୧. ଉପକ୍ରମ (Introduction)

‘ଅଧିକାର’ (Rights) ଏବଂ ‘ସ୍ୱାଧୀନତା’ (Freedom) ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତମ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଶାସନ, ସମ୍ବିଧାନବାଦ ଓ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଭିତ୍ତିଭୂମି ଗଠନ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ନିକଟରେ କେତେକ ଅଧିକାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ବିକାଶ କରିବା, ସାଧାରଣ ଜନଜୀବନରେ ଭାଗ ନେବା ଏବଂ ସମ୍ମାନର ସହ ବାସ କରିବା ପାଇଁ ସମର୍ଥ କରିଥାଏ। ଅଧିକାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷାକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାଜର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଅଟେ।

ଯଦିଓ ଅଧିକାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ଶବ୍ଦ ଦୁଇଟି ପରସ୍ପର ସହ ନିବିଡ଼ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ, ତଥାପି ଏଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ନୁହନ୍ତି। ଅଧିକାର ହେଉଛି ସମାଜ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ତଥା ସୁରକ୍ଷିତ ଆଇନଗତ, ନୈତିକ କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ଦାବି (Claims); ଅପରପକ୍ଷରେ ସ୍ୱାଧୀନତା କହିଲେ ବ୍ୟକ୍ତିର କାର୍ଯ୍ୟ, ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ପସନ୍ଦ ଉପରେ କୌଣସି ଅନାବଶ୍ୟକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ନ ରହିବାକୁ ବୁଝାଏ। ଅଧିକାର ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଅଧିକାରର ଉପଭୋଗକୁ ବ୍ୟାବହାରିକ ସାର୍ଥକତା ଦେଇଥାଏ। ଅଧିକାର ବିନା ସ୍ୱାଧୀନତା ଅସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇପାରେ ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ବିନା ଅଧିକାର ନିଜର ମହତ୍ତ୍ୱ ହରାଇଥାଏ।

ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତନ, ରାଜନୈତିକ ସଂଗ୍ରାମ, ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିକାଶ ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାନବାଧିକାର ଆନ୍ଦୋଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଧିକାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଧାରଣା ବିକଶିତ ହୋଇଛି। ଜନ୍ ଲକ୍, ଜିନ୍-ଜାକ୍ ରୁଷୋ, ଜନ୍ ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ମିଲ୍, ଟି. ଏଚ୍. ଗ୍ରୀନ୍, ହାରୋଲ୍ଡ ଜେ. ଲାସ୍କି ଏବଂ ଆଧୁନିକ ମାନବାଧିକାର ଗବେଷକମାନେ ଏହାର ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି। ଆଜି, ଅଧିକାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା କେବଳ ଜାତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ‘ମାନବାଧିକାର ସାର୍ବଜନୀନ ଘୋଷଣାନାମା’ (Universal Declaration of Human Rights – ୧୯୪୮) ଭଳି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦଲିଲରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।

୨. ଅଧିକାର (Rights)

ଅର୍ଥ (Meaning)

ଅଧିକାର ହେଉଛି ଏକ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଦାବି ବା ପ୍ରାପ୍ୟ (Entitlement) ଯାହା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବହନ କରେ ଏବଂ ଯାହା ସମାଜ, ଆଇନ କିମ୍ବା ରାଷ୍ଟ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। ଅଧିକାର ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଶାରୀରିକ, ବୌଦ୍ଧିକ, ନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ସାମର୍ଥ୍ୟର ବିକାଶ କରିବା ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ଦେବା ସହ ସେମାନଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସମାନତା ରକ୍ଷା କରେ।

ଅଧିକାର କେବଳ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦତ୍ତ କୌଣସି ଅନୁଗ୍ରହ ବା ସୁବିଧା (Privileges) ନୁହେଁ। ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାଜରେ ଅନେକ ଅଧିକାରକୁ ମୌଳିକ (Fundamental) ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଯାହାକୁ ମନମୁଖୀ ଭାବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ତେବେ, ସାଧାରଣ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଜାତୀୟ ନିରାପତ୍ତା, ନୈତିକତା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଧିକାରର ପ୍ରୟୋଗ ଉପରେ କେତେକ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କଟକଣା (Reasonable restrictions) ଲାଗୁ କରାଯାଇଥାଏ।

ଅଧିକାରର ସଂଜ୍ଞା (Definitions of Rights)

• ହାରୋଲ୍ଡ ଜେ. ଲାସ୍କି (Harold J. Laski): ସେ ଅଧିକାରକୁ ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରି କହିଛନ୍ତି — “ଅଧିକାର ହେଉଛି ସାମାଜିକ ଜୀବନର ସେହି ପରିସ୍ଥିତି, ଯାହା ବିନା କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ସାଧାରଣତଃ ନିଜର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିକାଶ କରିବାକୁ ଆଶା କରିପାରିବ ନାହିଁ।”
• ଟି. ଏଚ୍. ଗ୍ରୀନ୍ (T. H. Green): ସେ ଅଧିକାରକୁ ସାଧାରଣ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସମାଜ ଦ୍ୱାରା ଦାବି କରାଯାଇଥିବା ଏବଂ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ଶକ୍ତି ବା ସାମର୍ଥ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି।
• ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସଂଜ୍ଞା: ଅଧିକାର ହେଉଛି ଆଇନଗତ, ନୈତିକ କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ଏପରି ଦାବି ଓ ପ୍ରାପ୍ୟ, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କୁ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସମାନତା ଏବଂ ନିରାପତ୍ତା ସହ ବାସ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ କରିଥାଏ।

ଅଧିକାରର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Characteristics):

ସାମାଜିକ ସ୍ୱୀକୃତି (Social Recognition), ମାନବ ବିକାଶ ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟତା, ସାର୍ବଜନୀନତା (Universal), ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହ ଜଡ଼ିତ ହେବା ଏବଂ ଗତିଶୀଳତା (Dynamic – ସମୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ପରିସର ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା)।

ଅଧିକାରର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Rights):

• ପ୍ରାକୃତିକ ଅଧିକାର (Natural Rights): ମାନବ ଜନ୍ମଗତ ଭାବେ ପାଉଥିବା ସ୍ୱାଭାବିକ ଅଧିକାର। ଜନ୍ ଲକ୍‌ଙ୍କ ଭଳି ଚିନ୍ତକମାନେ ଜୀବନ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଅଧିକାର ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରିଛନ୍ତି।
• ନାଗରିକ ଅଧିକାର (Civil Rights): ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ରର ମନମୁଖୀ କାର୍ଯ୍ୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ ଏବଂ ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ (ଯେପରିକି ସମାନତା ଅଧିକାର, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା, ଏବଂ ଗୋପନୀୟତା ଅଧିକାର)।
• ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର (Political Rights): ଏହା ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଦେଶର ଶାସନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭାଗ ନେବାକୁ ସମର୍ଥ କରେ (ଯେପରିକି ଭୋଟ୍ ଦେବାର ଅଧିକାର, ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରିବାର ଅଧିକାର, ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଗଠନର ଅଧିକାର)।
• ଅର୍ଥନୈତିକ ଅଧିକାର (Economic Rights): ଏହା ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ନିରାପତ୍ତାର ସୁଯୋଗ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ (ଯେପରିକି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଅଧିକାର, ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ମଜୁରି ପାଇବାର ଅଧିକାର, ଏବଂ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା)।
• ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧିକାର: ଏହା ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ (ଯେପରିକି ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଓ ବାସଗୃହ ଅଧିକାର) ଏବଂ ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକର ଭାଷା, ପରମ୍ପରା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟର ସୁରକ୍ଷାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।
• ମାନବାଧିକାର (Human Rights): ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାନବ ପାଇଁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସାର୍ବଜନୀନ ଅଧିକାର, ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ (ଯେପରିକି ଜୀବନ ଜୀଇଁବାର ଅଧିକାର, ନିର୍ଯାତନା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଅଧିକାର, ଏବଂ ବିଚାର ଓ ଧର୍ମଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା)।

୩. ସ୍ୱାଧୀନତା (Freedom)

ଅର୍ଥ (Meaning)

ସ୍ୱାଧୀନତା କହିଲେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ଏବଂ ସମାଜର ଆଇନକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, କୌଣସି ଅନାବଶ୍ୟକ କିମ୍ବା ମନମୁଖୀ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବିନା ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ଚିନ୍ତା କରିବା, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଏବଂ ନିଜର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ବୁଝାଏ।

ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅର୍ଥ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରିତା ବା ଅସୀମିତ ସ୍ୱାଧୀନତା (Unlimited liberty) ନୁହେଁ। ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ସମାଜରେ, ଶାନ୍ତି, ନ୍ୟାୟ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସ୍ୱାଧୀନତା ସର୍ବଦା ଏକ ଆଇନଗତ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ କାଠାମୋ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ। ତେଣୁ, ସ୍ୱାଧୀନତା କହିଲେ ଆଇନର ଶାସନ ଅଧୀନରେ ଥିବା ଏକ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ବୁଝାଏ।

ସ୍ୱାଧୀନତାର ସଂଜ୍ଞା (Definitions of Freedom)

• ଜନ୍ ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ମିଲ୍ (J. S. Mill): ସେ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ, ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କୁ ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବାଧିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ମିଳିବା ଉଚିତ, ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟ କାହାର କ୍ଷତି (Harm to others) ନ କରୁଛି।
• ହାରୋଲ୍ଡ ଜେ. ଲାସ୍କି (Harold J. Laski): ସେ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିର ଉପସ୍ଥିତି ଭାବରେ ଦେଖିଛନ୍ତି, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କୁ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକାଶ କରିବା ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ଦେଇଥାଏ।
• ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସଂଜ୍ଞା: ସ୍ୱାଧୀନତା ହେଉଛି ସେହି ସ୍ଥିତି ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ ଆଇନ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, କୌଣସି ମନମୁଖୀ କଟକଣା ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ଚିନ୍ତା କରିବା ଏବଂ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି।

ସ୍ୱାଧୀନତାର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Freedom):

• ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା (Personal Freedom): ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଏବଂ ପସନ୍ଦ ସହ ଜଡ଼ିତ ସ୍ୱାଧୀନତା, ଯେପରିକି ବାସସ୍ଥାନ ବାଛିବା ଓ ଗମନାଗମନର ସ୍ୱାଧୀନତା।
• ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା (Political Freedom): ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭାଗ ନେବାର ସ୍ୱାଧୀନତା (ଯେପରିକି ଭୋଟ୍ ଦେବା, ଦଳ ଗଠନ କରିବା ଏବଂ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସରକାରଙ୍କ ସମାଲୋଚନା କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା)।
• ନାଗରିକ ସ୍ୱାଧୀନତା (Civil Freedom): ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଆଇନଗତ Provision ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ୱାଧୀନତା, ଯେପରିକି ବାକ୍ ଓ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା, ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ଏବଂ ସଭାସମିତି ଓ ସଂଗଠନ ଗଠନର ସ୍ୱାଧୀନତା।
• ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା (Economic Freedom): ବୈଧ ଆର୍ଥିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ସାମିଲ ହେବାର ସ୍ୱାଧୀନତା, ଯେପରିକି ବୃତ୍ତି ବାଛିବା, ବ୍ୟବସାୟ ପରିଚାଳନା ଏବଂ ଚୁକ୍ତିନାମା ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିବା।
• ବୌଦ୍ଧିକ ସ୍ୱାଧୀନତା (Intellectual Freedom): କୌଣସି ଅନାବଶ୍ୟକ ସେନ୍ସରସିପ୍ ବିନା ଚିନ୍ତା କରିବା, ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରିବା, ଗବେଷଣା କରିବା ଏବଂ ନିଜର ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରକାଶ କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା।

୪. ଅଧିକାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଓ ପାର୍ଥକ୍ୟ

ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ (Relationship):

ଅଧିକାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରସ୍ପର ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ସଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ଅଧିକାର ସେହି ଆଇନଗତ ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ, ସେହିପରି ସ୍ୱାଧୀନତା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିଜର ଅଧିକାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ବାକ୍ ସ୍ୱାଧୀନତା ସେତେବେଳେ ସାର୍ଥକ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ତାହା ସମ୍ବିଧାନରେ ଏକ ‘ମୌଳିକ ଅଧିକାର’ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥାଏ। ତେଣୁ, ଅଧିକାର ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ଅଧିକାରକୁ ବ୍ୟାବହାରିକ ରୂପ ପ୍ରଦାନ କରେ।

ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟସମୂହ (Differences):

୫. ଅଧିକାର, ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (Rights, Freedom, and Duties)

ଅଧିକାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ନିଜର ଅନୁରୂପ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (Duties) ବିନା ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ଜଣେ ନାଗରିକ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିର ଦାୟିତ୍ୱ ହେଉଛି:

• ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା।
• ଦେଶର ପ୍ରଚଳିତ ଆଇନ ମାନି ଚଳିବା ଏବଂ ସାଧାରଣ ସମ୍ପତ୍ତିର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
• ସାମାଜିକ ସଦ୍ଭାବ ଓ ସଂହତି ବୃଦ୍ଧି କରିବା।
• ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ (ଯେପରିକି ମତଦାନରେ) ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭାଗ ନେବା।
• ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଏବଂ ପରିବେଶର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।

ଅଧିକାର, ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଠିକ୍ ସନ୍ତୁଳନ ହିଁ ଏକ ସୁସ୍ଥ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାଜକୁ ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ।

୬. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଏହାର ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଆହ୍ୱାନ

ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସରକାରଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଲିଖିତ ସାମ୍ବିଧାନିକ କାଠାମୋ, ସ୍ୱାଧୀନ ନ୍ୟାୟପାଳିକା, ଆଇନର ଶାସନ, ମୁକ୍ତ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ଏବଂ ନ୍ୟାୟିକ ସମୀକ୍ଷା (Judicial review) ମାଧ୍ୟମରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ଓ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତି।

ସାମ୍ପ୍ରତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ଆହ୍ୱାନ (Contemporary Issues):

ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ, ବୈଷୟିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ଅଧିକାର ଓ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଧାରଣା ଅନେକ ନୂତନ ଆହ୍ୱାନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛି, ଯେପରିକି — ଡିଜିଟାଲ୍ ଗୋପନୀୟତା (Digital privacy), ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ତଥ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା (Data protection), ସୋସିଆଲ୍ ମିଡିଆରେ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା, କୃତ୍ରିମ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା (AI) ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ନଜରଦାରୀ, ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଧିକାର, ଏବଂ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ବ୍ୟବହାରର ସ୍ୱାଧୀନତା। ଆଧୁନିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଯେ ଏହି ବଦଳୁଥିବା ସମୟ ସହ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ବ୍ୟାପକ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ନିଷ୍କର୍ଷ (Conclusion)

ଅଧିକାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାଜ ଏବଂ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଶାସନର ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଉପାଦାନ ଅଟନ୍ତି। ଅଧିକାର ସେହି ଆଇନଗତ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ଦାବିଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଦାନ କରେ ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ ଏବଂ ତାର ବିକାଶକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ; ସେହିପରି ସ୍ୱାଧୀନତା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ମନମୁଖୀ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବିନା ଚିନ୍ତା କରିବା, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଓ ଭାଗ ନେବା ପାଇଁ ସମର୍ଥ କରେ। ଯଦିଓ ଏମାନଙ୍କର ଅର୍ଥ ପୃଥକ, ତଥାପି ଏଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏବଂ ପରସ୍ପରର ପରିପୂରକ ଅଟନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆଇନର ଶାସନ, ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ନ୍ୟାୟପାଳିକା, ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା କବଚ ଏବଂ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ସମସାମୟିକ ବିଶ୍ୱରେ, ବୈଷୟିକ, ସାମାଜିକ ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ବିକାଶ ଅନୁଯାୟୀ ଅଧିକାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତାର ପରିସର କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ସମ୍ପ୍ରସାରିତ ହେଉଛି, ଯାହା ଏହାକୁ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ ଅଧ୍ୟୟନର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ କରି ରଖିଛି।