ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧: ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Indian Party System)

୧୧.୧ ଉପକ୍ରମ: ଭାରତରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତି (Nature of Political Parties)

ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଅଟନ୍ତି। ସେମାନେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଦାବିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ରିତ କରନ୍ତି, ଭୋଟରମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରନ୍ତି, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସରକାର ଗଠନ କରନ୍ତି।

ଭାରତରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଅତ୍ୟଧିକ ଜଟିଳ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ନିମ୍ନଲିଖିତ କାରକ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ:

ସାମାଜିକ ବିବିଧତା (ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା)
ସଂଘୀୟ ସଂରଚନା (Federal structure)
ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା
ଆଞ୍ଚଳିକ ଆଶା ଆକାଂକ୍ଷା ସମୂହ
ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା

ତେଣୁ, ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥିର ନୁହେଁ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗତିଶୀଳ, ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଏବଂ ବହୁ-ସ୍ତରୀୟ ଅଟେ।

୧୧.୨ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅର୍ଥ (Meaning of Party System)

ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Party system) କହିଲେ ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଶୈଳୀକୁ ବୁଝାଏ। ଏହା ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ସାମିଲ ଥାଏ:

ଦଳଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା
ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଆପେକ୍ଷିକ ଶକ୍ତି ବା ପ୍ରଭାବ
ସେମାନଙ୍କର ଆଦର୍ଶଗତ ସ୍ଥିତି (Ideological positioning)
ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସଂରଚନା
ସରକାର ଗଠନର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଶୈଳୀ

୧୧.୩ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Features)

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ସମୂହ:

ଜାତୀୟ ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏକ ବହୁ-ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Multi-party system)।
ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର (Regional parties) ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉପସ୍ଥିତି।
ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି (Coalition politics) ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଗୁଣ।
ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ନେତୃତ୍ୱ (Personality-centric leadership)।
ଆଦର୍ଶଗତ ନମନୀୟତା ଏବଂ ବ୍ୟାବହାରିକତା (Pragmatism)।
କେବଳ ଆଦର୍ଶ ଆଧାରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ରଣନୀତି ଆଧାରରେ ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟ ଗଠନ।
ଜାତି, ଧର୍ମ ଏବଂ ଅଞ୍ଚଳର ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ।

୧୧.୪ ଚିତ୍ର: ଭାରତରେ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସଂରଚନା

               ରାଜନୈତିକ ଦଳ ସମୂହ (ଜାତୀୟ + ଆଞ୍ଚଳିକ + ଅନ୍ୟାନ୍ୟ)
                                   │
                                   ▼
                         ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା
                                   │
                                   ▼
                     ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟ / ଗଠବନ୍ଧନ ନିର୍ମାଣ
                                   │
                                   ▼
                            ସରକାର ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା

୧୧.୫ ଭାରତରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Parties)

(କ) ଜାତୀୟ ଦଳ (National Parties)

ଜାତୀୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଏକାଧିକ ରାଜ୍ୟରେ ସକ୍ରିୟ ଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ଜାତୀୟ ସ୍ତରର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ: ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି (BJP), ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ (INC), ଭାରତୀୟ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ପାର୍ଟି – ମାର୍କ୍ସବାଦୀ (CPI-M), ଆମ୍ ଆଦ୍‌ମୀ ପାର୍ଟି (AAP)।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ବ୍ୟାପକ ଆଦର୍ଶଗତ ଢାଞ୍ଚା, ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ଉପସ୍ଥିତି ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶାସନରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭୂମିକା।

(ଖ) ରାଜ୍ୟ / ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳ (State / Regional Parties)

ଏହି ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାୟତଃ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ: ସମାଜବାଦୀ ପାର୍ଟି (ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ), ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଜନତା ଦଳ (ବିହାର), DMK / AIADMK (ତାମିଲନାଡୁ), ତୃଣମୂଳ କଂଗ୍ରେସ (ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ), ବିଜୁ ଜନତା ଦଳ (ଓଡ଼ିଶା)।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥ ଆଧାରିତ ଜନସମର୍ଥନ, ରାଜ୍ୟ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ପ୍ରମୁଖ ଗଠବନ୍ଧନ ସହଯୋଗୀ।

୧୧.୬ ତାଲିକା: ଜାତୀୟ ବନାମ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳ

ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ	ଜାତୀୟ ଦଳ (National Parties)	ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳ (Regional Parties)
ପରିସର (Scope)	ସମଗ୍ର ଦେଶ କିମ୍ବା ଏକାଧିକ ରାଜ୍ୟ	କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ବା ଅଞ୍ଚଳ
କାର୍ଯ୍ୟସୂଚୀ (Agenda)	ବ୍ୟାପକ ଜାତୀୟ ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ	ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟା
ଶକ୍ତିର କେନ୍ଦ୍ର	କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଶାସନ ଓ ସଂସଦ	ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନ ଓ ବିଧାନସଭା
ପରିଚୟର ଆଧାର	ବୃହତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବା ଆଦର୍ଶଗତ ଭିତ୍ତି	ଆଞ୍ଚଳିକ, ଭାଷାଗତ ବା ସାମାଜିକ ପରିଚୟ

୧୧.୭ ଭାରତରେ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିବର୍ତ୍ତନ (Evolution)

ପର୍ଯ୍ୟାୟ ୧: କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଯୁଗ (୧୯୫୦ ଦଶକ–୧୯୬୭)

କଂଗ୍ରେସ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଳ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା।
ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲେ।
ଏହାକୁ ‘ଏକ-ଦଳ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଗଣତନ୍ତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା (One-party dominant democracy)।

ପର୍ଯ୍ୟାୟ ୨: ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ପ୍ରାରମ୍ଭ (୧୯୬୭–୧୯୮୯)

ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଘଟିଲା।
କଂଗ୍ରେସର ଏକଚେଟିଆ ପ୍ରଭାବ ହ୍ରାସ ପାଇବାକୁ ଲାଗିଲା।
ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।

ପର୍ଯ୍ୟାୟ ୩: ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ସ୍ଥାୟୀ ଯୁଗ (୧ bowling ୮୯–୨୦୧୪)

କେନ୍ଦ୍ରରେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଦଳକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ମିଳିଲା ନାହିଁ।
କେନ୍ଦ୍ରରେ ମିଳିତ ସରକାର (Coalition governments) ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜାରି ରହିଲା।
ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।

ଫ୍ରେଜ୍ ୪: ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ବହୁ-ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା (୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ)

କେନ୍ଦ୍ରରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜାତୀୟ ଦଳର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା।
ଏହା ସତ୍ତ୍ୱେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ଓ ପ୍ରଭାବ ଜାରି ରହିଛି।
ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଅତ୍ୟଧିକ ତୀବ୍ର ହୋଇଛି।

୧୧.୮ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Dominant Party System)

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦଶକଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତକୁ ଏକ ‘ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା’ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ କଂଗ୍ରେସ ଦଳ ଜାତୀୟ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଉଭୟ ସ୍ତରରେ ନିର୍ବାଚନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା (ଏହାକୁ ରଜନୀ କୋଠାରୀ “କଂଗ୍ରେସ ବ୍ୟବସ୍ଥା” ବା Congress System ବୋଲି କହିଛନ୍ତି)।

ପ୍ରାଧାନ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ସମୂହ:

ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ଐତିହାସିକ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ବୈଧତା।
ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟର ଅଭାବ।
ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ସୁଦୃଢ଼ ସାଂଗଠନିକ ସଂରଚନା।
ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ, ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ଭଳି ଲୋକପ୍ରିୟ ନେତୃତ୍ୱ।

ଏହାର ସୀମିତତା:

ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସଂସଦୀୟ ବିରୋଧୀ ଦଳର ଅଭାବ।
ସୀମିତ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା।
ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଅତ୍ୟଧିକ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତକରଣ।

୧୧.୯ ଆଧୁନିକ ବହୁ-ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତର ବହୁ-ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୁଖ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ସକ୍ରିୟତା।
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ।
କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସ୍ତରରେ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ପ୍ରୟୋଗ (ଯେପରିକି NDA ଏବଂ INDIA ମେଣ୍ଟ)।
ବ୍ୟାପକ ଆଦର୍ଶଗତ ବିବିଧତା।
ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଅନୁଯାୟୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବାରମ୍ବାର ମେଣ୍ଟ ଗଠନ ଓ ବିଭାଜନ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ବାସ୍ତବରେ ଭାରତର ବ୍ୟାପକ ସାମାଜିକ ବିବିଧତା ଏବଂ ସଂଘୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂରଚନାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିଥାଏ।

୧୧.୧୦ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସମସାମୟିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ସମୂହ (Contemporary Trends)

କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ତରରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜାତୀୟ ଦଳର ପୁନରୁତ୍ଥାନ।
କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଦଳର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକଚେଟିଆ ମନୋଭାବର ଅବସାନ।
ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମାଗତ ବିକାଶ।
ପ୍ରଚାର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ବା ନେତା-କେନ୍ଦ୍ରିକ ରାଜନୀତିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ।
ଡିଜିଟାଲ୍ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ଏବଂ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ରାଜନୀତିର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର।
କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ତୀବ୍ର ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଧ୍ରୁବୀକରଣ (polarization)।

୧୧.୧୧ ଚିତ୍ର: ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରଶାସନିକ ବିବର୍ତ୍ତନ

କଂଗ୍ରେସ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ──► ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ବହୁ-ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ──► ମେଣ୍ଟ ପ୍ରଶାସନ ଯୁଗ ──► ହାଇବ୍ରିଡ୍ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ବ୍ୟବସ୍ଥା

୧୧.୧୨ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Critical Analysis)

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି:

ଅତ୍ୟଧିକ ବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଂସ୍ଥାଠାନିକ ଭାବେ ସ୍ଥିର (Highly fragmented yet stable)।
ବାସ୍ତବ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ଆଦର୍ଶଗତ ଭାବେ ନମନୀୟ (Ideologically flexible)।
ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ତରରେ ବହୁମୁଖୀ ବିବିଧତା ସମ୍ପନ୍ନ।
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଦର୍ଶନ-ଭିତ୍ତିକ (Electoral performance-driven)।

ପ୍ରଶାସନିକ ସମୀକ୍ଷକମାନେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ, ଭାରତ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ନିଜର ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସ୍ଥିରତା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଫଳ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିପାରିଛି।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାରତୀୟ ସମାଜର ଜଟିଳ ସଂରଚନାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ଏହା ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଏକ-ଦଳୀୟ ପ୍ରାଧାନ୍ୟରୁ ବାହାରି ଆଜି ଏକ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ବହୁ-ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ବିବର୍ତ୍ତନ ସୂଚିତ କରେ ଯେ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ବିବିଧତା, ଆଶା ଆକାଂକ୍ଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସମାହିତ କରିବାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥ ଅଟେ।

ପରୀକ୍ଷା-ଉପଯୋଗୀ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ (Exam-Oriented Key Points)

ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ସମ୍ପର୍କର ସାଂସ୍ଥାଠାନିକ ସଂରଚନା।
ଭାରତରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବହୁ-ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Multi-party system) ପ୍ରଚଳିତ।
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ = କଂଗ୍ରେସ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଯୁଗ (Congress System)।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟ = ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି ଓ ଗଠବନ୍ଧନ ପ୍ରଶାସନର ବିକାଶ।
ବର୍ତ୍ତମାନର ପର୍ଯ୍ୟାୟ = ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ବହୁ-ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷାରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବଡ଼ ଭୂମିକା ରହିଛି।
ଦେଶର ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମାଜର ବ୍ୟାପକ ସାମାଜିକ, ଭାଷାଗତ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।