ପ୍ରବେଶକ (Introduction)
ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (Sovereignty) ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରୀୟତା ବା ଭୌଗୋଳିକ ଅଧିକାର (Territoriality) ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧ୍ୟୟନର ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ଧାରଣା।
ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ କହିଲେ ମୁଖ୍ୟତଃ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତାକୁ ବୁଝାଏ, ଯେତେବେଳେ କି କ୍ଷେତ୍ରୀୟତା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ପ୍ରୟୋଗକୁ ବୁଝାଏ।
ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ, ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ତିନୋଟି ପରସ୍ପର ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥିବା ଉପାଦାନ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଯାଇଥାଏ:
{ଜନସଂଖ୍ୟା (Population)} + \text{ଭୂଖଣ୍ଡ (Territory)} + \text{ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (Sovereignty)} = \text{ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ର (Modern State)}
ତଥାପି, ସମସାମୟିକ ବିଶ୍ୱରେ ଏହି ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ତୀବ୍ର ବିତର୍କ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ବିଶ୍ୱାୟନ, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଗଠନ, ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ନିଗମ (MNCs), ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ, ମାନବାଧିକାର, ପ୍ରବାସନ, ପରିବେଶ ସମସ୍ୟା, ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଏବଂ ସୀମାହୀନ ନେଟୱାର୍କଗୁଡ଼ିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ ତଥା ଅବାଧ କ୍ଷମତାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଛନ୍ତି।
ଏହାଦ୍ୱାରା କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ବିତର୍କ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି:
- ରାଷ୍ଟ୍ରର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ କ’ଣ ଚରମ ବା ଅସୀମିତ (absolute)?
- ବିଶ୍ୱାୟନ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଇଛି କି?
- ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱକୁ ବଣ୍ଟାଯାଇପାରିବ କି (Can sovereignty be shared)?
- ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ ରାଷ୍ଟ୍ରର କ୍ଷମତାକୁ ସୀମିତ କରେ କି?
- ମାନବୀୟ ସଙ୍କଟ ଅନ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପକୁ ନ୍ୟାୟଯୁକ୍ତ କରିପାରିବ କି?
- ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୁଗରେ ଭୂଖଣ୍ଡ ଏବେ ବି ସେତିକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କି?
- ବିଶ୍ୱାୟନ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମାଗୁଡ଼ିକୁ କମ୍ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ କରିଦେଇଛି କି?
- ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷମତା ହରାଉଛନ୍ତି ନା କେବଳ ଭିନ୍ନ ଢଙ୍ଗରେ କ୍ଷମତା ପ୍ରୟୋଗ କରୁଛନ୍ତି?
୧. ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ଅର୍ଥ (Meaning of Sovereignty)
ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ହେଉଛି ନିଜ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଅନ୍ତିମ କ୍ଷମତା।
ସରଳ ଅର୍ଥରେ:
ନିଜ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଓ ତାହାକୁ ଲାଗୁ କରିବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆଇନଗତ ଅଧୀନ ନ ହୋଇ ନିଜର ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ର ପାଖରେ ଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତାକୁ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ କୁହାଯାଏ।
ଏହାର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ ରହିଛି:
- ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (Internal Sovereignty): ନିଜ ଭୂଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଧିକାର (ଯେପରିକି—ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ, ପ୍ରଶାସନ, ନ୍ୟାୟପାଳିକା, ସୁରକ୍ଷା, ଟିକସ ଆଦାୟ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି)।
- ବାହ୍ୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (External Sovereignty): ବାହ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ବା ହସ୍ତକ୍ଷେପରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା (ଗୋଟିଏ ରାଷ୍ଟ୍ର ଅନ୍ୟ ଏକ ସାର୍ବଭୌମ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବ୍ୟାପାରରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିପାରିବ ନାହିଁ)।
ସରଳ ସୂତ୍ର:
ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ → ନିଜ ଦେଶରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତା
ବାହ୍ୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ → ବିଦେଶରେ ସ୍ୱାଧୀନତା
୨. ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ଐତିହାସିକ ବିକାଶ (Historical Development)
ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଫରାସୀ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନୀ ଜିନ୍ ବୋଡିନ୍ (Jean Bodin) ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ଧାରଣାକୁ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ପରେ ଥୋମାସ୍ ହବ୍ସ (Thomas Hobbes) ରାଜନୈତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ସାର୍ବଭୌମ କ୍ଷମତାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
୧୬୪୮ର ୱେଷ୍ଟଫାଲିଆ ଶାନ୍ତି ଚୁକ୍ତି (Peace of Westphalia) ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୂଳଦୁଆ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ:
- କ୍ଷେତ୍ରୀୟ ଅଧିକାର
- ରାଷ୍ଟ୍ରର ସ୍ୱାଧୀନତା
- ଅଣ-ହସ୍ତକ୍ଷେପ ନୀତି (Non-interference)
- ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଏକ ସାର୍ବଭୌମ ରାଜନୈତିକ ଏକକ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲା।
୩. ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Characteristics of Sovereignty)
- ୩.୧ ସର୍ବୋଚ୍ଚତା (Supremacy): ନିଜ ଭୂଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ।
- ୩.୨ ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ (Permanence): ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ରର ଗୁଣ, କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସରକାର ବା ଶାସକର ନୁହେଁ। ସରକାର ବଦଳିଲେ ମଧ୍ୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ।
- ୩.୩ ସାର୍ବଜନୀନତା (Universality): ରାଷ୍ଟ୍ରର ସମଗ୍ର ଭୌଗୋଳିକ ପରିସୀମା ଏବଂ ଏହାର ଅଧୀନରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସଂସ୍ଥା ଉପରେ ଏହା ଲାଗୁ ହୁଏ।
- ୩.୪ କ୍ଷେତ୍ରୀୟତା (Territoriality): ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଭୂଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଏହି କ୍ଷମତା ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ।
- ୩.୫ ସ୍ୱାଧୀନତା (Independence): ସାର୍ବଭୌମ ରାଷ୍ଟ୍ର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆଇନଗତ ଅଧୀନ ନୁହେଁ।
- ୩.୬ ଅହସ୍ତାନ୍ତରଣୀୟତା (Inalienability): ରାଷ୍ଟ୍ର ଏକ ସାର୍ବଭୌମ ଏକକ ଭାବେ ରହିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
୪. କ୍ଷେତ୍ରୀୟତାର ଅର୍ଥ (Meaning of Territoriality)
କ୍ଷେତ୍ରୀୟତା କହିଲେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ସଂଗଠନ ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗକୁ ବୁଝାଏ।
ରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ଜମି, ଆଞ୍ଚଳିକ ଜଳଭାଗ (Territorial waters), ଆକାଶମାର୍ଗ (Airspace), ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ, ଭିତ୍ତିଭୂମି ଏବଂ ଜନସାଧାରଣ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦାବି କରେ। ତେଣୁ ଭୂଖଣ୍ଡ କେବଳ ଏକ ଭୌତିକ ସ୍ଥାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଭାବେ ସଂଗଠିତ ପରିସର।
୫. ଭୂଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ର (Territory and the Modern State)
$$\text{ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୂଖଣ୍ଡ} \longrightarrow \text{ଜନସଂଖ୍ୟା} \longrightarrow \text{ସରକାର} \longrightarrow \text{ସାର୍ବଭୌମ କ୍ଷମତା}$$
ଭୂଖଣ୍ଡ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ତାର କ୍ଷମତା ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ପରିସର ପ୍ରଦାନ କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ୱୀକୃତ ଭାରତୀୟ ଭୂଖଣ୍ଡ ଉପରେ ହିଁ ଭାରତର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଲାଗୁ ହୁଏ।
୬. ପାରମ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ୱେଷ୍ଟଫାଲିଆନ୍ ମଡେଲ୍ (Westphalian Model)
ପାରମ୍ପରିକ ମଡେଲ୍ ଅନୁଯାୟୀ:
- ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବ୍ୟାପାର → ରାଷ୍ଟ୍ରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷମତା
- ବାହ୍ୟ ବ୍ୟାପାର → ସାର୍ବଭୌମ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ
ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଞ୍ଚଳିକ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ସମାନତା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେଶର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ମାମଲାରେ ଅଣ-ହସ୍ତକ୍ଷେପ ନୀତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା।
୭. ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ: ଅସୀମିତ କି ସୀମିତ? (Absolute or Limited?)
- ପାରମ୍ପରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ହେଉଛି ଅବିଭାଜ୍ୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏହାର ଉପରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ।
- ସମସାମୟିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ଆଜିର ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ, ଚୁକ୍ତିନାମା, ମାନବାଧିକାର ଦାୟିତ୍ୱ, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର କଟକଣା ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସୀମିତ ନୁହେଁ।
୮. ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ (International Law)
ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ମାନବାଧିକାର, ବାଣିଜ୍ୟ, ପରିବେଶ ଓ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷର କରନ୍ତି।
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ଏହାକୁ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ସୀମାବଦ୍ଧତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଇପାରେ, କିମ୍ବା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ସାର୍ବଭୌମ ନିଷ୍ପତ୍ତି ବା ପସନ୍ଦ (Sovereign choice) ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରେ।
୯. ବିଶ୍ୱାୟନ ଏବଂ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (Globalisation and Sovereignty)
- ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ହ୍ରାସ ପାଉଥିବା ଯୁକ୍ତି: ବିଶ୍ୱ ବଜାର, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପୁଞ୍ଜି, TNC ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଉପରେ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।
- ପାଲଟା ଯୁକ୍ତି: ଆଇନ ତିଆରି, ସୀମା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଟିକସ ଆଦାୟ, ସେନାବାହିନୀ ପରିଚାଳନା ଏବଂ ଜନକଲ୍ୟାଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବେ ବି ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ନିଷ୍କର୍ଷ: ବିଶ୍ୱାୟନ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱକୁ ବିଲୋପ କରିନାହିଁ, ବରଂ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିଛି।
୧୦. ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଏବଂ ମାନବାଧିକାର: R2P (Responsibility to Protect)
ପାରମ୍ପରିକ ଅଣ-ହସ୍ତକ୍ଷେପ ନୀତି ମାନବାଧିକାର ସହିତ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।
ସୁରକ୍ଷା ଦେବାର ଦାୟିତ୍ୱ (R2P): ନରସଂହାର, ଯୁଦ୍ଧ ଅପରାଧ ଓ ମାନବତା ବିରୋଧୀ ଅପରାଧରୁ ନିଜ ନାଗରିକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ। ଯଦି କୌଣସି ରାଷ୍ଟ୍ର ଏଥିରେ ବିଫଳ ହୁଏ, ତେବେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମୁଦାୟ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିପାରିବେ।
ଏହା ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱକୁ କେବଳ ‘ଅଧିକାର’ (Authority) ନୁହେଁ, ବରଂ ‘ଦାୟିତ୍ୱ’ (Responsibility) ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।
୧୧. କ୍ଷେତ୍ରୀୟତାର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ଏବଂ ଆହ୍ୱାନ (Territoriality Debates)
- କ୍ଷେତ୍ରୀୟତା ହ୍ରାସ ପାଉଥିବା ଯୁକ୍ତି (Deterritorialisation): ଇଣ୍ଟରନେଟ୍, ସାଇବର ଜଗତ, ଆର୍ଥିକ କାରବାର ଏବଂ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ମାନେ ନାହିଁ।
- ଭୂଖଣ୍ଡର ଅବିରତ ମହତ୍ତ୍ୱ: ସୀମା ସୁରକ୍ଷା, ପ୍ରବାସନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ (ତେଲ, ଖଣିଜ, ଜଳ), ନାଗରିକତା ଏବଂ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଭୌଗୋଳିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରେ।
- ଆଧୁନିକ ସୀମାର ଭୂମିକା: ସୀମାଗୁଡ଼ିକ ଏବେ କେବଳ କାନ୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ଏହା ଅବରୋଧ (Barriers) + ଛାଣିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା (Filters) + ନିୟାମକ (Regulatory mechanisms) ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
୧୨. ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ
- ରାଷ୍ଟ୍ର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (State Sovereignty): ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ କ୍ଷମତାଧିକାରୀ।
- ଲୋକପ୍ରିୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (Popular Sovereignty): ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ହାତରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତା ଥାଏ।
- ଜାତୀୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (National Sovereignty): ଜାତି ଓ ତାର ସାମୂହିକ ପରିଚୟ ସହ ଜଡ଼ିତ।
- ସାମ୍ବିଧାନିକ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ: ସମ୍ବିଧାନ ବା ସଂସଦ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
- ଅଂଶୀଦାର/ମିଳିତ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (Shared/Pooled Sovereignty): ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ୟୁରୋପୀୟ ୟୁନିଅନ୍ (EU), ଯେଉଁଠାରେ ସଦସ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ ନିଜର କେତେକ କ୍ଷମତା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରି ଏକାଠି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।
- ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (Responsible Sovereignty): ନାଗରିକ ଓ ବିଶ୍ୱ ସମୁଦାୟ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ।
୧୩. ପାରମ୍ପରିକ ବନାମ ସମସାମୟିକ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (Comparative View)
| ପାରମ୍ପରିକ ବୁଝାମଣା | ସମସାମୟିକ ବୁଝାମଣା |
| ରାଷ୍ଟ୍ରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅବାଧ କ୍ଷମତା | ଆଇନଗତ ଓ ସାଂସ୍ଥାନିକ କଟକଣା ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମତା |
| ଦୃଢ଼ ଭୌଗୋଳିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ | ଜଟିଳ ଆଞ୍ଚଳିକ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା |
| ଅଣ-ହସ୍ତକ୍ଷେପ ନୀତି | ମାନବାଧିକାର ପାଇଁ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଚିନ୍ତା ଓ ହସ୍ତକ୍ଷେପ |
| ରାଷ୍ଟ୍ର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶୀଦାର | ରାଷ୍ଟ୍ର ସହ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂସ୍ଥା ଓ TNCs |
| ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଓ ବାହ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପାର୍ଥକ୍ୟ | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିଷୟ ପରସ୍ପର ଯୋଡ଼ି |
| ଚରମ/ଅସୀମିତ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ | ସର୍ତ୍ତମୂଳକ ଓ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ |
୧୪. ନିଷ୍କର୍ଷ (Conclusion)
ସମସାମୟିକ ରାଜନୀତିରେ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରୀୟତା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇ ନାହିଁ, ବରଂ ଏହାର ଚରିତ୍ର ବଦଳିଛି। ରାଷ୍ଟ୍ର ଆଜି ବି ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ, ସୀମା ରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ। ତେବେ ଏହା ଏବେ ଏକାକୀ କାର୍ଯ୍ୟ ନକରି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ, ବିଶ୍ୱ ବଜାର ଏବଂ ସୀମାହୀନ ନେଟୱାର୍କର ଜଟିଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି।
ମୁଖ୍ୟ ବିଚାର: ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ବିଲୁପ୍ତ ହେଉନାହିଁ, ରୂପାନ୍ତରିତ ହେଉଛି। ଭୂଖଣ୍ଡ ଅପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ହେଉନାହିଁ, ଏହାର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରୟୋଗ ଜଟିଳ ହେଉଛି।
ଦ୍ରୁତ ପୁନରାବୃତ୍ତି ସୂତ୍ର (Quick Revision Formula)
- ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ = ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତା + ସ୍ୱାଧୀନତା + ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର
- କ୍ଷେତ୍ରୀୟତା = ଭୂଖଣ୍ଡ + ସୀମା + ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ
- ସମସାମୟିକ ଆହ୍ୱାନ = ବିଶ୍ୱାୟନ + ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ + ମାନବାଧିକାର + TNCs + ପ୍ରବାସନ + ପ୍ରଯୁକ୍ତି + ପରିବେଶ
- ମୂଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ରୂପାନ୍ତରଣ ବିଲୁପ୍ତି (Transformation & Disappearance)