ପ୍ରବେଶକ (Introduction)
ବିଶ୍ୱାୟନ (Globalisation) ହେଉଛି ସମସାମୟିକ ବିଶ୍ୱକୁ ରୂପରେଖ ଦେଉଥିବା ଅନ୍ୟତମ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ, ସମାଜ, ଅର୍ଥନୀତି, ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାତୀୟ ସୀମା ବାହାରେ ପାରସ୍ପରିକ ସଂଯୋଗ (interconnectedness) ଏବଂ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା (interdependence) ବୃଦ୍ଧିକୁ ବୁଝାଏ।
ବିଶ୍ୱାୟନ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଦ୍ରବ୍ୟ, ସେବା, ପୁଞ୍ଜି, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ସୂଚନା, ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ମାନବ ସମ୍ବଳର ଚଳାଚଳକୁ ଦ୍ରୁତଗତିରେ ବୃଦ୍ଧି କରିଛି। ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ପରିବହନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିକାଶ, ବିଶେଷ କରି ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାର ପ୍ରସାର ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଆହୁରି ଗତିଶୀଳ କରିଛି।
ତଥାପି, ବିଶ୍ୱାୟନର କୌଣସି ଗୋଟିଏ ସର୍ବସମ୍ମତ ସଂଜ୍ଞା ନାହିଁ। ଏହାର ସମର୍ଥକମାନେ ଏହାକୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧି, ବୈଷୟିକ ପ୍ରଗତି, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସହଯୋଗ ଏବଂ ଅଧିକ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଏହାର ସମାଲୋଚକମାନେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ଏହା ଅସମାନତା, ସାଂସ୍କୃତିକ ଏକରୂପତା (cultural homogenisation), ଅର୍ଥନୈତିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା, ପରିବେଶଗତ ସମସ୍ୟା ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ହ୍ରାସର କାରଣ ହୋଇପାରେ।
ତେଣୁ, ବିଶ୍ୱାୟନକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହାର ମୁଖ୍ୟଧାରାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏବଂ ବିକଳ୍ପ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ—ଉଭୟର ଅଧ୍ୟୟନ ଆବଶ୍ୟକ।
୧. ବିଶ୍ୱାୟନର ଅର୍ଥ (Meaning of Globalisation)
‘Globalisation’ ଶବ୍ଦଟି ‘Global’ ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ବା ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ।
ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ପର୍କରେ, ବିଶ୍ୱାୟନକୁ ଏକ ଏପରି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବରେ ବୁଝାଯାଇପାରେ ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ଭାଗ ପରସ୍ପର ସହିତ ଅଧିକ ମାତ୍ରାରେ ଯୋଡ଼ି ହୋଇପାରନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି।
ସରଳ ସଂଜ୍ଞା:
ବିଶ୍ୱାୟନ ହେଉଛି ବିଭିନ୍ନ ସମାଜ, ଅର୍ଥନୀତି, ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପାରସ୍ପରିକ ସଂଯୋଗ ଏବଂ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ବୃଦ୍ଧି କରିବାର ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା।
ଏହା ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ସମ୍ପର୍କକୁ ଅଧିକ ନିବିଡ଼ କରିଥାଏ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ:
ଗୋଟିଏ ସ୍ମାର୍ଟଫୋନ୍ ଏକ ଦେଶରେ ଡିଜାଇନ୍ ହୋଇପାରେ, ଅନ୍ୟ କେତେକ ଦେଶରେ ନିର୍ମିତ ଯନ୍ତ୍ରାଂଶ ବ୍ୟବହାର କରିପାରେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ରିତ (assemble) ହୋଇପାରେ ଏବଂ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ବିକ୍ରି ହୋଇପାରେ।
ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଉତ୍ପାଦନ, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ବଜାର ଏବଂ ଉପଭୋକ୍ତାମାନେ ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ କିପରି ପରସ୍ପର ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଛନ୍ତି।
୨. ବିଶ୍ୱାୟନ କେବଳ ଅର୍ଥନୈତିକ ଏକୀକରଣ ନୁହେଁ (Globalisation Is More Than Economic Integration)
ବିଶ୍ୱାୟନ ସାଧାରଣତଃ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ଏବଂ ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ନିଗମ (MNCs) ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥାଏ। ତଥାପି, ଏହା ଏକ ବହୁମୁଖୀ (multidimensional) ପ୍ରକ୍ରିୟା।
ଏହାର ଅତିକମରେ ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ ରହିଛି:
| ଦିଗ (Dimension) | ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Major Features) |
| ଅର୍ଥନୈତିକ (Economic) | ବାଣିଜ୍ୟ, ପୁଞ୍ଜିନିବେଶ, ବିଶ୍ୱ ବଜାର, ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀ (MNCs) |
| ରାଜନୈତିକ (Political) | ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଶାସନ (Global Governance), ଚୁକ୍ତିନାମା |
| ସାମାଜିକ (Social) | ପ୍ରବାସନ (Migration), ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ନେଟୱାର୍କ, ବିଶ୍ୱ ସମାଜ |
| ସାଂସ୍କୃତିକ (Cultural) | ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଗଣମାଧ୍ୟମ, ଭାଷା, ଜୀବନଶୈଳୀ ଏବଂ ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତି |
| ବୈଷୟିକ (Technological) | ଇଣ୍ଟରନେଟ୍, ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ, ଦ୍ରୁତ ପରିବହନ |
ସଂକ୍ଷେପରେ:
ବିଶ୍ୱାୟନ = ଅର୍ଥନୈତିକ + ରାଜନୈତିକ + ସାମାଜିକ + ସାଂସ୍କୃତିକ + ବୈଷୟିକ ପାରସ୍ପରିକ ସଂଯୋଗ
୩. ବିଶ୍ୱାୟନର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ (Major Characteristics of Globalisation)
- ୩.୧ ପାରସ୍ପରିକ ସଂଯୋଗର ବୃଦ୍ଧି (Increasing Interconnectedness): ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଏବଂ ସମାଜ ପରସ୍ପର ସହିତ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯୋଡ଼ି ହେଉଛନ୍ତି। ବିଶ୍ୱର ଗୋଟିଏ ଭାଗରେ ଘଟୁଥିବା ରାଜନୈତିକ ବା ଅର୍ଥନୈତିକ ଘଟଣା ଅନ୍ୟ ଭାଗ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ (ଯେପରିକି ବିଶ୍ୱ ଯୋଗାଣ ଶୃଙ୍ଖଳ ବା supply chain ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଅନେକ ଦେଶରେ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଦରଦାମ୍ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ)।
- ୩.୨ ବର୍ଦ୍ଧିତ ଅର୍ଥନୈତିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା (Growing Economic Interdependence): ଜାତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଆମଦାନୀ-ରପ୍ତାନି କରନ୍ତି, ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଉତ୍ପାଦନ ନେଟୱାର୍କରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
- ୩.୩ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟର ପ୍ରସାର (Expansion of International Trade): କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଉତ୍ପାଦିତ ସାମଗ୍ରୀ, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ସେବା, ଶକ୍ତି, ଆର୍ଥିକ ସେବା ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକର ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଆଦାନପ୍ରଦାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।
- ୩.୪ ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ନିଗମର ବିକାଶ (Growth of Multinational Corporations): MNC ଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଦେଶ ବାହାରେ ଅନେକ ଦେଶରେ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପନ କରି ଉତ୍ପାଦନ, ନିବେଶ ଓ ନିଯୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି।
- ୩.୫ ବୈଷୟିକ ବିପ୍ଳବ (Technological Revolution): ଇଣ୍ଟରନେଟ୍, ସ୍ମାର୍ଟଫୋନ୍, ସାଟେଲାଇଟ୍ ଯୋଗାଯୋଗ, ଡିଜିଟାଲ୍ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ପରିବହନ ଭୌଗୋଳିକ ଦୂରତାକୁ ଅର୍ଥହୀନ କରିଦେଇଛି।ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାର ବିକାଶ → ଦ୍ରୁତ ଯୋଗାଯୋଗ → ଉନ୍ନତ ସଂଯୋଗ → ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ବିଶ୍ୱାୟନ
- ୩.୬ ପୁଞ୍ଜିର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଚଳାଚଳ (Global Movement of Capital): ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ନିବେଶକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର କମ୍ପାନୀ, ଆର୍ଥିକ ବଜାର ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସହଜରେ ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶ କରିପାରୁଛନ୍ତି।
- ୩.୭ ମାନବ ସମ୍ବଳର ଚଳାଚଳ (Movement of People): ନିଯୁକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା, ବ୍ୟବସାୟ, ପର୍ଯ୍ୟଟନ, ପାରିବାରିକ ଏବଂ ବୃତ୍ତିଗତ ସୁଯୋଗ ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରବାସନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।
- ୩.୮ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଦାନପ୍ରଦାନ (Cultural Exchange): ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର, ସଙ୍ଗୀତ, ଖାଦ୍ୟ, ଫ୍ୟାଶନ୍, ଖେଳ ଏବଂ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ଟ୍ରେଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଆଦୃତ ହେଉଛି (ଯେପରିକି କୋରିଆନ୍ ପପ୍ କଲଚର, ହଲିଉଡ୍, ଭାରତୀୟ ସିନେମା ଇତ୍ୟାଦି)।
୪. ବିଶ୍ୱାୟନର ଐତିହାସିକ ବିକାଶ (Historical Development of Globalisation)
ବିଶ୍ୱାୟନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂତନ ଧାରଣା ନୁହେଁ। ପ୍ରାଚୀନ ବାଣିଜ୍ୟ ପଥ, ସିଲ୍କ ରୁଟ୍, ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ, ଧାର୍ମିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଏବଂ ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରସାର ମାଧ୍ୟମରେ ଦୂରଦୂରାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ରହିଥିଲା। ତେବେ ସମସାମୟିକ ବିଶ୍ୱାୟନ ଏହାର ପରିସର, ଗତି ଏବଂ ତୀବ୍ରତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ।
ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟାୟ:
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଆଦାନପ୍ରଦାନ → ଦୂରଗାମୀ ବାଣିଜ୍ୟ → ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରସାର → ଶିଳ୍ପ ବିପ୍ଳବ → ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ପ୍ରସାର → ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ → ଉଦାରୀକରଣ ଓ ବୈଷୟିକ ବିପ୍ଳବ → ଡିଜିଟାଲ୍/ବିଶ୍ୱାୟିତ ବିଶ୍ୱ।
୫. ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଶ୍ୱାୟନ (Globalisation After the Second World War)
୧୯୪୫ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱାୟନ ପାଇଁ ଭିତ୍ତିଭୂମି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା। ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ (UN), ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମୁଦ୍ରା ପାଣ୍ଠି (IMF), ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ (World Bank), GATT (ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ WTO ବା ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟ ସଂଗଠନ) ଭଳି ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସହଯୋଗକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲେ।
୬. ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଶ୍ୱାୟନ (Globalisation After the Cold War)
୧୯୯୧ରେ ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧର ସମାପ୍ତି, ସୋଭିଏତ୍ ୟୁନିଅନର ପତନ ଏବଂ ମୁକ୍ତ ବଜାର ଅର୍ଥନୀତିର ପ୍ରସାର ବିଶ୍ୱାୟନକୁ ଅଧିକ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥିଲା। ୧୯୯୦ ଏବଂ ୨୦୦୦ ଦଶକରେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ, ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶ, MNC ଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ, ସୂଚନା ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଏବଂ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ବିଶ୍ୱକୁ ଏକତ୍ରିତ କରିବାରେ ବଡ଼ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
୭. ବିଶ୍ୱାୟନ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ର (Globalisation and the State)
ବିଶ୍ୱାୟନ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ (sovereignty) ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚର୍ଚ୍ଚାର ବିଷୟ:
- କେତେକ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ମତରେ, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଚୁକ୍ତି, ବିଶ୍ୱ ବଜାର ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଗଠନ ଯୋଗୁଁ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ହ୍ରାସ ପାଉଛି।
- ଅନ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ, ଟିକସ ଆଦାୟ, ସୀମା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସେନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ଜନକଲ୍ୟାଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବେ ବି ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ସନ୍ତୁଳିତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ବିଶ୍ୱାୟନ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଲୋପ କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ରାଷ୍ଟ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟଧାରା ଓ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ କରେ।
୮. ବିଶ୍ୱାୟନ ଏବଂ ଅର୍ଥନୀତି (Globalisation and the Economy)
- ସକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ: ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟର ବିସ୍ତାର, ବିଶ୍ୱ ବଜାରକୁ ପ୍ରବେଶ, ବିଦେଶୀ ନିବେଶ, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ହସ୍ତାନ୍ତର, ନୂତନ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ଏବଂ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟାପକ ବିକଳ୍ପ।
- ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ: ଲାଭର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ, ଆର୍ଥିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା, କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚାକିରିର ଅନିଶ୍ଚିତତା, ଘରୋଇ ଶିଳ୍ପ ଉପରେ ଚାପ ଏବଂ ବଡ଼ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକର ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଭାବ।
୯. ବିଶ୍ୱାୟନ ଏବଂ ସଂସ୍କୃତି (Globalisation and Culture)
ବିଶ୍ୱାୟନ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଦାନପ୍ରଦାନ ବୃଦ୍ଧି କରିଛି। ତେବେ ଏହାକୁ ନେଇ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଖାଯାଏ:
- ସାଂସ୍କୃତିକ ଏକରୂପତା (Cultural Homogenisation): ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ବା ବ୍ୟବସାୟିକ ସଂସ୍କୃତି ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିବା।
- ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂକରୀକରଣ (Cultural Hybridisation): ସ୍ଥାନୀୟ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ସଂସ୍କୃତିର ମିଶ୍ରଣ (ଯେପରିକି ଭାରତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଉପାଦାନର ସମ୍ମିଶ୍ରଣ)।
ବିଶ୍ୱାୟନ ≠ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମାନତା (ଏହା ଏକରୂପତା ଏବଂ ସଂକରୀକରଣ ଉଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ)।
୧୦. ବିଶ୍ୱାୟନ ଏବଂ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା (Globalisation and Technology)
ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ତତକ୍ଷଣାତ୍ ଯୋଗାଯୋଗ, ଅନଲାଇନ୍ ଶିକ୍ଷା, ଇ-କମର୍ସ, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆର୍ଥିକ କାରବାର ଏବଂ ରିମୋଟ୍ କାର୍ଯ୍ୟ (Work from home) ସମ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଭାରତରେ ବସି ଜଣେ ଛାତ୍ର ବିଦେଶର ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଅନଲାଇନ୍ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ପଢ଼ିପାରୁଛି।
୧୧. ବିଶ୍ୱାୟନ ଏବଂ ନାଗରିକ ସମାଜ (Globalisation and Civil Society)
ବିଶ୍ୱାୟନ ସୀମାହୀନ ନାଗରିକ ସମାଜ (Transnational Civil Society) ଗଠନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଛି। ବିଭିନ୍ନ ବେସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା (NGOs) ଏବଂ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ମାନବାଧିକାର, ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣ ଏବଂ ଶାନ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଭଳି ବିଷୟରେ ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରୁଛନ୍ତି।
୧୨. ବିଶ୍ୱାୟନର ମୁଖ୍ୟଧାରାର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Mainstream Perspective on Globalisation)
ମୁଖ୍ୟଧାରା (ଉଦାରବାଦୀ) ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁଯାୟୀ, ବିଶ୍ୱାୟନ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସହଯୋଗ ଆଣିଥାଏ। ଏହା ମୁକ୍ତ ବାଣିଜ୍ୟ, ଖୋଲା ବଜାର, ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏବଂ ବୈଷୟିକ ପ୍ରଗତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
ମୁଖ୍ୟ ଯୁକ୍ତି: ଅଧିକ ଉନ୍ମୁକ୍ତତା → ଅଧିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଆଦାନପ୍ରଦାନ → ଅଧିକ ସୁଯୋଗ → ବିକାଶ
୧୩. ବିଶ୍ୱାୟନର ବିକଳ୍ପ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Alternative Perspectives on Globalisation)
ବିକଳ୍ପ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାନ୍ତି ଯେ ବିଶ୍ୱାୟନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବରେ ଲାଭ ଦିଏ କି? ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଅସମାନତା, କ୍ଷମତା, ପୁଞ୍ଜିବାଦ, ଶ୍ରମ ଶୋଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ କ୍ଷତି ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରେ।
- ୧୪. ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Marxist Perspective): ବିଶ୍ୱାୟନ ହେଉଛି ପୁଞ୍ଜିବାଦର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରସାର। ପୁଞ୍ଜି ନିଜର ଲାଭ ପାଇଁ ନୂଆ ବଜାର ଓ ଶସ୍ତା ଶ୍ରମ ଖୋଜେ, ଯାହା ଶ୍ରେଣୀ ଅସମାନତା ଓ ଶୋଷଣକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ।
- ୧୫. ନିର୍ଭରଶୀଳତା ତତ୍ତ୍ୱ (Dependency Perspective): ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିରେ ‘ବିକଶିତ/କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଦେଶ’ (Core) ଏବଂ ‘ବିକାଶଶୀଳ/ପ୍ରାନ୍ତୀୟ ଦେଶ’ (Periphery) ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅସମାନ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ପୁଞ୍ଜି ଓ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ପାଇଁ ଧନୀ ଦେଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଯାହା ଅନଗ୍ରସରତା ବଜାୟ ରଖେ।
- ୧୬. ବିଶ୍ୱ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (World-Systems Perspective): ଇମାନୁଏଲ୍ ୱାଲରଷ୍ଟାଇନଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ତିନୋଟି ସ୍ତରରେ ବିଭକ୍ତ: Core (ଉନ୍ନତ ରାଷ୍ଟ୍ର), Semi-Periphery (ମଧ୍ୟମ ସ୍ତରର ରାଷ୍ଟ୍ର), ଏବଂ Periphery (ଦୁର୍ବଳ ରାଷ୍ଟ୍ର)।
- ୧୭. ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Postcolonial Perspective): ଏହା ଯୁକ୍ତି କରେ ଯେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଶେଷ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଣା ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଆଜିର ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନୂଆ ରୂପରେ ଜାରି ରହିଛି।
- ୧୮. ସାଂସ୍କୃତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Cultural Perspective): ବିଶ୍ୱାୟନ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏକରୂପତା ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ମିଶି ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂକରୀକରଣ (Hybridisation) ଉଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
- ୧୯. ବିଶ୍ୱ ନ୍ୟାୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Global Justice Perspective): ଏହା ପ୍ରଶ୍ନ କରେ—”ବିଶ୍ୱାୟନ କାହା ପାଇଁ ଏବଂ କାହା ମୂଲ୍ୟରେ?” ଏହା ବିଶ୍ୱାୟନକୁ ଅଧିକ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱବାନ କରିବାକୁ ଦାବି କରେ।
- ୨୦. ପରିବେଶଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Environmental Perspective): ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବ୍ୟବହାର ଯୋଗୁଁ ପ୍ରଦୂଷଣ, ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟୁଛି। ତେଣୁ ବିଶ୍ୱାୟନ ସହିତ ‘ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ’ (Sustainable Development) ର ସନ୍ତୁଳନ ଜରୁରୀ।
- ୨୧. ନାରୀବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Feminist Perspective): ବିଶ୍ୱାୟନ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୂଆ ରୋଜଗାର ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କମ୍ ମଜୁରି, କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅସୁରକ୍ଷା ଓ ଶୋଷଣ ଭଳି ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।
୨୨. ବିଶ୍ୱାୟନ: ସମର୍ଥକ ବନାମ ସମାଲୋଚକ (Supporters vs Critics)
| ସମର୍ଥକ (Supporters) | ସମାଲୋଚକ (Critics) |
| ଅର୍ଥନୈତିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ | ଅସମାନତା ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ |
| ବାଣିଜ୍ୟର ବିସ୍ତାର କରେ | ସ୍ଥାନୀୟ ଶିଳ୍ପକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ |
| ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ହସ୍ତାନ୍ତରକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ | ବୈଷୟିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ସୃଷ୍ଟି କରେ |
| ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ | ସୁଯୋଗଗୁଡ଼ିକ ଅସମାନ ଭାବେ ବଣ୍ଟିତ |
| ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଦାନପ୍ରଦାନ ବଢ଼ାଏ | ସାଂସ୍କୃତିକ ଏକରୂପତା ଆଣିପାରେ |
| ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସହଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି କରେ | ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ MNC ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି |
| ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିକଳ୍ପ ବଢ଼ାଏ | ଅତ୍ୟଧିକ ଉପଭୋକ୍ତାବାଦକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଏ |
| ସମାଜଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ିଥାଏ | ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସଙ୍କଟ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ |
୨୩. ବିଶ୍ୱାୟନ କ’ଣ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଅନ୍ତ ଘଟାଉଛି? (Does Globalisation Mean the End of the Nation-State?)
- ଯୁକ୍ତି ୧: ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଗଠନ ଓ ବଜାର ଯୋଗୁଁ ସରକାରଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର କ୍ଷମତା ସୀମିତ ହେଉଛି।
- ଯୁକ୍ତି ୨: ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବେ ବି ଆଇନ ତିଆରି, ସୀମା ରକ୍ଷା ଓ ଅର୍ଥନୀତି ପରିଚାଳନାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ନେଉଛି।
- ସନ୍ତୁଳିତ ମତ: ବିଶ୍ୱାୟନ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଭୂମିକାକୁ ବଦଳାଇ ଦେଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ଶେଷ ହୋଇନାହିଁ।
୨୪. ବିକଳ୍ପ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ଏକ ତୁଳନାତ୍ମକ ଚିତ୍ର
| ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ | ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ | ମୁଖ୍ୟ ଯୁକ୍ତି |
| ଉଦାରବାଦୀ/ମୁଖ୍ୟଧାରା | ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଓ ଏକୀକରଣ | ବିଶ୍ୱାୟନ ନୂଆ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ |
| ମାର୍କ୍ସବାଦୀ | ଶ୍ରେଣୀ ଓ ପୁଞ୍ଜିବାଦ | ବିଶ୍ୱାୟନ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ସମ୍ପର୍କକୁ ବିସ୍ତାର କରେ |
| ନିର୍ଭରଶୀଳତା | ଅସମାନ ବିକାଶ | ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ନିର୍ଭରଶୀଳତାକୁ ବଜାୟ ରଖେ |
| ବିଶ୍ୱ-ବ୍ୟବସ୍ଥା | ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ | କୋର୍, ସେମି-ପେରିଫେରି ଓ ପେରିଫେରି ପରସ୍ପର ଯୋଡ଼ି |
| ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ | କ୍ଷମତା ଓ ଐତିହାସିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ | ଔପନିବେଶିକ ଅସମାନତା ନୂଆ ରୂପରେ ରହିଛି |
| ସାଂସ୍କୃତିକ | ପରିଚୟ ଓ ସଂସ୍କୃତି | ଏକରୂପତା କିମ୍ବା ସଂକରୀକରଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ |
| ନାରୀବାଦୀ | ଲିଙ୍ଗଗତ ଅସମାନତା | ବିଶ୍ୱାୟନ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରେ |
| ପରିବେଶଗତ | ପାରିସ୍ଥିତିକ ସ୍ଥିରତା | ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରସାର ପରିବେଶ ଉପରେ ଚାପ ପକାଏ |
| ବିଶ୍ୱ ନ୍ୟାୟ | ନ୍ୟାୟ ଓ ସମାନତା | ଲାଭ ଓ କ୍ଷତିର ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଣ୍ଟନ ହେବା ଉଚିତ |
୨୫. ବିଶ୍ୱାୟନ—ସୁଯୋଗ ନା ପ୍ରଭୁତ୍ୱ? (Opportunity or Domination?)
ବିଶ୍ୱାୟନ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଉଭୟ ନୂତନ ସୁଯୋଗ (ବାଣିଜ୍ୟ, ପ୍ରଯୁକ୍ତି, ନିବେଶ, ସହଯୋଗ) ଏବଂ ନୂତନ ଆହ୍ୱାନ ବା ଅସମାନତା (ନିର୍ଭରଶୀଳତା, କର୍ପୋରେଟ୍ ପ୍ରଭାବ, ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ) ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।
୨୬. ବିଶ୍ୱାୟନର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବୁଝାମଣା (Critical Understanding)
ଏହାକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ବୁଝିବା ପାଇଁ କେତେକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବା ଦରକାର:
- କିଏ ଲାଭବାନ ହେଉଛି?
- ନିଷ୍ପତ୍ତି କିଏ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛି?
- କ୍ଷତି କାହାକୁ ସହିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି?
- ରାଷ୍ଟ୍ରର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଉପରେ କି ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ୁଛି?
- ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରିବେଶର କି କ୍ଷତି ହେଉଛି?
୨୭. ବିଶ୍ୱାୟନ ଏବଂ ଭାରତ (Globalisation and India)
୧୯୯୧ର ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂସ୍କାର (ଉଦାରୀକରଣ, ଘରୋଇକରଣ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାୟନ – LPG) ପରେ ଭାରତ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶୀଦାର ହୋଇଛି।
- ସକାରାତ୍ମକ ଦିଗ: ସେବା କ୍ଷେତ୍ର (Service sector) ଓ ଆଇଟି (IT) ଶିଳ୍ପର ଅଭିବୃଦ୍ଧି, ବିଦେଶୀ ନିବେଶ ଏବଂ ରପ୍ତାନି ବୃଦ୍ଧି।
- ଆହ୍ୱାନ: କ୍ଷୁଦ୍ର ଉଦ୍ୟୋଗୀଙ୍କ ଉପରେ ଚାପ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସମାନତା, ନିଯୁକ୍ତିରେ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଏବଂ ପରିବେଶଗତ ସମସ୍ୟା।
୨୮. ନିଷ୍କର୍ଷ (Conclusion)
ବିଶ୍ୱାୟନ ଏକ ଜଟିଳ ଓ ବହୁମୁଖୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଲ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖରାପ ବୋଲି ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ ବିଶ୍ୱାୟନ ଯେତିକି ନୂତନ ସୁଯୋଗ ଆଣିଛି, ସେତିକି ଅସମାନତା ଓ ଆହ୍ୱାନ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ତେଣୁ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ବିଶ୍ୱାୟନକୁ କିପରି ଅଧିକ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ (sustainable) କରାଯାଇପାରିବ?
ଦ୍ରୁତ ପୁନରାବୃତ୍ତି ସୂତ୍ର (Quick Revision Formula)
- ବିଶ୍ୱାୟନ = ପାରସ୍ପରିକ ସଂଯୋଗ + ନିର୍ଭରଶୀଳତା + ଗତିଶୀଳତା + ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା + ବିଶ୍ୱ ବଜାର
- ମାର୍କ୍ସବାଦୀ → ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ
- ନିର୍ଭରଶୀଳତା ତତ୍ତ୍ୱ → ଅସମାନ ବିକାଶ
- ବିଶ୍ୱ-ବ୍ୟବସ୍ଥା → କୋର୍-ପେରିଫେରି ସଂରଚନା
- ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ → କ୍ଷମତା ଓ ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଭାବ
- ସାଂସ୍କୃତିକ → ଏକରୂପତା / ସଂକରୀକରଣ
- ନାରୀବାଦୀ → ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା
- ପରିବେଶଗତ → ସ୍ଥିରତା ଓ ସଂରକ୍ଷଣ
- ବିଶ୍ୱ ନ୍ୟାୟ → ସମାନତା ଏବଂ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଣ୍ଟନ