାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିବା ବିଚାରଧାରା ଓ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ
ଅନ୍ତଃସଂଯୋଜନୀୟତା	ଏକାଧିକ ପ୍ରକାରର ଅସମାନତାର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ
ଶାରୀରିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା	ନିଜ ଶରୀର ସମ୍ପର୍କରେ ନିଜେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଅଧିକାର
ବାସ୍ତବ ସମାନତା	ପ୍ରକୃତ ଜୀବନରେ ସମାନ ସୁଯୋଗ ଓ ଅଧିକାର ଉପଭୋଗ
ଡିଜିଟାଲ୍ ଲିଙ୍ଗ ବିଭାଜନ	ଲିଙ୍ଗ ଆଧାରରେ ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଓ ସୁବିଧାର ଅସମାନ ପ୍ରବେଶ

୨୫. ଉପସଂହାର

ଲିଙ୍ଗ ଓ ମାନବ ଅଧିକାର ପରସ୍ପର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ମାନବ ଅଧିକାର ଆଇନଗତ ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ବାସ୍ତବତାରେ ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ଅସମାନତା ଏହି ଅଧିକାରର ସମାନ ଉପଭୋଗକୁ ବାଧା ଦେଇପାରେ।

ମହିଳାଙ୍କ ଅଧିକାର, ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ହିଂସାରୁ ସୁରକ୍ଷା, ସମାନ ଶିକ୍ଷା ଓ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ଶାରୀରିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଓ ଭେଦଭାବରୁ ମୁକ୍ତି—ଏସବୁ ଆଧୁନିକ ମାନବ ଅଧିକାରର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଂଶ।

ଏକ ପ୍ରକୃତ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ନ୍ୟାୟଭିତ୍ତିକ ସମାଜ ପାଇଁ କେବଳ ଆଇନଗତ ସମାନତା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ବାସ୍ତବ ସମାନତା ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ତେଣୁ ଲିଙ୍ଗ ସମାନତାର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି—ଲିଙ୍ଗ ଯେପରି କାହାରି ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସୁରକ୍ଷା, ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ମାନବ ଅଧିକାରର ଉପଭୋଗକୁ ସୀମିତ ନକରେ।