ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩: ରାଷ୍ଟ୍ର ବନାମ ବଜାର ବିତର୍କ (State versus Market Debate)

ଜନ ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତି (Political Economy) କ୍ଷେତ୍ରରେ ‘ରାଷ୍ଟ୍ର ବନାମ ବଜାର ବିତର୍କ’ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଷୟ ଅଟେ। ଏହା ସମାଜରେ ସମ୍ବଳର ଆବଣ୍ଟନ, ସେବା ପ୍ରଦାନ ଏବଂ ସାମଗ୍ରୀକ ବିକାଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସରକାର (ରାଷ୍ଟ୍ର) ଏବଂ ବେସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର (ବଜାର)ର ଆପେକ୍ଷିକ ଭୂମିକା ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

ଭାରତ ଭଳି କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଏହି ବିତର୍କ ବିଶେଷ ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁଠାରେ ଐତିହାସିକ ଭାବେ ସରକାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଆସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବଜାର-ମୁଖୀ ସଂସ୍କାର ଯୋଗୁଁ ବେସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ରର ଅଂଶଗ୍ରହଣ ମଧ୍ୟ ବହୁଗୁଣିତ ହୋଇଛି।

୨୩.୧ ରାଷ୍ଟ୍ର ବନାମ ବଜାର ବିତର୍କର ଅର୍ଥ (Meaning)

ରାଷ୍ଟ୍ର ବନାମ ବଜାର ବିତର୍କ କହିଲେ ସାଧାରଣ ଜନସେବା ଏବଂ ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା (ରାଷ୍ଟ୍ରର ହସ୍ତକ୍ଷେପ) ଯୋଗାଇ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ କିମ୍ବା ବଜାର ପ୍ରଣାଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ବେସରକାରୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ (ବଜାର ଶକ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦାନ କରାଯିବା ଉଚିତ, ସେହି ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାକୁ ବୁଝାଏ।

ଏହା ଉଭୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା, ସମାନତା (equity), ଜବାବଦିହିତା ଏବଂ କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଫଳାଫଳର ସମୀକ୍ଷା କରିଥାଏ।

୨୩.୨ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଅର୍ଥ – ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା (Meaning of State)

ରାଷ୍ଟ୍ର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଆଇନ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା, ଜନକଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଦାୟୀ ଥିବା ସାର୍ବଜନୀନ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ (public authority) କୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ।

ବଜାର ବିଫଳ ହେଉଥିବା କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ, ଯେପରିକି ସାର୍ବଜନୀନ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରଦାନ, ବାହ୍ୟ ପ୍ରଭାବ (externalities), ଅସମାନତା ଦୂରୀକରଣ ଏବଂ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିଥାଏ।

୨୩.୩ ବଜାରର ଅର୍ଥ (Meaning of Market)

ବଜାର (Market) କହିଲେ ଏପରି ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବୁଝାଏ ଯେଉଁଠାରେ ସରକାରଙ୍କ ସର୍ବନିମ୍ନ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ସହିତ କେବଳ ଚାହିଦା ଏବଂ ଯୋଗାଣ (supply and demand) ପ୍ରଣାଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଆର୍ଥିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ନିଆଯାଇଥାଏ।

ଏଥିରେ ବେସରକାରୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ନିଜର ମୁନାଫା ବା ଲାଭର ପ୍ରେରଣା ଏବଂ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଆଧାରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି।

୨୩.୪ ଚିତ୍ର: ରାଷ୍ଟ୍ର ବନାମ ବଜାର ମଡେଲ୍

                            ବିକାଶ ବ୍ୟବସ୍ଥା (DEVELOPMENT)
                                         │
                        ┌────────────────┴────────────────┐
                        ▼                                 ▼
                 ରାଷ୍ଟ୍ର (STATE)                    ବଜାର (MARKET)
                  (ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର)                   (ବେସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର)
                        │                                 │
              ଜନକଲ୍ୟାଣ, ସମାନତା                     ଦକ୍ଷତା, ମୁନାଫା
              ନିୟନ୍ତ୍ରଣ/ଶୃଙ୍ଖଳା                      ପ୍ରତିଯୋଗିତା
             ପୁନଃ-ଆବଣ୍ଟନ (ସମ୍ବଳ)                     ନୂତନ ପ୍ରଯୁକ୍ତି

୨୩.୫ ରାଷ୍ଟ୍ର ବା ସରକାରଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତି (Arguments for State)

ସମାଜରେ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଏବଂ ଅସମାନତା ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ର ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।
ଏହା ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ମୌଳିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି, ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଭଳି ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ସାର୍ବଜନୀନ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ଯୋଗାଇଦିଏ।
ରାଷ୍ଟ୍ର ବଜାରର ବିଫଳତା ଯେପରିକି ଏକଛତ୍ରବାଦ (monopolies) ଏବଂ ବାହ୍ୟ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ସୁଧାରିଥାଏ।
ଏହା ଦେଶର ସନ୍ତୁଳିତ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ ଏବଂ ସମାଜର ପଛୁଆ ତଥା ଅବହେଳିତ ବର୍ଗଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଏହା ଦେଶରେ ଶାନ୍ତି, ଆଇନ ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ଶାସନରେ ସ୍ଥିରତା ବଜାୟ ରଖେ।

୨୩.୬ ବଜାର ବା ବେସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର ସପକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତି (Arguments for Market)

ବଜାର ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏବଂ ଲାଭର ପ୍ରେରଣା ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ଦକ୍ଷତା (efficiency) କୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।
ଏହା ସେବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ନୂତନତା (innovation) ଏବଂ ବୈଷୟିକ ପ୍ରଗତିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ।
ଏହା ସରକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅମଲାତାନ୍ତ୍ରିକ ବିଳମ୍ବ (bureaucratic delays) କୁ ଯଥେଷ୍ଟ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ।
ଏହା ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କୁ ସେବା ଚୟନ କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ନମନୀୟତା ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଏହା ବାହ୍ୟ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରେ, ଯାହା ଫଳରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଆର୍ଥିକ ବୋଝ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ।

୨୩.୭ କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଡେଲ୍ (Welfare State Model)

କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଡେଲ୍‌ରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ବଜାର ଉଭୟର ସକାରାତ୍ମକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ରିତ କରାଯାଇଥାଏ।

ଏଥିରେ ସରକାର ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ ଓ ସୁରକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏଥିସହିତ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ବଜାରକୁ ମୁକ୍ତ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତି।
ଭାରତ ଏହିପରି ଏକ ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Mixed Economy) ମଡେଲ୍ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସରକାରୀ (ସାର୍ବଜନୀନ) ଏବଂ ବେସରକାରୀ ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ର ଏକାଠି ସହ-ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।

୨୩.୮ ଚିତ୍ର: ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ମଡେଲ୍

                            ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (MIXED ECONOMY)
                                         │
                        ┌────────────────┴────────────────┐
                        ▼                                 ▼
                 ରାଷ୍ଟ୍ର (STATE)                    ବଜାର (MARKET)
                 - ଜନକଲ୍ୟାଣ                         - କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା
                 - ସମାନତା                           - ଅଭିବୃଦ୍ଧି
                 - ନିୟନ୍ତ୍ରଣ                          - ନୂତନତା

୨୩.୯ ନବ-ଉଦାରବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Neoliberal Perspective)

ନବ-ଉଦାରବାଦ (Neoliberalism) ଅର୍ଥନୀତିରେ ସରକାରଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ଏବଂ ବଜାରର ଭୂମିକାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଉପରେ ସର୍ବାଧିକ ଜୋର ଦେଇଥାଏ।

ଏହା ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ଘରୋଇକରଣ (privatization), ନିୟନ୍ତ୍ରଣମୁକ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା (deregulation) ଏବଂ ଅର୍ଥନୀତିର ଉଦାରୀକରଣ (liberalization) କୁ ସମର୍ଥନ କରେ।
୧୯୮୦ ଦଶକ ପରେ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲା ଏବଂ ୧୯୯୧ ମସିହା ପରେ ଭାରତରେ ହୋଇଥିବା ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂସ୍କାରକୁ ଏହା ବହୁଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

୨୩.୧୦ ଭାରତରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ବନାମ ବଜାର ଭୂମିକା

୧୯୯୧ ପୂର୍ବରୁ: ଭାରତ ଏକ ସରକାର-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କିମ୍ବା ରାଷ୍ଟ୍ର-କେନ୍ଦ୍ରିତ ମଡେଲ୍ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଦେଶର ପ୍ରମୁଖ ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରେ ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର (public sector) ର ଏକଚତ୍ର ପ୍ରଭାବ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ରହିଥିଲା (ଏହାକୁ ‘ଲାଇସେନ୍ସ ରାଜ୍’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିଲା)।
୧୯୯୧ ସଂସ୍କାର ପରେ: ୧୯୯୧ ର ଆର୍ଥିକ ଉଦାରୀକରଣ ପରେ, ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ବଜାରର ଭୂମିକା ବହୁତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।
ଘରୋଇକରଣ, ବିନିବେଶ (disinvestment) ଏବଂ ସରକାରୀ–ବେସରକାରୀ ସହଭାଗିତା (PPP) ମଡେଲ୍ ଭଳି ନୂତନ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରନ୍ତି।
ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭାରତ ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ଯେଉଁଠାରେ ରାଷ୍ଟ୍ରର କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ବଜାରର ଦକ୍ଷତାକୁ ଏକାଠି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି।

୨୩.୧୧ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ବଜାର ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାର ଆହ୍ୱାନ

ସରକାରଙ୍କର ଅତ୍ୟଧିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବା ହସ୍ତକ୍ଷେପ ପ୍ରଶାସନରେ ଅଦକ୍ଷତା, ଦୁର୍ନୀତି ଏବଂ ମନ୍ଥର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ।
ଅପରପକ୍ଷେ, ବଜାରର ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଭାବ ସମାଜରେ ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ ଏବଂ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଇପାରେ।
ତେଣୁ, ଆର୍ଥିକ ଦକ୍ଷତା (efficiency) ଏବଂ ସାମାଜିକ ସମାନତା (equity) ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଠିକ୍ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନ।
ବଜାର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରିବା ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ରର ନିୟାମକ କ୍ଷମତା (regulatory capacity) ସର୍ବଦା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ଜରୁରୀ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ରାଷ୍ଟ୍ର ବନାମ ବଜାର ବିତର୍କର ଅର୍ଥ କୌଣସି ଗୋଟିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି ଅନ୍ୟଟିକୁ ବାଛିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଜନକଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ଦକ୍ଷତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ସନ୍ତୁଳନ ଖୋଜିବା। ଆଧୁନିକ ଜନ ପ୍ରଶାସନ ଏହା ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ ସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ସମାବେଶୀ ବିକାଶ (inclusive development) ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ରର ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଏବଂ ବଜାରର ପ୍ରଣାଳୀ ଉଭୟ ସମାନ ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଭାରତ ଭଳି ବିଶାଳ ଦେଶ ପାଇଁ ଏକ ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥନୈତିକ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ବ୍ୟାବହାରିକ ତଥା ଉପଯୁକ୍ତ ମଡେଲ୍ ଅଟେ।

ପରୀକ୍ଷା-ଉପଯୋଗୀ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ (Exam-Oriented Key Points)

ଏହି ବିତର୍କ ସରକାରୀ (ରାଷ୍ଟ୍ର) ଏବଂ ବେସରକାରୀ (ବଜାର) କ୍ଷେତ୍ରର ଭୂମିକା ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ।
ରାଷ୍ଟ୍ର ସର୍ବଦା ଜନକଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସମାନତା (equity) ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଏ।
ବଜାର ମୁଖ୍ୟତଃ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ଏବଂ ମୁନାଫା ବା ଲାଭ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ହୋଇଥାଏ।
ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Mixed economy) ଏହି ଦୁଇ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସକାରାତ୍ମକ ଦିଗକୁ ଏକତ୍ରିତ କରେ।
ଭାରତ ୧୯୯୧ ମସିହାର ଆର୍ଥିକ ସଂସ୍କାର ପରେ ସରକାର-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମଡେଲ୍‌ରୁ ଏକ ମିଶ୍ରିତ ମଡେଲ୍ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିଛି।
ନବ-ଉଦାରବାଦ (Neoliberalism) ପ୍ରଶାସନରେ ଘରୋଇକରଣ ଏବଂ ଉଦାରୀକରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।
ସମାଜରେ ସମାନତା (ନ୍ୟାୟ) ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ଦକ୍ଷତା ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।