କ୍ୟାରୋଲ୍ ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍: ଅଂଶଗ୍ରହଣଭିତ୍ତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର (Carole Pateman: Participatory Democracy)

କ୍ୟାରୋଲ୍ ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ନାରୀବାଦୀ ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକାରୀ, ଯିଏ ଉଦାରବାଦୀ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିବା ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା। ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏବଂ ନାରୀବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ। ସେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ଜୀବନର ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ (ଯେପରିକି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ପରିବାର) ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବିନା ପ୍ରକୃତ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

୧. ଉପକ୍ରମଣିକା: “ଅଂଶଗ୍ରହଣଭିତ୍ତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ” (Introduction: The “Participatory Turn”)

• ମୁଖ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ: ପାର୍ଟିସିପେସନ୍ ଆଣ୍ଡ ଡେମୋକ୍ରାଟିକ୍ ଥେଓରୀ (Participation and Democratic Theory – ୧୯୭୦)।
• ପୃଷ୍ଠଭୂମି: ୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପ୍ରଚଳିତ ମୁଖ୍ୟ ଧାରାର ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ (ଯେପରିକି ସୁମ୍ପିଟର, ରବର୍ଟ ଡାଲ୍, ସାର୍ଟୋରି) ଯୁକ୍ତି କରୁଥିଲେ ଯେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କର “ଅତ୍ୟଧିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ” ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ବିପଜ୍ଜନକ। ସେମାନେ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ସକ୍ରିୟତା ଅପେକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସ୍ଥିରତାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ।
• ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍‌ଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ: ରୁଷୋ ଏବଂ ଜନ୍ ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ମିଲ୍‌ଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରି ଏହା ଦର୍ଶାଇବା ଯେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ହିଁ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରାଣକେନ୍ଦ୍ର। ସେ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ଗଣତନ୍ତ୍ର କେବଳ ନେତା ବାଛିବାର ଏକ “ମାଧ୍ୟମ ବା ପଦ୍ଧତି” ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଜୀବନ ଜିଇଁବାର ଏକ ଶୈଳୀ।

୨. ଗଣତନ୍ତ୍ରର “ଅଭିଜାତବାଦୀ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ”ର ସମାଲୋଚନା (Critique of Elitism)

ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ସେତେବେଳର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ “ଅଭିଜାତବାଦୀ” (Elitist) ବା “ସୀମିତ” ଗଣତନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ତୀବ୍ର ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।

• ଅଭିଜାତବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Schumpeter/Dahl): ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ ସାଧାରଣ ନାଗରିକମାନେ ଅଜ୍ଞ, ଉଦାହରଣ ଓ ଅଯୌକ୍ତିକ ଅଟନ୍ତି। ତେଣୁ, ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ କେବଳ ଭୋଟ୍ ଦେବା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରଖାଯିବା ଉଚିତ୍, ଯଦ୍ୱାରା ଶାସନ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ଦକ୍ଷ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀ (Elite) କୁ ବଛାଯାଇପାରିବ। ସେମାନଙ୍କ ମତରେ “ଗଣତନ୍ତ୍ର କେବଳ ଏକ ବଜାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଳି”।
• ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍‌ଙ୍କ ସମାଲୋଚନା: ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ଏକ “ଦର୍ଶକୀୟ ଖେଳ” (Spectator sport) ରେ ପରିଣତ କରିଦିଏ। ଏହା ଏକ କୁଚକ୍ରୀ ସ୍ଥିତି (Vicious Cycle) ସୃଷ୍ଟି କରେ:

ବ୍ୟବସ୍ଥା ଧରିନିଏ ଯେ ଲୋକେ ଉଦାସୀନ - ତେଣୁ ଏହା ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରେ - ଫଳରେ ଲୋକେ ଆହୁରି ଅଧିକ ଉଦାସୀନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।

ସେ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ରାଜନୀତି ପ୍ରତି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ “ଉଦାସୀନତା” ପ୍ରାକୃତିକ ନୁହେଁ; ବରଂ ଏହା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଭାଗ ନେବାର ସୁଯୋଗ ନମିଳିବାର ପରିଣାମ।

୩. ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍‌ଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣଭିତ୍ତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Participatory Democracy)

ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ଏପରି ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମଡେଲ୍ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଶିକ୍ଷିତ ଏବଂ ରୂପାନ୍ତରିତ କରେ।

କ) ଶିକ୍ଷାଗତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ / ମାନସିକ ପ୍ରଭାବ (The Educative Function)

ରୁଷୋ ଏବଂ ଜେ.ଏସ୍. ମିଲ୍‌ଙ୍କ ଆଧାରରେ ସେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ହିଁ ଆମକୁ ପ୍ରକୃତ ନାଗରିକ ହେବା ଶିଖାଏ।

• ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଭାଗ ନିଏ, ସେ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥପର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଇଚ୍ଛାରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠି ସାଧାରଣ ମଙ୍ଗଳ ବା “ସର୍ବଜନୀନ ହିତ” (Common Good) ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଶିଖେ।
• ପରିଣାମ: ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ “ରାଜନୈତିକ ସାମର୍ଥ୍ୟର ଭାବନା” (Political Efficacy) ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ତା’ର ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ଦୃଢ଼ ହୁଏ ଯେ “ମୋର ମତ ସମାଜରେ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରିବ”।

ଖ) ଅଣ-ରାଜନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସଂପ୍ରସାରଣ: କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ଗଣତନ୍ତ୍ର (Workplace Democracy)

ଏହା ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍‌ଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅବଦାନ ଅଟେ।

• ଯୁକ୍ତି: ଆପଣ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦିନକୁ ୮ ଘଣ୍ଟା କାରଖାନାରେ ଜଣେ “ଦାସ କିମ୍ବା ଚାକର” ଭଳି (କେବଳ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବା) ରଖି, ହଠାତ୍ ଭୋଟ୍ ଦେବା ସମୟରେ ସେ ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନ “ମାଲିକ” ଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁ ବୋଲି ଆଶା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
• କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷର ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକରଣ: ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ସଫଳ କରିବାକୁ ହେଲେ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ତରରେ — ବିଶେଷ କରି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ବା ଶିଳ୍ପ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ଗଣତନ୍ତ୍ର (ଶିଳ୍ପ ଗଣତନ୍ତ୍ର ବା Industrial Democracy) ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେବା ଜରୁରୀ।

“ନାଗରିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀତା ବା ସାମର୍ଥ୍ୟର ଭାବନା ବିକଶିତ କରିବା ପାଇଁ ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ର ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମ।”

୪. ରାଜନୈତିକ ବାଧ୍ୟବାଧକତାର ସମସ୍ୟା (The Problem of Political Obligation)

• ମୁଖ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ: ଦି ପ୍ରବ୍ଲେମ୍ ଅଫ୍ ପଲିଟିକାଲ୍ ଅବ୍ଲିଗେସନ୍ (The Problem of Political Obligation – ୧୯୭୯)।
• ପ୍ରଶ୍ନ: ମୁଁ କାହିଁକି ରାଷ୍ଟ୍ର ବା ସରକାରଙ୍କ ଆଇନ ମାନିବାକୁ ବାଧ୍ୟ?
• ଉଦାରବାଦୀ ଜବାବ (ସାମାଜିକ ଚୁକ୍ତି): ଆପଣ ଆଇନ ମାନନ୍ତି କାରଣ ଆପଣ ସେହି ସରକାର ଗଠନ ପାଇଁ ନିଜର “ସହମତି” (Consent) ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି (ଭୋଟ୍ ଦେବା ମାଧ୍ୟମରେ କିମ୍ବା ସେହି ଦେଶରେ ରହିବା ଦ୍ୱାରା)।

ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍‌ଙ୍କ ସମାଲୋଚନା:

ସେ ଏହାକୁ ଏକ “ଉଦାରବାଦୀ କଳ୍ପନା ବା ମିଥ୍ୟା” (Liberal Fiction) ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ବହୁତ କମ୍ ଲୋକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରତି ସହମତି ଦିଅନ୍ତି। ଉଦାରବାଦ “କାଳ୍ପନିକ ସହମତି” (Hypothetical Consent – ଯଥା: ‘ଯଦି ଆପଣ ବିବେକୀ ହୋଇଥାନ୍ତେ, ତେବେ ସହମତି ଦେଇଥାନ୍ତେ’) ର ସାହାରା ନେଇ ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆଇନ ଲଦିଦିଏ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରକୃତରେ କେବେ ଚୁକ୍ତି ସହ ସହମତ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ, ଆଧୁନିକ ଉଦାରବାଦୀ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରକୃତ ରାଜନୈତିକ ବାଧ୍ୟବାଧକତା ନଥାଏ, ଏହା କେବଳ ସହମତିର ମୁଖା ପିନ୍ଧିଥିବା ଏକ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଶାସନ।

୫. ସ୍ୱ-ଗୃହିତ ବାଧ୍ୟବାଧକତା ବନାମ ଉଦାରବାଦୀ କଳ୍ପନା (Self-Assumed Obligation)

ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ପ୍ରକୃତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ ଏବଂ କେବଳ ଭୟରେ ଆଇନ ମାନିବା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି:

• ସ୍ୱ-ଗୃହିତ ବାଧ୍ୟବାଧକତା (Self-Assumed Obligation): ଏକ ପ୍ରକୃତ ବାଧ୍ୟବାଧକତା ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚୟନ କରାଯାଇଥିବା ଆବଶ୍ୟକ (ଯେପରି ଏକ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି)। ଯଦି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଉଛି, ତେବେ ମୁଁ ସେଥିପାଇଁ ବାଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆପଣ ମତେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ମାନୁଛି, ମୋର କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ବାଧ୍ୟବାଧକତା ନାହିଁ।
• ସମାଧାନ: ପ୍ରକୃତ ରାଜନୈତିକ ବାଧ୍ୟବାଧକତା କେବଳ ଏକ ଅଂଶଗ୍ରହଣଭିତ୍ତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ହିଁ ସମ୍ଭବ। ଯଦି ନାଗରିକମାନେ ନିଜେ ସିଧାସଳଖ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭାଗ ନିଅନ୍ତି (ସ୍ୱ-ଶାସନ ବା Self-Legislation), ତେବେ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ସେହି ଆଇନ ପ୍ରତି ନିଜର ସହମତି ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯିବ।

ନିଷ୍କର୍ଷ: ଆମେ କେବଳ ସେହି ଆଇନଗୁଡ଼ିକୁ ମାନିବାକୁ ବାଧ୍ୟ, ଯାହାକୁ ତିଆରି କରିବାରେ ଆମେ ନିଜେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଛୁ।

୬. ନାରୀବାଦୀ ଦିଗ: ସାର୍ବଜନୀନ ବନାମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିଭାଜନ (The Public/Private Divide)

ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଏହି ଅଂଶଗ୍ରହଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ ‘ଦି ସେକ୍ସୁଆଲ୍ କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟ’ ରେ ନାରୀବାଦ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲେ।

• ନାଗରିକ ବାଦ୍: ଉଦାରବାଦୀ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସମାଜକୁ ସାର୍ବଜନୀନ (ରାଜନୀତି/କାମ) ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ (ପରିବାର) — ଏହିପରି ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରେ।
• ପ୍ରଭାବ: ପୁରୁଷମାନେ ସାର୍ବଜନୀନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି (ଅଂଶଗ୍ରହଣ), ଯେତେବେଳେ କି ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଘରୋଇ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ କରି ରଖାଯାଏ।
• ବାଧ୍ୟବାଧକତାର ଜାଲ: ଯେହେତୁ ଇତିହାସରେ ନାରୀମାନଙ୍କୁ “ସାର୍ବଜନୀନ ରାଜନୀତି” ରୁ ବାଦ୍ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରତି କେବେ ସହମତି ଦେଇନାହାନ୍ତି। ତଥାପି, ରାଷ୍ଟ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ଆଇନ ମାନିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ।
• ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିବାର: ଯେପରି ଆମକୁ କାରଖାନାରେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଆବଶ୍ୟକ, ସେହିପରି ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ଆମକୁ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଆବଶ୍ୟକ। ଆପଣ ଏକ ପିତୃକେନ୍ଦ୍ରିକ ବା ପକ୍ଷପାତୀ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ କେବେ ହେଲେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନାଗରିକ ଗଠନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।

୭. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Critical Analysis – Mains Perspective)

ଗୁଣ / ସଫଳତା (Strengths):

• ଅଂଶଗ୍ରହଣର ପୁନରୁତ୍ଥାନ: ସେ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ‘ଅଂଶଗ୍ରହଣ’ର ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଏକାକୀ ପୁନର୍ଜୀବିତ କଲେ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ହାବରମାସଙ୍କ ଭଳି ଚିନ୍ତାନାୟକମାନଙ୍କ ଆଲୋଚନାଭିତ୍ତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର (Deliberative Democracy) ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
• ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ରାଜନୀତି: ସେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରିଥିଲେ ଯେ ପ୍ରକୃତ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ “ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା” ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।

ଦୁର୍ବଳତା / ସମାଲୋଚନା (Weaknesses):

• ଅବାସ୍ତବିକତା: ସାର୍ଟୋରିଙ୍କ ଭଳି ସମାଲୋଚକମାନେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ କୋଟି କୋଟି ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ବିଶାଳ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ “ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅଂଶଗ୍ରହଣ” (Direct Participation) ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଜଟିଳ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ଆମକୁ ପ୍ରତିନିଧି ଏବଂ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।
• ସମୟର ଅଭାବ (Overburdening): ସବୁ ସମୟରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବା (ସଭାସମିତି କରିବା, ଭୋଟ୍ ଦେବା, ବିତର୍କ କରିବା) ମଣିଷକୁ କ୍ଳାନ୍ତ କରିଦିଏ। ଓସ୍କାର ୱାଇଲ୍ଡଙ୍କ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉକ୍ତି ଅଛି — “ସମାଜବାଦର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ହେଉଛି ଏହା ଆମର ବହୁତ ସାରା ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।”
• ସଂଘର୍ଷକୁ ଅଣଦେଖା: ସେ ଧରିନେଇଛନ୍ତି ଯେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ଏକ ସାଧାରଣ ସହମତିରେ ପହଞ୍ଚିବେ। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ, ଅଧିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ପ୍ରାୟତଃ ଅଧିକ ବିବାଦ ଏବଂ ସାମାଜିକ ମତଭେଦ (Polarization) ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।

୮. ସାମ୍ପ୍ରତିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା (Contemporary Relevance)

• ଭୋଟର ଉଦାହରଣ: ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଯେ ନିର୍ବାଚନରେ କମ୍ ଭୋଟ୍ ପଡ଼ିବାର କାରଣ ଲୋକଙ୍କର ଅଳସୁଆମି ନୁହେଁ, ବରଂ ବାସ୍ତବ କ୍ଷେତ୍ରରେ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ସୁଯୋଗ ନଥିବାରୁ ସେମାନେ ନିଜକୁ ଅସହାୟ (Low Efficacy) ମନେକରନ୍ତି।
• ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ (ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା): ଭାରତରେ ସମ୍ବିଧାନର ୭୩ତମ ଏବଂ ୭୪ତମ ସଂଶୋଧନ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ତରରେ “ଗ୍ରାମସଭା” କୁ କ୍ଷମତା ଦେବା ହେଉଛି ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍‌ଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣଭିତ୍ତିକ ଯୁକ୍ତିର ଏକ ବାସ୍ତବ ଉଦାହରଣ, ଯାହା ନିମ୍ନ ସ୍ତରରୁ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ କରେ।
• ଗିଗ୍ ଇକୋନୋମି (Gig Economy): ଆଜିର ସମୟରେ ଉବେର (Uber) କିମ୍ବା ଜୋମାଟୋ (Zomato) ଭଳି କମ୍ପାନୀର ଗିଗ୍ ଶ୍ରମିକମାନେ ଯେତେବେଳେ ଆଲଗୋରିଦମର ନିୟମ ବିରୁଦ୍ଧରେ ନିଜର ଅଧିକାର ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭାଗିଦାରୀ ଦାବି କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍‌ଙ୍କ “କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ଗଣତନ୍ତ୍ର” (Workplace Democracy) ଚିନ୍ତାଧାରା ପୁଣି ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ହୋଇଉଠିଛି।

୯. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାରଣୀ (Summary Table)

୧୦. ସ୍ରୋତ (Sources)

• ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍, କ୍ୟାରୋଲ୍‌। ପାର୍ଟିସିପେସନ୍ ଆଣ୍ଡ ଡେମୋକ୍ରାଟିକ୍ ଥେଓରୀ (୧୯୭୦)।
• ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍, କ୍ୟାରୋଲ୍‌। ଦି ପ୍ରବ୍ଲେମ୍ ଅଫ୍ ପଲିଟିକାଲ୍ ଅବ୍ଲିଗେସନ୍ (୧୯୭୯)।
• ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍, କ୍ୟାରୋଲ୍‌। ଦି ଡିସଅର୍ଡର ଅଫ୍ ୱମେନ୍।
• ମ୍ୟାକଫର୍ସନ୍, ସି.ବି. ଦି ଲାଇଫ୍ ଆଣ୍ଡ ଟାଇମ୍ସ ଅଫ୍ ଲିବରାଲ୍ ଡେମୋକ୍ରାସି।