ଉପକ୍ରମ (Introduction)
ରାଜନୀତିର ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ ଅଧ୍ୟୟନ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦାର୍ଶନିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ, ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ ମାଧ୍ୟମରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି। ଏହାର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ, ତିନୋଟି ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତଥାପି ପୃଥକ ଧାରଣାର ଆଭିର୍ଭାବ ଘଟିଛି: ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ (Political Philosophy), ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Political Theory), ଏବଂ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ (Political Science)। ଯଦିଓ ସାଧାରଣ ଆଲୋଚନାରେ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ତଥାପି ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ରାଜନୈତିକ ଜୀବନକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏକ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପ୍ରଦାନ କରେ।
- ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ: ଏହା ଆଦର୍ଶ ରାଷ୍ଟ୍ର, ନ୍ୟାୟ, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ଅଧିକାର ଏବଂ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ନୈତିକ ଆଧାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ବା ଆଦେଶାତ୍ମକ (Normative) ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
- ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଏହା ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଆଚରଣ ଏବଂ ବିଚାରଧାରାର ବୈଚାରିକ କାଠାମୋ (Conceptual frameworks) ଏବଂ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରଦାନ କରେ।
- ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ: ଅପରପକ୍ଷରେ, ଏହା ବାସ୍ତବବାଦୀ (Empirical) ଏବଂ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରି ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଆଚରଣ, ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ନୀତି ଏବଂ ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ ତଥା ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅଧ୍ୟୟନ ଅଟେ।
ଏହି ତିନୋଟି ଧାରଣା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ, କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାରେ ପରସ୍ପରର ପରିପୂରକ ଅଟନ୍ତି। ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ ଯେ କଣ ହେବା ଉଚିତ (What ought to be), ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ ଯେ ରାଜନୈତିକ ବିଚାର ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରେ ଯେ ସମାଜରେ ରାଜନୀତି ପ୍ରକୃତରେ କିପରି ପରିଚାଳିତ ହୁଏ।
୧. ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ (Political Philosophy)
ଅର୍ଥ (Meaning)
ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ ହେଉଛି ଦର୍ଶନ ଶାସ୍ତ୍ରର (Philosophy) ଏକ ଶାଖା, ଯାହା ରାଜନୈତିକ ଜୀବନର ମୈଳିକ, ନୈତିକ ଏବଂ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଆଧାରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ଏହା ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ଯେ ସମାଜ କିପରି ସଂଗଠିତ ହେବା ଉଚିତ, ନ୍ୟାୟର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ କଣ, ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ନିକଟରେ କି କି ଅଧିକାର ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାକୁ କଣ ବୈଧ (Legitimate) କରିଥାଏ।
ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ ତତ୍କାଳୀନ ରାଜନୈତିକ ବାସ୍ତବତା ଅପେକ୍ଷା ଆଦର୍ଶ ଉପରେ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦିଏ। ଏହା ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ପଚାରିଥାଏ:
- ନ୍ୟାୟ କଣ?
- ସରକାରର ଆଦର୍ଶ ରୂପ କଣ?
- ନାଗରିକମାନେ କାହିଁକି ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବେ?
- ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ସମାନତାର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ କଣ?
- ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ସୀମା କଣ?
ତେଣୁ, ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ ବର୍ତ୍ତମାନର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର କେବଳ ବର୍ଣ୍ଣନା ନ କରି, ରାଜନୀତି କଣ ହେବା ଉଚିତ, ତାହା ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ହୋଇଥାଏ।
ସଂଜ୍ଞା (Definitions)
- ଲିଓ ଷ୍ଟ୍ରସ୍ (Leo Strauss): ସେ ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନକୁ ରାଜନୈତିକ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତି ବୁଝିବା ଏବଂ ଏକ ସଠିକ୍ କିମ୍ବା ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆବିଷ୍କାର କରିବାର ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
- ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସଂଜ୍ଞା: ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ ହେଉଛି ସେହି ନୈତିକ ଏବଂ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ନୀତିଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ ଅଧ୍ୟୟନ, ଯାହା ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସରକାର ଏବଂ ସାଧାରଣ ଜନଜୀବନକୁ ଦିଗଦର୍ଶନ ଦେବା ଉଚିତ।
ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Characteristics):
ସ୍ୱଭାବଗତ ଭାବେ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ବା ନୈତିକ (Normative), ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଏବଂ ଆଦର୍ଶ ସହ ଜଡ଼ିତ, ନ୍ୟାୟ, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା ଓ ଅଧିକାରର ଅଧ୍ୟୟନ, ଏବଂ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଚିନ୍ତନ ତଥା ଦାର୍ଶନିକ ତର୍କର ପ୍ରୟୋଗ।
ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ଦାର୍ଶନିକ (Major Political Philosophers):
ସକ୍ରେଟିସ୍, ପ୍ଲାଟୋ, ଆରିଷ୍ଟୋଟଲ, ନିକୋଲୋ ମାକିଆଭେଲି, ତଥା ଚୁକ୍ତିବାଦୀ ଚିନ୍ତକ — ଥୋମାସ ହବ୍ସ, ଜନ୍ ଲକ୍, ଜିନ୍-ଜାକ୍ ରୁଷୋ; ଏବଂ ଇମାନୁଏଲ କାଣ୍ଟ, ଜନ୍ ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ମିଲ୍, କାର୍ଲ ମାର୍କସ ଏବଂ ସମସାମୟିକ ଚିନ୍ତକ ଜନ୍ ରଲ୍ସ (John Rawls)।
୨. ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Political Theory)
ଅର୍ଥ (Meaning)
ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ହେଉଛି ରାଜନୈତିକ ବିଚାର, ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଧାରଣା ଏବଂ ଆଚରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଏବଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟା। ଏହା ଏପରି ବୈଚାରିକ କାଠାମୋ (Conceptual models) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ ଯାହା ରାଜନୈତିକ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ରାଜନୀତିର ଉଭୟ ଆଦର୍ଶବାଦୀ (Normative) ଏବଂ ବାସ୍ତବବାଦୀ (Empirical) ଦିଗଗୁଡ଼ିକର ପରୀକ୍ଷଣ କରେ।
ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ ପରି ଏହା କେବଳ କାଳ୍ପନିକ ବା ଆଦର୍ଶ ଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ଦାର୍ଶନିକ ଯୁକ୍ତି ସହିତ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ଅନୁସନ୍ଧାନର ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରି ବର୍ତ୍ତମାନର ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ଏହା ଭାବଗତ ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ବାସ୍ତବବାଦୀ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସେତୁ ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।
ସଂଜ୍ଞା (Definition)
- ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସଂଜ୍ଞା: ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ହେଉଛି ରାଜନୈତିକ ଜୀବନକୁ ବୁଝିବା ଏବଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ଧାରଣା, ଅନୁଷ୍ଠାନ, ବିଚାରଧାରା (Ideologies) ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ।
ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟ ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଧାରା (Major Areas):
ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ର, ସରକାର, ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ଗଣତନ୍ତ୍ର, କ୍ଷମତା ଏବଂ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ। ଏବେକାର ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଅନେକ ନୂତନ ବିଷୟ ସାମିଲ ହୋଇଛି, ଯେପରିକି — ନାରୀବାଦୀ ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Feminist theory), ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକବାଦ (Postcolonialism), ବହୁସଂସ୍କୃତିବାଦ (Multiculturalism), ମାନବାଧିକାର, ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ନ୍ୟାୟ, ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ ଗଣତନ୍ତ୍ର।
୩. ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ (Political Science)
ଅର୍ଥ (Meaning)
ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ରାଜନୀତି, ସରକାର, ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣ, ଜନ ପ୍ରଶାସନ, ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ନୀତି, ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତି ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ପର୍କର (International Relations) ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ ତଥା ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅଧ୍ୟୟନ।
ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ (ଯାହା ଆଦର୍ଶବାଦୀ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରେ) ତୁଳନାରେ, ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ, ତୁଳନା, ତଥ୍ୟ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Data analysis) ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକୃତ ରାଜନୈତିକ ବାସ୍ତବତାକୁ ବୁଝିବାକୁ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଏହା ଅନୁସନ୍ଧାନ କରେ ଯେ ସରକାର କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି କିପରି ନିଆଯାଏ ଏବଂ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ନୀତି ସମାଜକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ସଂଜ୍ଞା (Definitions)
- ଜୋହାନ କାସପର ବ୍ଲୁଣ୍ଟସଲି (Johann Kaspar Bluntschli): ସେ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନକୁ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ଏହାର ମୌଳିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସହ ଜଡ଼ିତ ବିଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
- ଗାର୍ନର (Garner): ସେ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନକୁ ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରି କହିଛନ୍ତି ଯେ — “ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନର ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ଶେଷ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ନେଇ ହିଁ ହୋଇଥାଏ”, ଯାହା ଏହାର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଜୋର୍ ଦିଏ।
- ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସଂଜ୍ଞା: ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ଏବଂ ବାସ୍ତବବାଦୀ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରି ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଆଚରଣ, ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ନୀତି ଏବଂ ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀର ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ ତଥା ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅଧ୍ୟୟନ।
ପ୍ରମୁଖ ଶାଖାସମୂହ (Scope of Political Science):
ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତି (Comparative Politics), ଜନ ପ୍ରଶାସନ (Public Administration), ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ନୀତି (Public Policy), ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ପର୍କ, ରାଜନୈତିକ ସମାଜଶାସ୍ତ୍ର (Political Sociology), ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତି (Political Economy) ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣ (Political Behaviour – ଭୋଟିଂ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଜନମତ ଆଦିର ଅଧ୍ୟୟନ)।
୪. ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ, ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏବଂ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ
| ତୁଳନାର ଆଧାର | ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ | ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ | ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ |
| ପ୍ରକୃତି | ଆଦର୍ଶବାଦୀ (Normative) | ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଏବଂ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ | ବୈଜ୍ଞାନିକ ଏବଂ ବାସ୍ତବବାଦୀ (Empirical) |
| ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ | ଆଦର୍ଶ ଏବଂ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ | ରାଜନୈତିକ ଧାରଣା ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା | ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ବାସ୍ତବ ଆଚରଣ |
| ପ୍ରାଥମିକ ପ୍ରଶ୍ନ | କଣ ହେବା ଉଚିତ? | କାହିଁକି ଏବଂ କିପରି? | କଣ ଅଛି ଏବଂ ଏହା କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ? |
| ପଦ୍ଧତି | ଦାର୍ଶନିକ ଯୁକ୍ତି ଓ ତର୍କ | ବୈଚାରିକ ଏବଂ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ | ବୈଜ୍ଞାନିକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଓ ତଥ୍ୟ ବିଶ୍ଳେଷଣ |
| ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ | ନ୍ୟାୟ, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା | ରାଜନୈତିକ ବିଚାର, ବିଚାରଧାରା | ସରକାର, ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ, ପ୍ରଶାସନ, ନୀତି |
| ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ | ଆଦର୍ଶ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସନ୍ଧାନ | ରାଜନୈତିକ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟାଖ୍ୟା | ବାସ୍ତବ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିତିକୁ ବୁଝିବା |
| ପ୍ରମାଣର ଆଧାର | ତର୍କଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ନୈତିକତା | ତର୍କ, ଧାରଣା ଏବଂ ପ୍ରମାଣ | ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ, ତଥ୍ୟ ଓ ଗବେଷଣା |
ସାମ୍ପ୍ରତିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା (Contemporary Relevance)
ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ, ଏହି ତିନୋଟି ଯାକ ବିଷୟ ଅନେକ ନୂତନ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଆହ୍ୱାନର ସମାଧାନ ପାଇଁ ମିଳିତ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରିକି — ଡିଜିଟାଲ୍ ଶାସନ, କୃତ୍ରିମ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା (AI) ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ନୀତି, ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବିଶ୍ୱାୟନ, ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଅବକ୍ଷୟ (Democratic backsliding) ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ (Sustainable development)।
ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ନୈତିକ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧଗତ ଦିଗ ପରୀକ୍ଷା କରେ, ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏହାର ବୈଚାରିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ, ଏବଂ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ଏହାର ବାସ୍ତବିକ ଓ ପ୍ରାୟୋଗିକ ପ୍ରଭାବର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଥାଏ।
ନିଷ୍କର୍ଷ (Conclusion)
ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ, ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏବଂ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ରାଜନୀତି ଅଧ୍ୟୟନର ତିନୋଟି ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ତଥାପି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି। ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନକୁ ପରିଚାଳନା କରୁଥିବା ନୈତିକ ନୀତି ଏବଂ ଆଦର୍ଶଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଉଭୟ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଓ ବାସ୍ତବବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ସମନ୍ୱିତ କରି ରାଜନୈତିକ ଧାରଣା ଏବଂ ବିଚାରଧାରାର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ। ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକୃତ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଆଚରଣ ଏବଂ ନୀତିର ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ମିଳିତ ଭାବେ, ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ରାଜନୀତି ପ୍ରକୃତରେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ତାହା ବୁଝାନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ନ୍ୟାୟ, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା ଏବଂ ସୁଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଏହାକୁ କିପରି ଅଧିକ ଉନ୍ନତ କରାଯାଇପାରିବ, ତାହାର ପଥ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।