ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦: ପଦାନୁକ୍ରମ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିସର (Hierarchy and Span of Control)

ପଦାନୁକ୍ରମ (Hierarchy) ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିସର (Span of Control) ହେଉଛି ପ୍ରଶାସନିକ ସଂଗଠନର ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ନୀତି, ଯାହା ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ବା କ୍ଷମତା କିପରି ଗଠିତ ହେବ ଏବଂ କେତେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାବରେ ସୁପରଭିଜନ (ତଦାରଖ) ବଜାୟ ରଖାଯିବ ତାହା ସ୍ଥିର କରେ। ସରକାରୀ ଏବଂ ବେସରକାରୀ ଉଭୟ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଶୃଙ୍ଖଳା, ସମନ୍ୱୟ ଏବଂ ଦକ୍ଷତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।

ଜନ ପ୍ରଶାସନରେ ଏଗୁଡ଼ିକର ମହତ୍ତ୍ୱ ଆହୁରି ଅଧିକ, କାରଣ ସରକାରୀ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ବୃହତ, ଜଟିଳ ଏବଂ ବହୁ-ସ୍ତରୀୟ (multi-layered) ହୋଇଥାନ୍ତି।

୧୦.୧ ପଦାନୁକ୍ରମର ଅର୍ଥ (Meaning of Hierarchy)

ପଦାନୁକ୍ରମ (Hierarchy) କହିଲେ ଏକ ସଂଗଠନରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପଦବୀକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସର୍ବନିମ୍ନ ସ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ କ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀ ବା ଗ୍ରେଡ୍‌ରେ ସଜାଇବା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବୁଝାଏ। ଏହା ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆଦେଶର ଶୃଙ୍ଖଳା (chain of command) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ ଏବଂ ବରିଷ୍ଠ-ଅଧୀନସ୍ଥ (superior-subordinate) ସମ୍ପର୍କକୁ ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରିଥାଏ।

• ପଦାନୁକ୍ରମ ଏହା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ ଯେ କ୍ଷମତା/କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ସର୍ବଦା ଉପରୁ ତଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ଏବଂ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ବା ଜବାବଦିହିତା ତଳୁ ଉପରକୁ ଗତି କରିଥାଏ।

ସଂଜ୍ଞା (Definition)

• ଏଲ. ଡି. ହ୍ୱାଇଟ (L.D. White): ପଦାନୁକ୍ରମକୁ “କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଉପରକୁ ଉପରକୁ ଥିବା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କର କେତେକ ସ୍ତରର ଏକ ଗ୍ରେଡେଡ୍ ସଂଗଠନ” ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।

୧୦.୨ ପଦାନୁକ୍ରମର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

• ପଦାନୁକ୍ରମ ଏକ ସୁନିଶ୍ଚିତ ଆଦେଶର ଶୃଙ୍ଖଳା ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯାହା କ୍ଷମତା ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆଣିଥାଏ। ସଂଗଠନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦାୟିତ୍ୱ ଥାଏ।
• କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଉପରୁ ତଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଜବାବଦିହିତା ତଳୁ ଉପରକୁ ଗତି କରିଥାଏ।
• ଯୋଗାଯୋଗ ବା ସୂଚନା ଆଦାନପ୍ରଦାନ ସାଧାରଣତଃ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ମାଧ୍ୟମ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯଦିଓ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସମାନ୍ତରାଳ (lateral/horizontal) ଯୋଗାଯୋଗ ମଧ୍ୟ ରହିପାରେ।
• ପଦାନୁକ୍ରମ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କାର୍ଯ୍ୟଶୈଳୀ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ।

୧୦.୩ ଚିତ୍ର: ପଦାନୁକ୍ରମିକ ସଂରଚନା (Hierarchical Structure)

                         ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ (Chief Executive)
                                         │
                         ┌───────────────┴───────────────┐
                         ▼                               ▼
                 ବିଭାଗ କ (Dept A)                ବିଭାଗ ଖ (Dept B)
                         │                               │
                ସେକସନ ମୁଖ୍ୟ (Section Head)       ସେକସନ ମୁଖ୍ୟ (Section Head)
                         │                               │
                  କର୍ମଚାରୀ (Staff)                 କର୍ମଚାରୀ (Staff)

୧୦.୪ ପଦାନୁକ୍ରମର ସୁଫଳ (Advantages)

• ପଦାନୁକ୍ରମ କ୍ଷମତା ଏବଂ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆଣିଥାଏ, ଯାହା ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭ୍ରମ ବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହ୍ରାସ କରେ।
• ଏହା ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ନିୟମିତ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।
• ଏହା ଅଧୀନସ୍ଥ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ତଦାରଖ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ସହଜ କରିଥାଏ।
• ପ୍ରଶାସନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ଜବାବଦିହିତା ବଜାୟ ରଖିବାରେ ଏହା ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
• ଏହା କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଦୋନ୍ନତି (career progression)ର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାର୍ଗ ପ୍ରଦାନ କରେ।

୧୦.୫ ପଦାନୁକ୍ରମର ସୀମିତତା ବା ତ୍ରୁଟି (Limitations)

• ଅନେକ ସ୍ତରର ମଞ୍ଜୁରୀ (approvals) ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବାରୁ ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ ଅମଲାତାନ୍ତ୍ରିକ ବିଳମ୍ବ (bureaucratic delay) ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।
• ଏହା ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କଠୋରତା ଆଣିଥାଏ ଏବଂ ନମନୀୟତାର ଅଭାବ ଦେଖାଯାଏ।
• ସୂଚନା ବା ଯୋଗାଯୋଗ ଅନେକ ସ୍ତର ଦେଇ ଗତି କରୁଥିବାରୁ ଏହା ମନ୍ଥର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବଦଳିଯିବାର (distorted) ଆଶଙ୍କା ଥାଏ।
• ଏହା ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ କ୍ଷମତାର ଅତ୍ୟଧିକ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତକରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିପାରେ।

୧୦.୬ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିସରର ଅର୍ଥ (Meaning of Span of Control)

ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିସର (Span of Control) କହିଲେ ଜଣେ ଉପରିସ୍ଥ ଅଧିକାରୀ (superior) ସଫଳତାପୂର୍ବକ କେତେ ଜଣ ଅଧୀନସ୍ଥ କର୍ମଚାରୀ (subordinates)ଙ୍କୁ ତଦାରଖ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ, ସେହି ସଂଖ୍ୟାକୁ ବୁଝାଏ।

• ଏହା ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶାସନିକ ୟୁନିଟ୍‌ର ଆକାର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ସୁପରଭିଜନ ତଥା ଯୋଗାଯୋଗର ଦକ୍ଷତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।

ସଂଜ୍ଞା (Definition)

• ଗ୍ରେକୁନାସ (Graicunas): ଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିସର କହିଲେ ଜଣେ ମ୍ୟାନେଜର ନିଜ ଅଧୀନସ୍ଥ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ଭାଳୁଥିବା ସମ୍ପର୍କର ସଂଖ୍ୟାକୁ ବୁଝାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ଏବଂ ପାରସ୍ପରିକ (cross) ସମ୍ପର୍କ ସାମିଲ ଥାଏ।

୧୦.୭ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିସରର ପ୍ରକାରଭେଦ

୧. ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପରିସର (Narrow Span of Control)

ଏହାର ଅର୍ଥ ଜଣେ ମ୍ୟାନେଜର କେବଳ ଅଳ୍ପ କେତେଜଣ ଅଧୀନସ୍ଥ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ତଦାରଖ କରନ୍ତି। ଏହା ସଂଗଠନରେ ଅଧିକ ସ୍ତରର ପଦାନୁକ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ (Tall Structure)।

୨. ବ୍ୟାପକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପରିସର (Wide Span of Control)

ଏହାର ଅର୍ଥ ଜଣେ ମ୍ୟାନେଜର ଏକ ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟକ ଅଧୀନସ୍ଥ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ତଦାରଖ କରନ୍ତି। ଏହା ସଂଗଠନରେ କମ୍ ସ୍ତରର ପଦାନୁକ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ (Flat Structure)।

୧୦.୮ ଚିତ୍ର: ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ବନାମ ବ୍ୟାପକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପରିସର

ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପରିସର (Narrow Span)

                      ମ୍ୟାନେଜର (Manager)
                        /      │      \
                     କ (A)   ଖ (B)   ଗ (C)
                      /|\     /|\     /|\
                    ଅଧୀନସ୍ଥ କର୍ମଚାରୀ ସମୂହ (Subordinates)

ବ୍ୟାପକ ପରିସର (Wide Span)

                      ମ୍ୟାନେଜର (Manager)
         ┌───┬───┬───┬───┬───┬───┬───┬───┐
         ▼   ▼   ▼   ▼   ▼   ▼   ▼   ▼   ▼
         କ   ଖ   ଗ   ଘ   ଙ   ଚ   ଛ   ଜ   ଝ

୧୦.୯ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିସରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାରକ

• କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରକୃତି: କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଏହା ନିର୍ଭର କରେ। ଜଟିଳ ଏବଂ ବୈଷୟିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପରିସର ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଦୈନନ୍ଦିନ ବା ସରଳ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟାପକ ପରିସର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ।
• ଉପରିସ୍ଥ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଦକ୍ଷତା: ଅଧିକ ଦକ୍ଷ ଓ କୁଶଳୀ ମ୍ୟାନେଜରମାନେ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ସଫଳତାର ସହ ତଦାରଖ କରିପାରନ୍ତି।
• ଅଧୀନସ୍ଥ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା: ଯଦି କର୍ମଚାରୀମାନେ ଅଧିକ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଓ ଅଭିଜ୍ଞ ହୋଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କମ୍ ତଦାରଖ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ, ଯାହା ପରିସରକୁ ବ୍ୟାପକ କରିଥାଏ।
• ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣର ମାତ୍ରା: ସଂଗଠନରେ କ୍ଷମତାର ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣର ମାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପରିସରର ଆକାର ସ୍ଥିର କରେ।
• ଯୋଗାଯୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା: ଆଧୁନିକ ଯୋଗାଯୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଟେକ୍ନୋଲୋଜିର ଉପଲବ୍ଧତା ଜଣେ ଅଧିକାରୀଙ୍କର ତଦାରଖ କରିବାର କ୍ଷମତାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ।

୧୦.୧୦ ବ୍ୟାପକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପରିସରର ସୁଫଳ (Advantages)

• ଏହା ସାଂଗଠନିକ ସ୍ତରର ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ କରେ, ଯାହାଫଳରେ ସଂଗଠନ ଅଧିକ ସରଳ (flat) ଏବଂ ନମନୀୟ ହୋଇଥାଏ।
• ଏହା ଯୋଗାଯୋଗର ଗତି ବୃଦ୍ଧି କରେ ଏବଂ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ହେଉଥିବା ବିଳମ୍ବକୁ କମାଇଥାଏ।
• ତଦାରଖକାରୀ ପଦବୀ ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଉଥିବାରୁ ଏହା ପ୍ରଶାସନିକ ଖର୍ଚ୍ଚ କମାଇଥାଏ।
• ଏହା ଅଧୀନସ୍ଥ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ସ୍ୱାଧୀନତା (autonomy)କୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।

୧୦.୧୧ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପରିସରର ସୁଫଳ (Advantages)

• ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପରିସର ଦ୍ୱାରା କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅତି ନିକଟରୁ ତଦାରଖ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖାଯାଇପାରେ।
• ବିସ୍ତୃତ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା କାର୍ଯ୍ୟର ଗୁଣବତ୍ତାକୁ ଅଧିକ ଉନ୍ନତ କରେ।
• ଅତି ନିକଟରୁ ନିରୀକ୍ଷଣ ଆବଶ୍ୟକ କରୁଥିବା ଜଟିଳ ଏବଂ ବୈଷୟିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଯୁକ୍ତ।
• କ୍ରମାଗତ ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରି ଏହା ଅଧୀନସ୍ଥ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଭାର ବା ଚାପକୁ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ।

୧୦.୧୨ ପଦାନୁକ୍ରମ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ

ପଦାନୁକ୍ରମ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିସର ପରସ୍ପର ସହ ଓତପ୍ରୋତ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ।

• ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପରିସର ଯୋଗୁଁ ସଂଗଠନରେ ଅଧିକ ସ୍ତର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ଏକ ଦୀର୍ଘ ବା ଉଚ୍ଚ ସଂରଚନା (Tall Structure) ପ୍ରଦାନ କରେ।
• ବ୍ୟାପକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପରିସର ଯୋଗୁଁ ସଂଗଠନରେ କମ୍ ସ୍ତର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ଏକ ସରଳ କିମ୍ବା ସମତଳ ସଂରଚନା (Flat Structure) ପ୍ରଦାନ କରେ।

ତେଣୁ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିସର ସଂଗଠନରେ ପଦାନୁକ୍ରମର ଗଠନ ଏବଂ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତାକୁ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ପଦାନୁକ୍ରମ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିସର ହେଉଛି ପ୍ରଶାସନିକ ସଂଗଠନର ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ନୀତି, ଯାହା ସଠିକ୍ ସଂରଚନା, ତଦାରଖ ଏବଂ ସମନ୍ୱୟ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ। ପଦାନୁକ୍ରମ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ କ୍ଷମତା ଶୃଙ୍ଖଳା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିସର ତଦାରଖର ଦକ୍ଷତା ସ୍ଥିର କରେ। ଆଧୁନିକ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପରିସର ଏବଂ ସଠିକ୍ ପଦାନୁକ୍ରମିକ ସଂରଚନା ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ନିହାତି ଜରୁରୀ।

ପରୀକ୍ଷା-ଉପଯୋଗୀ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ (Exam-Oriented Key Points)

• ପଦାନୁକ୍ରମ (Hierarchy): ସ୍ତରୀୟ ବା କ୍ରମିକ କ୍ଷମତା ସଂରଚନା।
• ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିସର (Span of Control): ଜଣେ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବା ସୀମିତ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା।
• ଏଲ. ଡି. ହ୍ୱାଇଟ: ପଦାନୁକ୍ରମ ଧାରଣାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।
• ଗ୍ରେକୁନାସ: ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପରିସରର ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛନ୍ତି।
• ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପରିସର: ଅଧିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସଂରଚନା (Tall Structure) ସୃଷ୍ଟି କରେ।
• ବ୍ୟାପକ ପରିସର: ଦ୍ରୁତ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ସମତଳ ସଂରଚନା (Flat Structure) ସୃଷ୍ଟି କରେ।
• ଉଭୟ ନୀତି ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତା ଏବଂ ଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି।