ମିସେଲ୍ ଫୁକୋ: ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା (Michel Foucault: Major Political Thoughts)

ଫୁକୋ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଉତ୍ତର-ସଂରଚନାବାଦୀ ଚିନ୍ତାନାୟକ। ସେ ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଏକ ଆମୂଳଚୂଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣି ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ କ୍ଷମତା (Power) କେବଳ ଏପରି କିଛି ଜିନିଷ ନୁହେଁ ଯାହା କୌଣସି ରାଜା କିମ୍ବା ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ଥାଏ; ବରଂ ଏହା ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାନବୀୟ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ।

୧. ଉପକ୍ରମଣିକା: କ୍ଷମତାର “ସୂକ୍ଷ୍ମ-ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ” (Introduction: The “Micro-Physics” of Power)

• ପାରମ୍ପରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (ଆଇନଗତ କ୍ଷମତା): ଫୁକୋଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ (ଯେପରିକି ହବ୍‌ସ, ଲକ୍, ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ) କ୍ଷମତାକୁ ଏକ “ବସ୍ତୁ” କିମ୍ବା “ସାମଗ୍ରୀ” ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହା ସାର୍ବଭୌମ ଶାସକ (ରାଜା/ରାଷ୍ଟ୍ର) ଙ୍କ ହାତରେ ରହୁଥିଲା ଏବଂ ଲୋକଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ବା ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା। ଏହା ଉପରୁ ତଳକୁ (Top-Down) ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା।
• ଫୁକୋଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (କୈଶିକ କ୍ଷମତା – Capillary Power): କ୍ଷମତା କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ସମ୍ପର୍କ (Relation)।
  • ଏହା କେବଳ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏହା ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଡାକ୍ତରଖାନା, କାରାଗାର, ପରିବାର ଏବଂ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ।
  • ଏହା ଶରୀରର ରକ୍ତ ଜାଲକ ବା କୈଶିକ ନଳୀ (Capillaries) ଭଳି ତଳୁ ଉପରକୁ (Bottom-Up) ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ସମଗ୍ର ସାମାଜିକ ଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ସଂଚାରିତ ହୋଇଥାଏ।

“କ୍ଷମତା ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ରହିଛି, ଏଥିପାଇଁ ନୁହେଁ ଯେ ଏହା ସବୁକିଛିକୁ ଆବୋରି ରଖିଛି, ବରଂ ଏଥିପାଇଁ ଯେ ଏହା ସବୁ ସ୍ଥାନରୁ ଆସିଥାଏ।”

୨. କ୍ଷମତାର ପୁନର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଦମନରୁ ଉତ୍ପାଦନ ଆଡ଼କୁ (From Repression to Production)

ଫୁକୋ “ଦମନମୂଳକ ଅଭିଧାରଣା” (Repressive Hypothesis – ଅର୍ଥାତ୍ କ୍ଷମତା କେବଳ ‘ନା’ କହେ କିମ୍ବା କାମ କରିବାରୁ ଅଟକାଏ) କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି।

• ଉତ୍ପାଦନକାରୀ କ୍ଷମତା: ଫୁକୋ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ କ୍ଷମତା ମୂଳତଃ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ (Productive) ଅଟେ। ଏହା ବାସ୍ତବତା, ବସ୍ତୁର କ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ସତ୍ୟର ରୀତିନୀତି ଉତ୍ପାଦନ କରେ।

ଉଦାହରଣ:

• ଦମନମୂଳକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: କ୍ଷମତା ଆପଣଙ୍କୁ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ ରଖିବାରୁ ଅଟକାଏ।
• ଫୁକୋଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: କ୍ଷମତା ହିଁ “ଯୌନତା” (Sexuality) ର ଅବଧାରଣା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଲୋକଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରି (ଯେପରିକି ବିଷମଲିଙ୍ଗୀ, ସମଲିଙ୍ଗୀ), ସେମାନଙ୍କର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ସେହି ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରି (ଚିକିତ୍ସା କିମ୍ବା କାଉନସେଲିଂ ମାଧ୍ୟମରେ), କ୍ଷମତା ଆମର ଯୌନ ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।

• ବ୍ୟକ୍ତି/କର୍ତ୍ତା (The Subject): କ୍ଷମତା କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଚାପି ଦିଏନାହିଁ, ବରଂ ବ୍ୟକ୍ତିର ନିର୍ମାଣ କରେ। ଆମେ ଯେଉଁ କ୍ଷମତା ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚୁଛୁ, ସେଥିପାଇଁ ହିଁ ଆମର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଗଠନ ହୋଇଥାଏ।

୩. କ୍ଷମତା / ଜ୍ଞାନ (Power/Knowledge – Pouvoir-Savoir)

ଏହା ଫୁକୋଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅବଧାରଣା ଅଟେ। ସେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ଆପଣ ‘ସତ୍ୟ’ କୁ ‘କ୍ଷମତା’ ଠାରୁ କେବେ ହେଲେ ଅଲଗା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।

• ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ: କ୍ଷମତା ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ପରସ୍ପର ପରିପୂରକ। କ୍ଷମତାକୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଆବଶ୍ୟକ (ଯଥା: ଶାସନ କରିବା ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ପରିସଂଖ୍ୟାନର ତଥ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ)। ସେହିପରି ଜ୍ଞାନ କ୍ଷମତା ସୃଷ୍ଟି କରେ (ଯଥା: ମନୋବିଜ୍ଞାନ ‘ପାଗଳାମୀ’ ର ସଂଜ୍ଞା ସୃଷ୍ଟି କଲା, ଯାହା ଡାକ୍ତରମାନଙ୍କୁ ରୋଗୀମାନଙ୍କ ଉପରେ କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କଲା)।
• ସତ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା (Regimes of Truth): ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ଏକ “ସତ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା” ଥାଏ — କେତେକ ନିୟମ ଯାହା ସ୍ଥିର କରେ କେଉଁଟି ସତ ଏବଂ କେଉଁଟି ମିଛ। ଏହି “ସତ୍ୟ” କୌଣସି ନିରପେକ୍ଷ ଜିନିଷ ନୁହେଁ, ଏହା କ୍ଷମତାର ଏକ ଉତ୍ପାଦ।
  • ଉଦାହରଣ: ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ଚର୍ଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ସ୍ଥିର କରୁଥିଲା। ଆଜି ବିଜ୍ଞାନ ସତ୍ୟ ସ୍ଥିର କରୁଛି। ଏହି ଦୁଇଟି ଯାକ ପ୍ରକୃତରେ କ୍ଷମତାର ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା।

୪. ଶୃଙ୍ଖଳିତ କ୍ଷମତା ଏବଂ ପାନୋପ୍ଟିକନ୍ (Disciplinary Power & The Panopticon)

ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁସ୍ତକ ‘ଡିସିପ୍ଲିନ୍ ଆଣ୍ଡ ପନିସ୍’ (Discipline and Punish) ରେ ଫୁକୋ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଛନ୍ତି କିପରି ଆଧୁନିକ କ୍ଷମତା ମାନବ ଶରୀରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

• ଐତିହାସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ:
  • ପ୍ରାକ୍-ଆଧୁନିକ ଯୁଗ: ଦଣ୍ଡାଦେଶ ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ ଥିଲା (ଶାରୀରିକ ନିର୍ଯାତନା/ଫାଶୀ)। ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ଶରୀର (Body)।
  • ଆଧୁନିକ ଯୁଗ: ଦଣ୍ଡ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ତ୍ତମାନ କାରାଗାର ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଛି। ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ମଣିଷର ଆତ୍ମା ବା ମନ (Soul/Mind)।
• ଶୃଙ୍ଖଳା (Discipline): ଆଧୁନିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର (ବିଦ୍ୟାଳୟ, ସେନା, କାରଖାନା) ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି “ଆଜ୍ଞାବହ ଶରୀର” (Docile Bodies) ସୃଷ୍ଟି କରିବା — ଏଭଳି ଶରୀର ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୃଙ୍ଖଳିତ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନକ୍ଷମ।

ପାନୋପ୍ଟିକନ୍ (The Panopticon)

ଫୁକୋ ଆଧୁନିକ ସମାଜକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଜେରେମି ବେନ୍ଥାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କାରାଗାରର ନକ୍ସା ‘ପାନୋପ୍ଟିକନ୍’ କୁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି।

• ଡିଜାଇନ୍: କେନ୍ଦ୍ରରେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଜଗୁଆଳୀ ଟାୱାର (Watchtower) ଥାଏ, ଯାହା ଚାରିପାଖରେ କୋଠରୀଗୁଡ଼ିକ ଗୋଲାକାର ଭାବେ ରହିଥାଏ। ଜଗୁଆଳୀ ଜଣକ ସବୁ କୋଠରୀର ରୋଗୀ ବା କଏଦୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରେ, କିନ୍ତୁ କଏଦୀମାନେ ଜଗୁଆଳୀକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
• ପ୍ରଭାବ: କଏଦୀ ସର୍ବଦା ମନେକରେ ଯେ ତା’ ଉପରେ ନଜର ରଖାଯାଇଛି। ଧୀରେ ଧୀରେ ସେ ନିଜ ଆଚରଣକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ତାକୁ ସୁଧାରିବା ପାଇଁ ଆଉ ବାହ୍ୟ ଜଗୁଆଳୀର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼େନାହିଁ। ସେ ନିଜେ ନିଜର ପୋଲିସ ପାଲଟିଯାଏ (ସ୍ୱ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବା Self-Policing)।
• ଆଧୁନିକ ସମାଜ: ଆମେ ଏକ “ପାନୋପ୍ଟିକ୍ ସମାଜ” (CCTV, ଡାଟା ଟ୍ରାକିଂ, ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ) ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚୁଛୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ସର୍ବଦା ନିଜକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନଜରରେ ଥିବା ଅନୁଭବ କରି ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଆଚରଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁ।

୫. ଜୈବ-କ୍ଷମତା (Biopower / Power over Life)

ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଏକ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ଦି ହିଷ୍ଟ୍ରି ଅଫ୍ ସେକ୍ସୁଆଲିଟି’ ରେ ଫୁକୋ ୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କ୍ଷମତାର ଏକ ନୂତନ ରୂପ ଚିହ୍ନଟ କରିଛନ୍ତି:

• ପାରମ୍ପରିକ ସାର୍ବଭୌମ କ୍ଷମତା: ପୁରୁଣା ଅଧିକାର ଥିଲା “ଜୀବନ ନେବା କିମ୍ବା ବଞ୍ଚିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା” (ରାଜା ଆପଣଙ୍କୁ ମାରିପାରୁଥିଲେ)।
• ଜୈବ-କ୍ଷମତା (Biopower): ନୂତନ କ୍ଷମତା ହେଉଛି “ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବା ଏବଂ ମରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା” (To make live and let die)।
• ଲକ୍ଷ୍ୟ: ଏହା ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଏକ ଜୈବିକ ସମୂହ (Biological Mass) ଭାବରେ ଦେଖେ। ଏହା ଜନ୍ମ ହାର, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଆୟୁଷ ଏବଂ ଜୀବନଶୈଳୀର ପରିଚାଳନା କରେ।
• ବିପଦ: ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ବିଷୟ ଯେ, “ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିବାର” ଏହି କ୍ଷମତା ହିଁ ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ନରସଂହାର (ଯେପରିକି ନାଜିବାଦ) ର କାରଣ ସାଜିଥିଲା। ରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜାତିର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବା ନାମରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ (ୟହୁଦୀ) ହତ୍ୟା କରିଥିଲା।

୬. ସ୍ୱାଧୀନତା: ପ୍ରତିରୋଧ ଏବଂ “ନିଜର ଯତ୍ନ” (Freedom: Resistance and “Care of the Self”)

ଯଦି କ୍ଷମତା ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି, ତେବେ ସ୍ୱାଧୀନତା କ’ଣ ସମ୍ଭବ?

• ପ୍ରତିରୋଧ: ଫୁକୋ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି, “ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଷମତା ଅଛି, ସେଠାରେ ପ୍ରତିରୋଧ (Resistance) ମଧ୍ୟ ରହିଛି।” ପ୍ରତିରୋଧ କ୍ଷମତାର ବାହାରେ କୌଣସି ଜିନିଷ ନୁହେଁ, ଏହା କ୍ଷମତାର ଖେଳର ଏକ ଅଂଶ।
• କୌଣସି କାଳ୍ପନିକ ରାଷ୍ଟ୍ରବିହୀନ ସାମ୍ୟବାଦୀ ସମାଜ ଗଠନ କରି ଆମେ କ୍ଷମତାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବା ନାହିଁ। ଆମେ କେବଳ କ୍ଷମତାର ରୂପକୁ ବଦଳାଇ ପାରିବା।
• ନିଜର ଯତ୍ନ (Care of the Self): ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସେ ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀକ୍ ନୈତିକତାକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ ସ୍ୱାଧୀନତା ହେଉଛି ନିଜ ଜୀବନକୁ ଏକ କଳାକୃତି ଭାବରେ ଗଢ଼ିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ। ଆତ୍ମ-ଶୃଙ୍ଖଳା ପ୍ରୟୋଗ କରି ଆମେ ରାଷ୍ଟ୍ର କିମ୍ବା ବିଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆମ ଉପରେ ଲଦି ଦିଆଯାଇଥିବା କାଳ୍ପନିକ ପରିଚୟକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି ଏକ ନୂତନ ସ୍ୱାଧୀନ ଜୀବନଶୈଳୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିପାରିବା।

୭. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Critical Analysis – Advanced Perspective)

ଗୁଣ / ସଫଳତା (Strengths):

• ସମାଜଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗଭୀରତା: ସେ ଦେଖାଇଲେ ଯେ କିପରି ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ, ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଶିକ୍ଷା ଭଳି “ନିରପେକ୍ଷ” ମନେହେଉଥିବା ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ସାମାଜିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆୟୁଧ।
• ମହା-ଆଖ୍ୟାନର ଅନ୍ତ: ଇତିହାସ ସର୍ବଦା “ପ୍ରଗତି ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା” ଆଡ଼କୁ ଗତି କରୁଛି ବୋଲି ପ୍ରଚଳିତ ଧାରଣାକୁ ସେ ଧ୍ୱଂସ କଲେ। ସେ ଦର୍ଶାଇଲେ ଯେ ଆଧୁନିକ “ମାନବୀୟ” ଜେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟଯୁଗର ଶାରୀରିକ ନିର୍ଯାତନା ଅପେକ୍ଷା ମଣିଷକୁ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ଅଧିକ ବନ୍ଦୀ କରି ରଖନ୍ତି।

ଦୁର୍ବଳତା / ସମାଲୋଚନା (Weaknesses):

• ଅତ୍ୟଧିକ ନିରାଶାବାଦ: ହାବରମାସଙ୍କ ଭଳି ଚିନ୍ତାନାୟକମାନେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ଫୁକୋ ମଣିଷ ପାଇଁ କୌଣସି ଆଶା ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି। ଯଦି କ୍ଷମତା ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି ଏବଂ “ସତ୍ୟ” କେବଳ ଏକ କ୍ଷମତାର ଖେଳ, ତେବେ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଲଢ଼ିବାର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ?
• ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଅଭାବ (Relativism): ଯଦି କୌଣସି ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠ ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ତେବେ ଆମେ ନାଜିବାଦ କିମ୍ବା ଷ୍ଟାଲିନବାଦର ଅତ୍ୟାଚାରକୁ କେଉଁ ଆଧାରରେ ଭୁଲ୍ ବୋଲି କହିବା? ପ୍ରତିରୋଧ ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ନୈତିକ ସ୍ତର ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ ଫୁକୋ ଅସଫଳ ହୋଇଛନ୍ତି।
• ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଅଣଦେଖା: ମାର୍କ୍ସବାଦୀମାନେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ଫୁକୋ କ୍ଷମତା ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଏବଂ ଅର୍ଥର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭୂମିକାକୁ ଅଣଦେଖା କରି କେବଳ ଭାଷା ଓ ବିଚାର (Discourse) ଉପରେ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଛନ୍ତି।

୮. ସାମ୍ପ୍ରତିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା (Contemporary Relevance)

• ନଜର ରଖୁଥିବା ରାଷ୍ଟ୍ର (Surveillance State): ଏଡୱାର୍ଡ ସ୍ନୋଡେନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଖୁଲାସା (ଆମେରିକାର ଗୁପ୍ତଚର ସଂସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ନଜର) ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଫେସିଆଲ୍ ରେକୋଗ୍ନିସନ୍ (Face Recognition) ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଉଛି ଫୁକୋଙ୍କ ପାନୋପ୍ଟିକନ୍‌ର ବାସ୍ତବ ଉଦାହରଣ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟାପକ ସର୍ଭେଲାନ୍ସ ଯୋଗୁଁ ଲୋକେ ନିଜକୁ ସ୍ୱୟଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।
• ମହାମାରୀର ଜୈବ-ରାଜନୀତି: କୋଭିଡ୍-୧୯ (COVID-19) ସମୟରେ ଲାଗୁ ହୋଇଥିବା ଲକ୍‌ଡାଉନ୍‌, ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଭାକ୍ସିନ୍ ଏବଂ ହେଲ୍ଥ ପାସପୋର୍ଟ ଥିଲା ଶୁଦ୍ଧ ଜୈବ-କ୍ଷମତା (Biopower) ର ପ୍ରଦର୍ଶନ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଜନସାଧାରଣଙ୍କର ଜୈବିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଚାଳନା କରୁଥିଲା।
• ପରିଚୟର ରାଜନୀତି (Identity Politics): ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ କୁଇର୍ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Queer Theory) ଏବଂ ସମାଜ ଦ୍ୱାରା ଲଦି ଦିଆଯାଇଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ଲିଙ୍ଗଗତ ଲେବଲ୍ କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବାର ଆନ୍ଦୋଳନ ସିଧାସଳଖ ଫୁକୋଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାରୁ ପ୍ରେରିତ।

୯. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାରଣୀ (Summary Table)

୧୦. ସ୍ରୋତ (Sources)

• ଫୁକୋ, ମିସେଲ୍‌। ଡିସିପ୍ଲିନ୍ ଆଣ୍ଡ ପନିସ୍ (୧୯୭୫)।
• ଫୁକୋ, ମିସେଲ୍‌। ଦି ହିଷ୍ଟ୍ରି ଅଫ୍ ସେକ୍ସୁଆଲିଟି, ଭାଗ-୧।
• ଫୁକୋ, ମିସେଲ୍‌। ପାୱାର୍/ନଲେଜ୍ (ସାକ୍ଷାତକାର ସଂକଳନ)।
• ରାବିନୋ, ପଲ୍‌। ଦି ଫୁକୋ ରୀଡର୍ (ମାନକ ପୁସ୍ତକ)।