ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪: ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି – ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଏବଂ ସଂଗଠନ (Electoral Politics – Participation, Representation and Mobilisation)

୧୪.୧ ଉପକ୍ରମ: ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଭ୍ୟାସ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି

ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି ହେଉଛି ଗଣତନ୍ତ୍ରର ବାସ୍ତବିକ ପ୍ରକାଶ, ଯେଉଁଠାରେ ନାଗରିକମାନେ ନିଜର ପ୍ରତିନିଧି ଚୟନ କରିବା, ସରକାରଙ୍କ ନୀତିଗତ ଦିଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବା ଏବଂ ସରକାରକୁ ବୈଧତା ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି। ଭାରତରେ, ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି କେବଳ ଭୋଟ୍ ଦେବା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ନିରନ୍ତର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ନାଗରିକଙ୍କ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ପରିଚୟ ଗଠନ, ସଂଗଠନ ତଥା ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି ନିମ୍ନଲିଖିତ କାରକଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଓ ପରିଚାଳିତ:

• ସାମାଜିକ ବିବିଧତା (ଜାତି, ଧର୍ମ, ଅଞ୍ଚଳ, ଲିଙ୍ଗ)
• ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା
• ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା
• ଗଣମାଧ୍ୟମ ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା
• ସାଂସ୍ଥାଠାନିକ ଢାଞ୍ଚା (Institutional frameworks)

ତେଣୁ, ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ଭୋଟ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନହୋଇ ଏକ ବହୁ-ସ୍ତରୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

୧୪.୨ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ଅର୍ଥ ଏବଂ ପରିସର (Political Participation)

ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କହିଲେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ସରକାରଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରଣାଳୀରେ ସାଧାରଣ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କିମ୍ବା ପରୋକ୍ଷ ସଂପୃକ୍ତିକୁ ବୁଝାଏ।

ଅଂଶଗ୍ରହଣର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ:

• ନିର୍ବାଚନରେ ସିଧାସଳଖ ଭୋଟ୍ ଦେବା
• ପ୍ରାର୍ଥୀ ଭାବେ ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରିବା
• କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳର ସଦସ୍ୟତା ଗ୍ରହଣ କରିବା
• ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଚାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବା
• ନିଜ ଦାବି ପାଇଁ ପ୍ରତିବାଦ, ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଏବଂ ଗଣଧାରଣା କରିବା
• ଡିଜିଟାଲ୍ ଆକ୍ଟିଭିଜମ୍ (ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ)
• ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ (ପଞ୍ଚାୟତ ଓ ପୌରସଂସ୍ଥା) ଭାଗ ନେବା

୧୪.୩ ଚିତ୍ର: ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ସଂରଚନା

                              ନାଗରିକଗଣ (Citizens)
                                       │
                                       ▼
               ଭୋଟ୍ / ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର / ପ୍ରତିବାଦ / ଡିଜିଟାଲ୍ ସକ୍ରିୟତା
                                       │
                                       ▼
                           ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର
                                       │
                                       ▼
                       ନୀତି ପ୍ରଣୟନ ଏବଂ ବାସ୍ତବ ଶାସନ

୧୪.୪ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ଅର୍ଥ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରଭେଦ (Representation)

ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କହିଲେ ଶାସନତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିକା ସଭାଗୁଡ଼ିକରେ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିମାନେ ସାଧାରଣ ନାଗରିକଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝାଏ।

ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ପ୍ରକାରଭେଦ:

• (କ) ସଂଖ୍ୟାଗତ / ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ (Descriptive Representation): ସାମାଜିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଯେପରିକି ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁପାତ ଅନୁଯାୟୀ ଆସନରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିବା।
• (ଖ) ବାସ୍ତବ / ମୌଳିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ (Substantive Representation): କୌଣସି ଗୋଷ୍ଠୀର ସଂଖ୍ୟା ବଦଳରେ ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ ସମସ୍ୟା, ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ନୀତିଗତ ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା।
• (ଗ) ସାଂକେତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ (Symbolic Representation): ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ ସଙ୍କେତ, ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱୀକୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରିବା।

୧୪.୫ ତାଲିକା: ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର

ପ୍ରକାର	ମୂଳ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ	ବାସ୍ତବ ଉଦାହରଣ
ସଂଖ୍ୟାଗତ (Descriptive)	କିଏ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଛି	ମହିଳା ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତିନିଧି, ଦଳିତ ବିଧାୟକଗଣ
ବାସ୍ତବ (Substantive)	କେଉଁ ବିଷୟ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଉଛି	ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ ନୀତି
ସାଂକେତିକ (Symbolic)	ପରିଚୟର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସ୍ୱୀକୃତି	ସଂସଦରେ ବିଭିନ୍ନ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟର ସମ୍ମାନ

୧୪.୬ ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନ: ଅର୍ଥ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପ୍ରଣାଳୀ (Mobilisation)

ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନ ବା ଏକତ୍ରିକରଣ କହିଲେ ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝାଏ ଯେଉଁଥିରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ନେତାମାନେ ସାଧାରଣ ନାଗରିକଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚନରେ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ଭାଗ ନେବା ପାଇଁ ଏବଂ ନିଜ ସପକ୍ଷରେ ଭୋଟ୍ ଦେବା ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ତଥା ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି।

ଏକତ୍ରିକରଣର ପ୍ରମୁଖ ମାଧ୍ୟମ ସମୂହ:

• ବୃହତ ରାଜନୈତିକ ସଭା, ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଏବଂ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଚାର।
• ଘରକୁ ଘର ବୁଲି (Door-to-door) ଭୋଟରମାନଙ୍କ ସହ ସିଧାସଳଖ ଯୋଗାଯୋଗ।
• ସ୍ଥାନୀୟ ଜାତି ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକର ନେଟୱର୍କ ବ୍ୟବହାର।
• ସରକାରଙ୍କ ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଯୋଜନା (ଯେପରିକି ସିଧାସଳଖ ସହାୟତା ରାଶି – DBT, ସବସିଡି ଆଦି)।
• ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାପକ ପ୍ରଚାର।
• ରାଜନୈତିକ ବ୍ରାଣ୍ଡିଂ ଏବଂ ଶୀର୍ଷ ନେତାମାନଙ୍କର ଲୋକପ୍ରିୟ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ।

୧୪.୭ ଚିତ୍ର: ନିର୍ବାଚନୀ ଏକତ୍ରିକରଣ ବା ସଂଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା

                        ରାଜନୈତିକ ଦଳ ସମୂହ (Parties)
                                     │
                                     ▼
             ପ୍ରଚାର ରଣନୀତି (ସାମାଜିକ ପରିଚୟ + ଜନକଲ୍ୟାଣ + ମିଡିଆ)
                                     │
                                     ▼
                          ଭୋଟରମାନଙ୍କ ସହ ଯୋଗାଯୋଗ
                                     │
                                     ▼
                     ନିର୍ବାଚନରେ ସାଧାରଣ ଜନସହଭାଗିତା ବୃଦ୍ଧି

୧୪.୮ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିରେ ଯୁବପିଢ଼ିର ଅଂଶଗ୍ରହଣ

ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନରେ ଯୁବ ଭୋଟରମାନେ ଏକ ବିଶାଳ ଏବଂ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଜନସଂଖ୍ୟାଗତ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି।

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ସମୂହ:

• ଡିଜିଟାଲ୍ ମିଡିଆ ଏବଂ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ପ୍ରତି ସେମାନଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଆକର୍ଷଣ।
• ପାରମ୍ପରିକ ବିଷୟ ବଦଳରେ ସମସ୍ୟା-ଭିତ୍ତିକ (Issue-based) ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା।
• ନୂତନ ଭୋଟର ଭାବରେ ବ୍ୟାପକ ପଞ୍ଜୀକରଣ।
• ସୁଶାସନ, ନିଯୁକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ନୀତି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବଢୁଥିବା ଆଗ୍ରହ।

ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନ:

• କେତେକ ଯୁବ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୀତି ପ୍ରତି ଥିବା ଉଦାସୀନତା (apathy)।
• ପାଠପଢ଼ା ବା ଚାକିରି ପାଇଁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ (migration) ଯୋଗୁଁ ଭୋଟ୍ ଦେବାରେ ସମସ୍ୟା।
• ପ୍ରମୁଖ ସାଂସ୍ଥାଠାନିକ ରାଜନୈତିକ ପଦବୀଗୁଡ଼ିକରେ ଯୁବ ନେତୃତ୍ୱର ସୀମିତ ସୁଯୋଗ।
• ତେବେ, ଯୁବପିଢ଼ିର ଅଂଶଗ୍ରହଣ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ରାଜନୀତିକୁ କେବଳ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପରିଚୟ ରାଜନୀତିରୁ ବାହାର କରି ‘ବିକାଶମୂଳକ ରାଜନୀତି’ ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର କରାଉଛି।

୧୪.୯ ମହିଳା ଭୋଟର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଭୂମିକା

ଭାରତରେ ମହିଳା ଭୋଟରମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଛନ୍ତି।

ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରବୃତ୍ତି ସମୂହ:

• ନିର୍ବାଚନରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମତଦାନ ହାର (voter turnout) କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି।
• ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜନୈତିକ ଚେତନାର ବିକାଶ ଘଟୁଛି।
• ସରକାରଙ୍କ ଗରିବ କଲ୍ୟାଣ ଓ ମହିଳା-କେନ୍ଦ୍ରିକ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକ (ଯେପରିକି ସୁଭଦ୍ରା ଯୋଜନା, ମାଗଣା ଗ୍ୟାସ ଆଦି) ମହିଳା ଭୋଟରଙ୍କୁ ବହୁଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି।
• ଗ୍ରାମୀଣ ପ୍ରଶାସନ ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ନିର୍ବାଚନରେ ମହିଳାମାନଙ୍କର ସକ୍ରିୟତା ବହୁଗୁଣିତ ହୋଇଛି।

ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନ:

• ସଂସଦ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାଗୁଡ଼ିକରେ ମହିଳା ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଏବେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ କମ୍ ରହିଛି।
• କେତେକ ପଛୁଆ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିବେଶରେ ମହିଳାଙ୍କ ଉପରେ ରହିଥିବା ସାମାଜିକ କଟକଣା।
• ରାଜନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ହେଉଥିବା ଲିଙ୍ଗଗତ ହିଂସା ଏବଂ ମାନସିକ ଚାପ।

୧୪.୧୦ ନିର୍ବାଚନରେ ଅବହେଳିତ ବା ଦୁର୍ବଳ ଶ୍ରେଣୀ (Marg Marginalized Groups)

ଅବହେଳିତ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ:

• ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି (SCs)
• ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (STs)
• ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ (OBCs)
• ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ

ରାଜନୈତିକ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ:

• ଏହି ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରେ ଏକ ସୁଦୃଢ଼ ଓ ସଂଗଠିତ “ଭୋଟ୍ ବ୍ଲକ” (voting blocs) ଗଠନ କରନ୍ତି।
• ସେମାନେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ହିତାଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି।
• ସମସ୍ତ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ନିଜର ନିର୍ବାଚନୀ ରଣନୀତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ସମୟରେ ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକର ସଂଗଠନ ଉପରେ ସର୍ବାଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତି।

୧୪.୧୧ ତାଲିକା: ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଶୈଳୀ

ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ	ଅଂଶଗ୍ରହଣର ସ୍ତର	ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ସମସ୍ୟା
ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି (SCs)	ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚ ମତଦାନ ସହଭାଗିତା	ବାସ୍ତବ ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଅଭାବ
ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (STs)	ମଧ୍ୟମରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରୀୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ	ଭୌଗୋଳିକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଓ ଜମିର ଅଧିକାର
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ (OBCs)	ବ୍ୟାପକ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ	ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସ୍ତରୀକରଣ ଓ କ୍ରିମିଲେୟାର ବିବାଦ
ମହିଳା ଭୋଟର	କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ସ୍ତର	ଉଚ୍ଚ ବିଧାନସଭା ଓ ସଂସଦରେ ଅପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ

୧୪.୧୨ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିବା ନୂତନ ପ୍ରବୃତ୍ତି ସମୂହ

• ଡିଜିଟାଲ୍ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ଏବଂ ଜନମତ ଗଠନରେ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆର ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ।
• ଡାଟା-ଆଧାରିତ (Data-driven) ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ନିର୍ବାଚନୀ ରଣନୀତି ପ୍ରସ୍ତୁତି।
• ନୀତି ବଦଳରେ କେବଳ ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ନେତାଙ୍କ ଚେହେରାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ରାଜନୀତି।
• ସରକାରୀ ଯୋଜନା ଓ ଜନକଲ୍ୟାଣ (Welfare-based) ଆଧାରରେ ଭୋଟ୍ ଦେବାର ଶୈଳୀର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ।
• ଭୋଟରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଧିକାର ପ୍ରତି ସାମଗ୍ରିକ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି।
• କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁରୁଣା କଠୋର ଆଦର୍ଶଗତ ଆନୁଗତ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଇବା।

୧୪.୧୩ ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନ ଏବଂ ପରିଚୟ ରାଜନୀତି

ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନରେ ଭୋଟରମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିବା ପାଇଁ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମାଧ୍ୟମ ହୋଇ ରହିଛି:

• ଜାତି-ଆଧାରିତ ଏକତ୍ରିକରଣ (Caste-based mobilisation) ସବୁ ସ୍ତରରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଛି।
• କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ନିର୍ବାଚନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି।
• ରାଜ୍ୟ ସ୍ତରୀୟ ନିର୍ବାଚନଗୁଡ଼ିକରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ଓ ସ୍ୱାଭିମାନ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରୁଛି।

ତେବେ, ବର୍ତ୍ତମାନର ସମସାମୟିକ ରାଜନୀତିରେ ଏହି ପରିଚୟ ସହିତ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ମିଳିତ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି:

         ପରିଚୟ ରାଜନୀତି  +  ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ  +  ସୁଶାସନର ପ୍ରଦର୍ଶନ  +  କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ସେବା

୧୪.୧୪ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Critical Analysis)

ଭାରତରେ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି ଏକ ଦ୍ୱୈତ ବାସ୍ତବତାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ:

ସକାରାତ୍ମକ ଦିଗ ସମୂହ:

• ନିର୍ବାଚନରେ ସାଧାରଣ ଜନସାଧାରଣଙ୍କର ବିପୁଳ ଓ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ।
• ସମସ୍ତ ବର୍ଗକୁ ସାମିଲ କରୁଥିବା ଏକ ବ୍ୟାପକ ସମାବେଶୀ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା।
• ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ମାଧ୍ୟମରେ ଅବହେଳିତ ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକର ରାଜନୈତିକ ସଶକ୍ତୀକରଣ।
• ଦେଶରେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ଓ ସ୍ଥିରତା।

ନକାରାତ୍ମକ ଦିଗ ସମୂହ:

• ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ସମାଜରେ ପରିଚୟ-ଭିତ୍ତିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ (Polarization)।
• ପ୍ରଚାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଅର୍ଥ ବଳ ଓ କଳାଟଙ୍କାର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପ୍ରଭାବ।
• ଉଚ୍ଚ ବ୍ୟବ୍‌ସ୍ଥାପିକା ସଭାଗୁଡ଼ିକରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁପାତ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଅସମାନତା।
• ଗଣମାଧ୍ୟମର ଅପବ୍ୟବହାର, ମିଥ୍ୟା ସୂଚନା ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ ଗୁଜବର ଆହ୍ୱାନ।

ତେଣୁ, ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି ଏକାଧାରରେ ଗଭୀର ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥା ଗଠନମୂଳକ ଆହ୍ୱାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ଭାରତରେ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି କେବଳ ପାରମ୍ପରିକ ପରିଚୟ-ଭିତ୍ତିକ ସଂଗଠନରୁ ବାହାରି ବର୍ତ୍ତମାନ ପରିଚୟ, ଜନକଲ୍ୟାଣ, ବିକାଶମୂଳକ ସୁଶାସନ ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ଏକ ଜଟିଳ ମିଶ୍ରଣ ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହେଉଛି। ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ସହଭାଗିତା ବହୁଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବାସ୍ତବ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ସମସ୍ୟା ଏବଂ ସଂଗଠନର ଅସମାନତା ଏବେ ବି ବିଦ୍ୟମାନ। ଆମ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପ୍ରକୃତ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାନତା ଆଣିବା ପାଇଁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଗୁଣବତ୍ତା, ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ସାର୍ବଜନୀନ ଜବାବଦିହିତାକୁ ଆହୁରି ସୁଦୃଢ଼ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ପରୀକ୍ଷା-ଉପଯୋଗୀ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ (Exam-Oriented Key Points)

• ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ଭୋଟ୍ ଦେବା, ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର କରିବା ଏବଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସକ୍ରିୟତା।
• ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ସଂଖ୍ୟାଗତ (Descriptive), ବାସ୍ତବ (Substantive) ଏବଂ ସାଂକେତିକ (Symbolic) ପ୍ରକାରଭେଦ ସମ୍ପନ୍ନ।
• ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନ: ଭୋଟରମାନଙ୍କୁ ସକ୍ରିୟ ଓ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ରଣନୀତି।
• ନିର୍ବାଚନରେ ଯୁବପିଢ଼ିର ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ସଚେତନତା କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି।
• ମହିଳା ଭୋଟରମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ନିର୍ବାଚନର ଫଳାଫଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଶକ୍ତି।
• ଦେଶରେ ଅବହେଳିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକର ସଂଗଠନ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିର କେନ୍ଦ୍ର ବିନ୍ଦୁ ଅଟେ।
• ସମସାମୟିକ ଶାସନରେ ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରଚାର ଏବଂ ସରକାରୀ ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ବହୁତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।
• ଭାରତରେ ନିର୍ବାଚନ ସର୍ବଦା ସାମାଜିକ ପରିଚୟ (Identity) ଏବଂ ଅଞ୍ଚଳର ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ (Development) ଉଭୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ।