ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଇତିହାସରେ ଜର୍ମାନ ଦାର୍ଶନିକ ଜି.ଡବ୍ଲୁ.ଏଫ୍. ହେଗେଲଙ୍କ ରାଷ୍ଟ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ବିଷୟ ଅଟେ । ହେଗେଲ ଜଣେ ଚରମ ଆଦର୍ଶବାଦୀ (Absolute Idealist) ଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ କୌଣସି କୃତ୍ରିମ ବା ମାନବ-ନିର୍ମିତ ସଂଗଠନ ମାନୁ ନଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମତରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଚେତନା ବା ‘ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମା’ (Geist)ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିକାଶ ।
ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁସ୍ତକ ‘ଫିଲୋସୋଫି ଅଫ୍ ରାଇଟ୍’ (Philosophy of Right – 1821) ରେ ସେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସ୍ୱରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି ।
୧. ରାଷ୍ଟ୍ରର ସ୍ୱରୂପ: “ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦଯାତ୍ରା”
ହେଗେଲ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଏକ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା ଠାରୁ ବହୁତ ଉପରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଛନ୍ତି । ସେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଗୌରବ ଗାନ କରି ଲେଖିଛନ୍ତି:
“The State is the march of God on earth.” (ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛି ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦଯାତ୍ରା ।)
ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଯେପରି ଭଗବାନ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଏବଂ ପବିତ୍ର, ଠିକ୍ ସେହିପରି ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛି ପୃଥିବୀରେ ଦୈବୀ ଶକ୍ତି ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିବେକର ସାକାର ରୂପ । ରାଷ୍ଟ୍ର କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥର ସମଷ୍ଟି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହାର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ବାସ୍ତବ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ରହିଛି ।
୨. ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନର ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (The Dialectical Evolution of State)
ହେଗେଲ୍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ମାନବ ସମାଜର ନୈତିକ ଚେତନା ଏକ ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Thesis $\rightarrow$ Antithesis $\rightarrow$ Synthesis) ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରି ଶେଷରେ ‘ରାଷ୍ଟ୍ର’ ସ୍ତରରେ ପହଞ୍ଚିଛି । ସେ ସମାଜର ବିକାଶକୁ ତିନୋଟି ଚରଣରେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି:
କ) ବାଦ (Thesis) – ପରିବାର (The Family)
- ପରିବାର ହେଉଛି ମାନବ ସମାଜର ପ୍ରଥମ ଏବଂ ପ୍ରାଥମିକ ରୂପ ।
- ଏହା ‘ଆନ୍ତରିକ ପରୋପକାର’ (Particular Altruism) ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏହାର ଅର୍ଥ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ବିନା ସ୍ୱାର୍ଥରେ ପରସ୍ପର ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ।
- କିନ୍ତୁ ଏହାର ସୀମିତତା ହେଉଛି, ଏହି ପ୍ରେମ ଓ ସ୍ନେହ କେବଳ ନିଜ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ସୀମିତ ଥାଏ, ବାହାର ଦୁନିଆ ପାଇଁ ନୁହେଁ ।
ଖ) ପ୍ରତିବାଦ (Antithesis) – ନାଗରିକ ସମାଜ (Civil Society)
- ଯେତେବେଳେ ପରିବାର ବଡ଼ ହୁଏ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଆର୍ଥିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ବାହାର ଦୁନିଆ ବା ବଜାରକୁ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ ‘ନାଗରିକ ସମାଜ’ ଗଠନ ହୁଏ ।
- ଏହା ‘ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱାର୍ଥପରତା’ (Universal Egoism) ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ନିଜର ଆର୍ଥିକ ଲାଭ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କେବଳ ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରେ ।
- ଏହା ସମଗ୍ର ସମାଜରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏବଂ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
ଗ) ସମନ୍ୱୟ (Synthesis) – ରାଷ୍ଟ୍ର (The State)
- ପରିବାରର ପ୍ରେମ (ବାଦ) ଏବଂ ନାଗରିକ ସମାଜର ବ୍ୟାପକତା (ପ୍ରତିବାଦ) ମିଶି ‘ରାଷ୍ଟ୍ର’ (ସମନ୍ୱୟ)ର ରୂପ ନିଅନ୍ତି ।
- ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛି ‘ସାର୍ବଜନୀନ ପରୋପକାର’ (Universal Altruism) । ଏହା ପରିବାର ଭଳି ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୈତିକ ଏକତା ରଖେ ଏବଂ ନାଗରିକ ସମାଜ ଭଳି ଏହାର ପରିସର ସମଗ୍ର ସମାଜକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ । ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ପହଞ୍ଚି ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର ହୋଇଯାଏ ।
୩. ହେଗେଲଙ୍କ ରାଷ୍ଟ୍ର ତତ୍ତ୍ୱର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Key Characteristics)
ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ପରୀକ୍ଷାରେ ଭଲ ନମ୍ବର ପାଇବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ:
- ରାଷ୍ଟ୍ର ଏକ ସାଧ୍ୟ, ସାଧନ ନୁହେଁ (State is an End in itself): ଉଦାରବାଦୀମାନେ (Liberals) ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାର୍ଥ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ‘ସାଧନ’ ବା ମାଧ୍ୟମ ମାନୁଥିବା ବେଳେ, ହେଗେଲ କହିଥିଲେ ରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜେ ଏକ ‘ସାଧ୍ୟ’ (End) । ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରାଷ୍ଟ୍ର ବିନା କିଛି ନୁହେଁ ।
- ରାଷ୍ଟ୍ର ଏକ ଜୈବିକ ସଂଗଠନ (Organic Theory of State): ହେଗେଲ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଶରୀର ସହିତ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି । ଯେପରି ଶରୀରରୁ ଅଲଗା ହେଲେ ହାତ ବା ଆଙ୍ଗୁଠିର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ରହେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ରାଷ୍ଟ୍ର ଠାରୁ ଅଲଗା ହେଲେ ବ୍ୟକ୍ତିର କୌଣସି ଗୁରୁତ୍ୱ ବା ଅଧିକାର ରହେ ନାହିଁ ।
- ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଆଧାର: ହେଗେଲଙ୍କ ମତରେ, ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆଇନକୁ ମାନିବା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା । ଯେହେତୁ ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛି ଏକ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ସଂସ୍ଥା, ଏହାର ନିୟମ ପାଳନ କରି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିକାଶ କରିପାରେ ।
- ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ: ହେଗେଲ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ସର୍ବୋପରି ମାନୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମତରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଉପରେ କୌଣସି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଶକ୍ତି ବା ଆଇନ ନାହିଁ । ଦୁଇଟି ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦର ସମାଧାନ ଯଦି ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନହୁଏ, ତେବେ ‘ଯୁଦ୍ଧ’ (War) ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ । ହେଗେଲ ଯୁଦ୍ଧକୁ ସମାଜର ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କହିଥିଲେ ।
୪. ସମାଲୋଚନା (Critical Evaluation)
ରାଜନୈତିକ ସମୀକ୍ଷକମାନେ ହେଗେଲଙ୍କ ଏହି ଧାରଣାକୁ ତୀବ୍ର ସମାଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି:
- ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରିତା ଓ ସର୍ବାଧିକାରବାଦର ସମର୍ଥକ (Totalitarianism): ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ସଦୃଶ କହି ହେଗେଲ ବ୍ୟକ୍ତିର ସମସ୍ତ ଅଧିକାରକୁ ଛଡ଼ାଇ ନେଇଛନ୍ତି । ସମାଲୋଚକ କାର୍ଲ ପପରଙ୍କ ମତରେ, ହେଗେଲଙ୍କ ଏହି ଦର୍ଶନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଫାସୀବାଦ (Fascism) ଏବଂ ନାଜିବାଦ (Nazism) ଭଳି କ୍ରୂର ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ ଶାସନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା ।
- କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ବିରୋଧ: ମାର୍କ୍ସ ହେଗେଲଙ୍କ ଏହି ନୈତିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଧାରଣାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଛନ୍ତି । ମାର୍କ୍ସ କହିଛନ୍ତି ଯେ ରାଷ୍ଟ୍ର କୌଣସି ପବିତ୍ର ବା ଭଗବାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଧନୀ ଶ୍ରେଣୀ (Bourgeoisie) ଦ୍ୱାରା ଗରିବ ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀକୁ (Proletariat) ଶୋଷଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ତ୍ର ମାତ୍ର ।
- ଯୁଦ୍ଧର ଅନ୍ଧ ସମର୍ଥନ: ଯୁଦ୍ଧକୁ ମାନବ ସମାଜ ପାଇଁ ଭଲ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କହି ହେଗେଲ ବିଶ୍ୱ ଶାନ୍ତିର ବିରୋଧ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ।
ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାରାଂଶ (Quick Revision)
- ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ: ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛି ପୃଥିବୀରେ ଦୈବୀ ଚେତନାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିକାଶ ।
- ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ରୂପ: ପରିବାର (ବାଦ) $+$ ନାଗରିକ ସମାଜ (ପ୍ରତିବାଦ) $=$ ରାଷ୍ଟ୍ର (ସମନ୍ୱୟ) ।
- ସ୍ୱାଧୀନତା: ରାଷ୍ଟ୍ରର ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନକୁ ମାନି ଚଳିବା ହିଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା ।
- ମୁଖ୍ୟ ଦୋଷ: ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଅଧିକ କ୍ଷମତା ଦେଇ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ବିପନ୍ନ କରେ ।
ସମ୍ଭାବ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ (UG Level)
- ହେଗେଲଙ୍କ ରାଷ୍ଟ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଧାରଣାକୁ ଆଲୋଚନା କର । (୧୫ ନମ୍ବର)
- “ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛି ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦଯାତ୍ରା” – ହେଗେଲଙ୍କ ଏହି ଉକ୍ତିକୁ ସମାଲୋଚନା ସହ ବୁଝାଅ । (୧୦/୧୫ ନମ୍ବର)