ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧: ଭାରତରେ ଇ-ପ୍ରଶାସନ (E-Governance in India)

ଇ-ପ୍ରଶାସନ ବା ଇ-ଗଭର୍ଣ୍ଣାନ୍ସ (E-Governance) ହେଉଛି ସମସାମୟିକ ଜନ ପ୍ରଶାସନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍କାର। ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା, ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ଜବାବଦିହିତା ଏବଂ ନାଗରିକ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ସେବା ପ୍ରଦାନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସୁଧାର ଆଣିବା ପାଇଁ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା – ICT (Information and Communication Technology) ର ପ୍ରୟୋଗକୁ ଏହା ବୁଝାଇଥାଏ।

ଭାରତରେ, ‘ଡିଜିଟାଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ’ (Digital India) ଏବଂ ‘ଜାତୀୟ ଇ-ପ୍ରଶାସନ ଯୋଜନା’ – NeGP (National e-Governance Plan) ଭଳି ପ୍ରମୁଖ ପଦକ୍ଷେପ ଅଧୀନରେ ଇ-ପ୍ରଶାସନ ପ୍ରଶାସନିକ ଆଧୁନିକୀକରଣର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ପାଲଟିଛି।

୨୧.୧ ଇ-ପ୍ରଶାସନର ଅର୍ଥ (Meaning)

ଇ-ପ୍ରଶାସନ କହିଲେ ସେବା ପ୍ରଦାନ କରିବା, ସୂଚନା ଆଦାନପ୍ରଦାନ କରିବା ଏବଂ ନାଗରିକ, ବ୍ୟବସାୟୀ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସରକାରୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା କମ୍ପ୍ୟୁଟର, ଇଣ୍ଟରନେଟ୍, ମୋବାଇଲ୍ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ଏବଂ ଯୋଗାଯୋଗ ନେଟୱର୍କ ଭଳି ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାର ବ୍ୟବହାରକୁ ବୁଝାଏ।

ଏହା ପାରମ୍ପରିକ କାଗଜପତ୍ର-ଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଶାସନକୁ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା-ଚାଳିତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିଥାଏ।

୨୧.୨ ଇ-ପ୍ରଶାସନର ସଂଜ୍ଞା (Definition)

ଶାସନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସୁଧାର ଆଣିବା, ସେବା ପ୍ରଦାନ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଏବଂ ଶାସନରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ ଜନ ପ୍ରଶାସନରେ ICT ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରୟୋଗକୁ ଇ-ପ୍ରଶାସନ କୁହାଯାଇପାରେ।

ଏହା କେବଳ ସରକାରୀ ନଥିପତ୍ରର ଡିଜିଟାଇଜେସନ୍ (digitization) ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀର ଏକ ଗଠନମୂଳକ ରୂପାନ୍ତରଣ ଅଟେ।

୨୧.୩ ଇ-ପ୍ରଶାସନର ଲକ୍ଷ୍ୟ (Objectives)

ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ (automation) ଏବଂ ଡିଜିଟାଇଜେସନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା।
ସରକାରୀ ସୂଚନାକୁ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପାଇଁ ସହଜଲବ୍ଧ କରାଇ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା।
ସମସ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଡିଜିଟାଲ୍ ଟ୍ରାକିଂ କରି ଜବାବଦିହିତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା।
ଜନସେବା ପ୍ରଦାନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅଧିକ ଦ୍ରୁତ, ସରଳ ଏବଂ ସୁବିଧାଜନକ କରିବା।
ଶାସନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।

୨୧.୪ ଇ-ପ୍ରଶାସନର ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନ (Components)

ସରକାରରୁ ନାଗରିକ – G2C (Government to Citizen): ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସିଧାସଳଖ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଉଥିବା ସେବା, ଯେପରିକି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରମାଣପତ୍ର (ଜାତି, ଆୟ ଆଦି), ଲାଇସେନ୍ସ ଏବଂ କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଯୋଜନାର ସୁବିଧା।
ସରକାରରୁ ସରକାର – G2G (Government to Government): କାର୍ଯ୍ୟର ସମନ୍ୱୟ ଏବଂ ତଥ୍ୟ ଆଦାନପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସରକାରୀ ବିଭାଗ ଓ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ।
ସରକାରରୁ ବ୍ୟବସାୟୀ – G2B (Government to Business): ବ୍ୟବସାୟିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନଲାଇନ୍ ସେବା, ଯେପରିକି ଟିକସ ଦାଖଲ (tax filing), ବ୍ୟବସାୟ ପଞ୍ଜୀକରଣ ଏବଂ ଆଇନଗତ ମଞ୍ଜୁରୀ।
ସରକାରରୁ କର୍ମଚାରୀ – G2E (Government to Employee): ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ସେବା ବ୍ୟବସ୍ଥା (ଯେପରିକି HRMS ପୋର୍ଟାଲ୍)।

୨୧.୫ ଚିତ୍ର: ଇ-ପ୍ରଶାସନ ମଡେଲ୍ (E-Governance Model)

                            ସରକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Government)
                                         │
         ┌───────────────────┬───────────┴───────────┬───────────────────┐
         ▼                   ▼                       ▼                   ▼
     ଜୀ୨ସି (G2C)         ଜୀ୨ଜୀ (G2G)             ଜୀ୨ବି (G2B)         ଜୀ୨ଇ (G2E)
         │                   │                       │                   │
     ନାଗରିକଗଣ            ବିଭାଗ ସମୂହ              ବ୍ୟବସାୟୀ ଗୋଷ୍ଠୀ         କର୍ମଚାରୀବୃନ୍ଦ

୨୧.୬ ଭାରତରେ ଇ-ପ୍ରଶାସନର ପ୍ରମୁଖ ପଦକ୍ଷେପ ସମୂହ

ଡିଜିଟାଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ: ଭାରତକୁ ଏକ ଡିଜିଟାଲ୍ ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ସମାଜ ଏବଂ ଜ୍ଞାନଭିତ୍ତିକ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ଏହା ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଛି।
ଜାତୀୟ ଇ-ପ୍ରଶାସନ ଯୋଜନା (NeGP): ଦେଶରେ ଡିଜିଟାଲ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଏବଂ ସାଧାରଣ ସେବା କେନ୍ଦ୍ର (CSC – ସେବା କେନ୍ଦ୍ର) ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉପରେ ଏହା ଧ୍ୟାନ ଦିଏ।
ଆଧାର (Aadhaar) ବ୍ୟବସ୍ଥା: ବିଭିନ୍ନ ସରକାରୀ ସେବା ପ୍ରଦାନ ଏବଂ ସଠିକ୍ ପ୍ରମାଣୀକରଣ (authentication) ପାଇଁ ଦେଶର ଅଧିବାସୀମାନଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଡିଜିଟାଲ୍ ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଉମଙ୍ଗ ଆପ୍ (UMANG App): ଏକ ଏକୀକୃତ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଏକାଧିକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରୀ ସେବା ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ।
ଇ-ଅଫିସ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା (e-Office): ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକୁ କାଗଜପତ୍ର-ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ।
ଡିଜିଲକର (DigiLocker): ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଜାରି କରାଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରମାଣପତ୍ର ଓ ଦଲିଲଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଡିଜିଟାଲ୍ ରୂପରେ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖିବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ।

୨୧.୭ ଇ-ପ୍ରଶାସନର ଗୁରୁତ୍ୱ (Importance)

ଏହା ମାନୁଆଲ୍ ବା ହାତକୃତ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ହ୍ରାସ କରି ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି କରେ।
ଡିଜିଟାଲ୍ ଟ୍ରାକିଂ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ପ୍ରଶାସନରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଆଣେ ଏବଂ ଦୁର୍ନୀତି ହ୍ରାସ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଏହା ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ସହଜରେ ସରକାରୀ ସେବା ଯୋଗାଇଦିଏ।
ଏହା ଫାଇଲ୍ କାମର ଜଟିଳତା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ବିଳମ୍ବକୁ ଦୂର କରେ।
ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ଦୂରଦୂରାନ୍ତର ଅଞ୍ଚଳରେ ପହଞ୍ଚି ଏହା ଏକ ସମାବେଶୀ ଶାସନ (inclusive governance) କୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ।

୨୧.୮ ଇ-ପ୍ରଶାସନର ସୁଫଳ (Advantages)

ସରକାରଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳନାରେ ଗତି ଓ ଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ଅନଲାଇନ୍ ସେବା ଯୋଗୁଁ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ସମୟ ବଞ୍ଚେ ଏବଂ ସୁବିଧା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।
ଡିଜିଟାଲ୍ ରେକର୍ଡ ସଂରକ୍ଷିତ ରହୁଥିବାରୁ ଏହା ପ୍ରଶାସନିକ ଜବାବଦିହିତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।
ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ ଏହା ପ୍ରଶାସନିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ।
ଏହା ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଓ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକର ବାସ୍ତବ ସମୟ ନିରୀକ୍ଷଣ (real-time monitoring) କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୨୧.୯ ଇ-ପ୍ରଶାସନର ସୀମିତତା ବା ଆହ୍ୱାନ (Limitations)

ଡିଜିଟାଲ୍ ବିଭାଜନ (Digital Divide): ଗ୍ରାମୀଣ ଏବଂ ଦୂରଦୂରାନ୍ତର ଅଞ୍ଚଳରେ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ଅଭାବ ଏବେ ବି ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା।
ଡିଜିଟାଲ୍ ସାକ୍ଷରତାର ଅଭାବ: ନାଗରିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଡିଜିଟାଲ୍ ଜ୍ଞାନର ଅଭାବ ଯୋଗୁଁ ସେମାନେ ଏହି ସେବାଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ଲାଭ ଉଠାଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସାଇବର ସୁରକ୍ଷା ଜନିତ ବିପଦ: ଡିଜିଟାଲ୍ ତଥ୍ୟର ଗୋପନୀୟତା ଓ ସୁରକ୍ଷା (data privacy and security) ପ୍ରତି ସାଇବର ଆକ୍ରମଣର ଭୟ ରହିଥାଏ।
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଡିଜିଟାଲ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମି ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ପୁଞ୍ଜି ବା ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଥାଏ।
ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା କେତେକ ପୁରୁଣା କର୍ମଚାରୀଙ୍କର ବୈଷୟିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରତି ରହିଥିବା ବିମୁଖତା (resistance to change) ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ମନ୍ଥର କରିଦିଏ।

୨୧.୧୦ ଚିତ୍ର: ସୁଫଳ ବନାମ ଆହ୍ୱାନ

      ସୁଫଳ / ଲାଭ (Benefits)                 ଆହ୍ୱାନ / ସୀମିତତା (Challenges)
      ─────────────────────                 ──────────────────────────────
         ସ୍ୱଚ୍ଛତା (Transparency)                ଡିଜିଟାଲ୍ ବିଭାଜନ (Digital divide)
          ଦକ୍ଷତା (Efficiency)                 ସାଇବର ସୁରକ୍ଷା ବିପଦ (Cyber risks)
            ଦ୍ରୁତ ଗତି (Speed)                ଡିଜିଟାଲ୍ ସାକ୍ଷରତାର ଅଭାବ (Literacy gap)
       ସହଜ ଉପଲବ୍ଧତା (Accessibility)             ଭିତ୍ତିଭୂମିର ଅଭାବ (Infrastructure)

୨୧.୧୧ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନରେ ଇ-ପ୍ରଶାସନର ପ୍ରୟୋଗ

ଭାରତ ବର୍ତ୍ତମାନ ଟିକସ ବ୍ୟବସ୍ଥା (GST), ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଜମି ଜମା ରେକର୍ଡ (Land Records) ଏବଂ ଜନ ବିତରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା (PDS) ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଇ-ପ୍ରଶାସନକୁ ସଫଳତାର ସହ ଆପଣାଇଛି।

ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସୁବିଧା ହସ୍ତାନ୍ତର (DBT): ଭଳି ପଦକ୍ଷେପ ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାରୀ ସହାୟତା ରାଶି କିମ୍ବା ସବସିଡି ସିଧାସଳଖ ହିତାଧିକାରୀଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟକୁ ଯାଉଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟସ୍ଥିମାନଙ୍କ ଶୋଷଣ ଓ ଦୁର୍ନୀତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବନ୍ଦ କରିଛି।
ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ସ୍ତରରେ ଜମି ରେକର୍ଡର ଡିଜିଟାଇଜେସନ୍, ଅନଲାଇନ୍ ଅଭିଯୋଗ ପ୍ରତିକାର ପୋର୍ଟାଲ୍ (grievance redressal) ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନସେବା ପୋର୍ଟାଲ୍ ବିକଶିତ କରିଛନ୍ତି।

୨୧.୧୨ ଭାରତରେ ଇ-ପ୍ରଶାସନର ଭବିଷ୍ୟତ (Future)

ಭାରତରେ ଇ-ପ୍ରଶାସନର ଭବିଷ୍ୟତ ଏବେ ଆର୍ଟିଫିସିଆଲ୍ ଇଣ୍ଟେଲିଜେନ୍ସ (AI), ବ୍ଲକଚେନ୍-ଭିତ୍ତିକ ଶାସନ (blockchain-based governance) ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକୀକୃତ ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହେଉଛି।

ସ୍ମାର୍ଟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Smart governance systems) ଆଗାମୀ ସମୟରେ ପୂର୍ବାନୁମାନ-ଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଶାସନ (predictive administration) ଏବଂ ତଥ୍ୟ-ଆଧାରିତ ନୀତି ପ୍ରଣୟନକୁ ଆହୁରି ସୁଦୃଢ଼ କରିବ।
5G ସେବାର ବ୍ୟାପକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ ଭିତ୍ତିଭୂମିର ବିକାଶ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ସଂଯୋଗକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବ, ଯାହା ଫଳରେ ସେବା ପ୍ରଦାନ ଆହୁରି ସହଜ ହେବ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ଇ-ପ୍ରଶାସନ ଜନ ପ୍ରଶାସନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ, ଯାହା ପାରମ୍ପରିକ ଅମଲାତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ବାହାରି ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା-ଚାଳିତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଏହା ଶାସନରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ଦକ୍ଷତା ଏବଂ ଜନ ସହଭାଗିତାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ। ଡିଜିଟାଲ୍ ଅସମାନତା ଏବଂ ସାଇବର ସୁରକ୍ଷା ଭଳି କେତେକ ଆହ୍ୱାନ ସତ୍ତ୍ୱେ, ଭାରତରେ ଏକ ଆଧୁନିକ, ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଏବଂ ସମାବେଶୀ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଠନ ପାଇଁ ଇ-ପ୍ରଶାସନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।

ପରୀକ୍ଷା-ଉପଯୋଗୀ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ (Exam-Oriented Key Points)

ଇ-ପ୍ରଶାସନ: ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ICT (ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା) ର ପ୍ରୟୋଗ।
ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନ: G2C (ନାଗରିକ), G2G (ସରକାରୀ ବିଭାଗ), G2B (ବ୍ୟବସାୟ), G2E (କର୍ମଚାରୀ)।
ପ୍ରମୁଖ ପଦକ୍ଷେପ: ଡିଜିଟାଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ, ଆଧାର, ଉମଙ୍ଗ ଆପ୍, ଡିଜିଲକର।
ଏହା ପ୍ରଶାସନରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି କରେ।
ଏହା ଦୁର୍ନୀତି ଏବଂ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଳମ୍ବକୁ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ।
ମୁଖ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ: ଡିଜିଟାଲ୍ ବିଭାଜନ (digital divide) ଏବଂ ସାଇବର ବିପଦ।
ଏହାର ଆଗାମୀ ଭବିଷ୍ୟତ AI ଏବଂ ସ୍ମାର୍ଟ ଗଭର୍ଣ୍ଣାନ୍ସ ସହ ଜଡ଼ିତ।